Týysqan elden úırenerimiz kóp

Qaı jaǵynan alyp qarasań da, Túrkııanyń týrızm ortalyǵy bolmaýy múmkin emesteı kórinedi. Tabıǵaty jaıly, jyly. Eldiń tórt jaǵynda tórt teńizdiń tolqyny týlap jatyr. Qara teńiz, Mármár men Egeı teńizderi jáne Jerorta teńiziniń jaǵalaýlary da jan raqaty. Ejelgi tarıhy men órkenıetterdiń jasampaz murasy da osy elde toǵysqan. Jahannyń jeti ǵajabynyń ekeýi Artemıda hramy men Bodrýmdaǵy Galıkarnas mavzoleıi – týrızmniń altyn sandyǵy. Ejelgi Rım, ejelgi grek órkenıetiniń izderi osy topyraqta jatyr. Ony búginderi týrızmniń tamasha nysandaryna aınaldyryp jibergen túrikterdiń iskerligine tań-tamasha qalasyń. Áıtpese, taýdan qashalǵan býddanyń músinderin jaryp jibergen aýǵandyqtar da bir musylman balasy emes pe?!

Eń bastysy, bardyń berekesin paı­dalana bilýde. Baıqap otyrsaq, túr­kitildes elderdiń arasynda túr­ki tilin, mádenıetin damytýda el­shi­­likterden de bólek, birneshe halyqaralyq uıym eńbek etedi. Túrik keńesi, TIKA, TÚRKSOI taǵy basqa halyqaralyq uıymdar men bıznes-qurylymdardyń tirlikteri ártúrli salaǵa laıyqtalǵan, alaıda aınalyp kelgende barlyǵy da eldegi týrızmniń damýyna atsalysady. Er Túriktiń abyroıyna qyzmet etip jatyr. Qalaı rıza bolmassyń.

Saıasatty qoıalyq. Osydan birneshe jyl buryn Osman ımperııasynyń sultany Súleımen týraly serıal shyǵaryp, kóptiń nazaryn ózine aýdardy. Ásem kınosymen tarıhyn jańǵyrtty. Týrızmdi damytatyn mádenıetti dáripteýde bul óte ótimdi qadam boldy. Teledıdaryn qosyp qarasań, álemniń otyz tilinde saırap tur. Halyqqa qyzmetinde kinárat joq, kólik-qatynas quraldary kúni-túni tynbastan sartyldap júrip tur. Keshegi indet kezinde de tez esin jııa qoıdy. Endi týrıster shoǵyrlanyp júrýge qorqatyn boldy, sol sebepti shaǵyn topqa arnalǵan, oqshaý demal­ǵy­sy keletinderge jaǵdaı jasap úl­ger­di.

Tabysy týrıstiń qarajatyna qa­tys­ty bolsa da, saıahatshylar kel­di dep, solardyń jolynda óziniń qundylyǵyn tárk etip jatqan túrik joq. Eýropalyqtardyń nópiri bassa da, jaǵalaýda, bolmasa kóshesinde, bazarlarynda, mýzeıler men basqa da demalys oryndarynda ashyq-shashyq júrgen eshkim joq. Meshitterge basyn búrkep, aıaq kıimin sheship kirýge de úıretken. Bularmen til tabysý da qıynǵa túspeıdi, qyzmet kórsetý salasyndaǵylardyń bári aǵylshynsha, nemisshe, oryssha da saırap tur. Bul eldiń týrızmi qalaı damydy degen oımen ınternet aqtarǵanym bar. 1961 jyly nemistermen ekijaqty ke­lisimge qol qoıyp, túrik ju­mys­shy­laryn shaqyrady. Sol ekpin­men aldy 7 myń túrik Germanııaǵa atta­nady. Nemisterdiń de bóten el­diń jerimen, mádenıetimen ta­ny­­sýǵa qyzyǵýshylyq paıda bola­dy. Alǵashqy týrısterdiń basym kópshiligi FRG-den kelgender bolypty. 1972 jyly týrıstik fır­ma­lardyń qyzmeti týraly zań qa­byl­­danady. Araǵa on jyl salyp týrızmdi damytýǵa túbegeıli kiri­sedi. 1990 jyldary Keńes Odaǵy qu­la­ǵanda, onyń quramynda bolǵan elderdiń de aldynda jol ashylyp, túrik taýarlarynyń bási artady.

Munyń bárin ne úshin aıtyp otyrmyn. Indet aldynda bir jarym aıdaı osy elde bolǵan edim. Taǵy da jolym tústi. Bir jaǵy bilimimdi kóterip, ekin­shi jaǵynan alǵanda demalyp ta ja­tyr­myn.

Osynyń aldynda shashymdy al­dyr­maq bolyp, shashtarazǵa kir­gen­min. Jergilikti turǵyndardyń birnesheýi de kezekte tur eken. Meniń bóten jer­lik ekenimdi bilip, «qonaqsyz ǵoı» dep kezeksiz jiberdi. Demalys bolsa da úıden qyryq qadam uzaǵan adam músápir demekshi, qarapaıym jolaý­shy úshin altyn qumdy jaǵalaý, te­ńiz­diń asaý tolqyndary men sol teńizdiń ús­tinde qalyqtaǵan kemeler ǵana emes, jaı adamdardyń yqylasy da kóńildi kórkeıtedi.

Halyqaralyq tájirıbege qarap otyrsaq, týrızmdi damytý úshin asa kóp ýa­qyt qajet emes sııaqty. Aqyl­men ba­ǵa­laı bilsek, Qa­zaq­stan­nyń da tý­rısterdi tartar jeri joq emes. Tek tabıǵı baılyǵy emes, dástúrin, ádet-saltyn da týrızm nysanyna aı­nal­dy­rý­ǵa bolady eken. Adamdary árli-beri saıahattap, sapyrylysyp jatqan úlken kóshten qalyp, salany damytýda kenjelep qalýymyzdyń sebebi nede degen saýalyma jaýap izdep júrmin.

Amangeldi Keńshilikuly