Stıv Garrıson: Mánshúktiń batyrlyǵy amerıkalyqtardyń júregin tebirentti

Mánshúk 1942 jyldyń tamyz aıynda Almatyda qurylǵan 100-atqyshtar brı­gadasynyń quramynda óz erkimen maı­danǵa attandy. 1943 jyly qazan aıynyń basynda 100-atqyshtar brıgadasy Nevel qalasyn azat etýge tıis boldy. Nevel – Belarýs, Baltyq jaǵalaýy, sondaı-aq Lenıngrad baǵytyndaǵy temir jol toraby boıynda ornalasqan strategııalyq mańyzdy qala bolatyn. Osy shaıqas al­dynda 11 qazan kúni Mánshúk anasy Ámınaǵa tómendegishe hat joldady: «Ardaqty anashym! Qazir men aldyńǵy shepte júrmin. Taǵy da hat jaza alam ba bilmeımin, sondyqtan otkrytka salyp otyrmyn. Ázirge densaýlyq jaqsy. Qym­batty anashym, bizden bálkim delegasııa barar bolsa, qalǵan jańalyqty estip bile jatarsyz. Kóp jazýdyń qısyny qazir kelmeıdi. Menen endigi hatty aldaǵy urystardan keıin kútińder. Hatty jıirek jazyńyz. Barlyǵyńyzǵa menen sálem. Men úshin Dınanyń betinen shópildetip súıińiz, al ol Sizdi tyńdaıtyn bolsyn. Hosh, Sizdi qatty qushyp súıemin, qyzyńyz Mánshúk. 11.10. 43 j.». Bul Mán­shúktiń anasyna jazǵan sońǵy haty boldy. 15 qazan kúni Nevel qalasy úshin bolǵan urysta ol erlikpen qaza tapty.

Qaharman Mánshúk Mámetovany máńgi este qaldyrýdy kózdep, Nevel qala­lyq keńesi atqarý komıtetiniń bi­rin­­shi májilisinde qalanyń burynǵy Prı­amýrskaıa kóshesin pýlemetshi qazaq qyzy Mánshúk Mámetovanyń esimimen ataýǵa sheshim qabyldandy. Bul jóninde jazýshy Á.Nurshaıyqov «Nevel tú­binde» atty povesinde: «1943 jyldyń mamyr aıynda, biz qorǵanysta turǵan kezde, brıgada komandıriniń jaýyngerlik jumystar jónindegi orynbasary bolyp, podpolkovnık Ábilqaıyr Baımoldın keldi. Ol óte ultjandy, jigerli, jalyndy azamat edi. Bul azamat kelgennen keıin brıgadada qalǵan azdaǵan qazaq jigitteriniń eńsesi kóterilip qaldy. Ol Máskeýdegi V.I.Lenın atyndaǵy saıası akademııany bitirgen alǵashqy qazaq edi... 100-brıgada Neveldi azat etýge qatysyp, fashısterdi qýǵannan keıin Baımoldın sol qalanyń komendanty bolyp taǵaıyndaldy. Sol urystarda opat bolǵan ataqty pýlemetshi Mánshúk Mámetova men brıgadanyń ataqty mergeni Ybyraıym Súleımenovtiń denesin Baımoldın Nevel qalasynyń ortalyǵyna ákelip qoıǵyzdy. Nevel qalalyq keńesiniń qaýlysyn shyǵartyp, Neveldiń eki kóshesin Mánshúk pen Yby­raıym atyna bergizdi», degen má­li­met beredi. Jazýshynyń deregine qa­ra­ǵanda, 100-atqyshtar brıgadasy I at­qyshtar dıvızııasyna aınalǵanda pod­pol­kovnık Á.Baımoldın dıvızııa koman­dıriniń orynbasary bolyp, polkovnık ataǵyn alady. Osy dıvızııany basqaryp júrgende 1944 jyly 5 qańtarda Kalının maıdanynda qaza tabady. Osy tusta Ka­lının, Soltústik-Batys, Brıansk, I, II Prıbaltıka, I, II Belorýssııa maıdanyna jáne «Bagratıon» operasııasyna qatysqan ataqty I gvardııalyq shabýyldaýshy avıa­sııa­lyq korpýstyń radıobaılanysshysy, Bas Qolbasshy I.Stalınniń 6 márte alǵyshatyna ıe bolǵan jerlesimiz Ǵarıfa Rahmetova: «1943 jyldyń qarasha aıynda, bizdiń korpýs Nevel qalasynan 2-3 shaqyrym jerde turdy. «Otan úshin» atty maıdan gazetinen Nevel qalasyn azat etýge qatysqan 100 jáne 101-shi ulttyq qazaq atqyshtar dıvızııasynyń shabýyly jáne jerlesim Mánshúk Mámetovanyń erligi týraly oqyp bilgen edim. Qasyma bir jaýyngerdi ilestirip, budan bir aı buryn shaıqas bolǵan jerge kelip, qaza bolǵan jaýyngerlerdiń jáne topyraǵy áli keppegen Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetovanyń jerlengen jerin kórdim», dep jazǵan.

Demek ardager Ǵarıfa Rahmetova­nyń bul esteligine tereńirek úńilip, oı túıindesek, joǵaryda Á.Nur­shaıy­qov­tyń dereginde aıtylǵan komandır Á.Baı­moldınniń batyl sheshimine deıin batyr qyzdyń denesi áýelgi kezde urys dalasynda jerlengen.

Qaharman qazaq kyzynyń jaýynger­lik erligi keńestik mıllıondaǵan jas­­tyń júreginde zor patrıottyq sezim, maq­tanysh týǵyzǵanyn aıtyp, Mánshúk­tiń anasyna jazylǵan hattar osylaısha tolassyz kelip jatty. Jalpy, Ámına anamyzǵa Málik Ǵabdýllın, Ázilhan Nurshaıyqov sııaqty qazaq qaıratkerleriniń de jazǵan hattary belgili. Al alystaǵy amerıkalyq antıfashıst Stıv Garrısonnan kelgen hat týraly birimiz bilsek, birimiz bilmeımiz. Endi maqalamyzdyń arqaýyna aınalyp otyrǵan osy hat jóninde aıtsaq, «Pravda» gazetiniń 1982 jylǵy 26 q­azan kúngi (№299) sanynda «Pomnıat Manshýk» atty shaǵyn maqala jarııalanǵan. Maqala avtory A.Ptýshenko Semeı medısına ıns­tıtýty janynan M.Mámetova atyndaǵy mýzeıdiń jańadan ashylǵandyǵyn jazady. Sondaı-aq ol mýzeıdiń kórme zalyndaǵy qundy jádigerlerdiń arasynda Mánshúktiń anasyna jazǵan hattary jáne onyń anasy Ámına Súleımenovaǵa Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan amerıkalyq antıfashıst sýretshi Stıv Garrısonnyń jazǵan haty da bar ekenin aıtady. Endeshe Stıv Garrısonnyń Ámına Súleımenovaǵa 1977 jyldyń qazan aıynda jazǵan hatynda: «Qurmetti Mámetova hanym, men fashızmge qarsy kúreste Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan ardager retinde maqtanamyn. Qazaq halqynyń qaharman qyzy Mánshúk Mámetovanyń batyrlyǵy amerıkalyqtardyń da jú­­re­­gin tebirentkeni meniń jadymda saq­talyp qaldy. Qazaqstan týraly eshbir málimeti joq meniń balalarym men jas ame­rıkalyqtar úshin qazaq qyzynyń erligi týraly jazylǵan maıdan gazetiniń qıyndysyn ózimmen birge saqtap, elge alyp keldim. Arada kóp ýakyt ótse de, sol soǵys jyldarynan bastalǵan armanym – jas qyz Mánshúktiń beınesin freskaǵa túsirýge bel baıladym. Osylaısha, meniń kóp jylǵy jan tolǵanystarymnyń nátı­jesi freskaǵa túsirilgen Sizdiń qy­zyńyzdyń, ıaǵnı Shyǵystyń batyr qyzy­nyń, beınesi bolmaq. Bul tárbıelik máni zor shyǵarma bolatynyna senimdimin, óıtkeni búgingi jas amerıkalyqtar qazaq dalasynda týyp, Reseı jeri úshin erlikpen qaza tapqan batyr qyzdyń beınesi arqyly Otan úshin erlik kórsetýdiń úlgi-ónegesin tanyp biledi. Demek Sizden Mánshúktiń maıdannan jazǵan bir hatymen birge sýretin jiberýińizdi ótinemin», dep baıandalǵan. Osy oraıda ǵalym G.Nurbekova 1988 jyly jarııalanǵan «Jenshıny Kazahstana – frontý» atty monografııalyq eńbegin­de joǵaryda aıtylǵan, «Pravda» gazeti­ne silteme jasaı otyryp, Semeı medısı­­na ınstıtýtynyń M.Mámetova mý­zeıin­de sýretshi S.Garrısonnyń haty saqtal­ǵanyn jazǵan (Nýrbekova G.D. Jen­shı­ny Kazahstana frontý. – Alma-Ata: Kazahstan. 1988. 22-bet.). Osy derek boıynsha, endi biz Semeı medısınalyq ýnıversıtetiniń janyndaǵy Keńes Oda­ǵynyń Batyry M.Mámetova já­ne ýnıversıtet tarıhy mýzeıiniń dı­rek­­tory Sandýǵash Quttybaevaǵa habarlas­qany­myzda, óki­nishke qaraı, amerıka­lyq sýretshiniń haty mýzeı qo­ryn­da saqtalmaǵandyǵyn jetkizdi, biraq jo­ǵaryda aıtylǵan A.Ptýshenkonyń sýretshi Stıv Garrıson týraly máli­metter surastyryp, 1986 jyly 19 sáýir kúni «Brıtan-Keńes dostyǵy» jýrna­lynyń redaktory, K.Marks atyn­daǵy London kitaphanasynyń jetekshisi A.F.Rodshteınǵa jazǵan myna tómendegi hatty jiberdi. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin hat mazmunyn tolyq kúıinde ber­gendi jón sanadyq. «Qymbatty Andreı Fedorovıch! Sizdiń 1986 jyldyń 8 naý­ryz kúni jazǵan hatyńyz úshin úlken al­ǵy­symyzdy bildiremiz. Márııam Hakim­ja­novanyń «Mánshúk» poemasynyń kóshir­mesin qaıta basyp jazý qareketimen júrip, Sizge jaýap hatty keshigip jazyp otyrǵanymyz úshin keshirim ótinemiz. Bul poemany Sizge mindetti túrde jiberetin bolamyz. Sizdiń qajyrly eńbegińizdiń nátıjesinde «Brıtan-Keńes dostyǵy» jýrnalynyń sáýir aıyndaǵy sanynda jarııalanatyn «Mánshúktiń juldyzdy sáti» atty kitaby jónindegi maqalany asyǵa kútemiz. Bul habar kitap týraly pikir jazǵan A.I.Halımýldınany da qýantatyn boldy. Sizdiń Almaty qalasynda turatyn jerlesimiz Ámirjanovamen tanystyǵyńyz bizdi qýantady. Biz ol kisige hat jazyp, Siz­ben kezdesken London sapary tý­­ra­­ly bilmekpiz... Sizge Mánshúktiń 1985 jyly 1 sáýirde qaza bolǵan anasy Ámı­na Súleımenovanyń týysqandaryna jazylǵan qazanama jarııa­lanǵan, «Ka­zah­stanskaıa pravda» gazetiniń 1985 jyl­ǵy № 5 sanyn jibergeli otyrmyz, Qymbat­t­y Andreı Fedorovıch! 1977 jyly ame­rı­kalyq antıfashıst sýretshi Stıv Garrısonnyń Mánshúk Mámetovanyń beınesin fres­kaǵa salýdy uıǵarǵanyn aıtyp, Ámına Súleımenovaǵa Mánshúktiń hatymen birge sýretin surap hat jazǵany belgili. О́kinishke qaraı, bizdiń osy amerıkalyq sýretshi týraly izdenisimiz nátıjesin bermeı keledi..

Sizden úlken ótinish, amerıkalyq sýretshi Stıv Garrısson týraly jáne onyń qazaqtyń batyr qyzynyń beınesi salynǵan freskasy jónindegi izdenis jumysymyzǵa ózińizdiń qandaı aqyl-keńesińizdi aıtar edińiz. Keńes Odaǵynyń Batyry M.Mámetova atyndaǵy mýzeı keńesiniń tóraǵasy dosent A.L. Ptýshenko. Semeı qalasy. 19 sáýir 1986 jyl.».

Demek ǵalym A.L.Ptýshenkonyń bul izdenisin jalǵastyrýdy jón sanaımyz. О́ıtkeni bul Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­ta qazaq halqynyń ulttyq minezi men qasıetin álem halqyna pash etken qahar­man qyz Mánshúk Mámetova men Shy­ǵystyń batyr qyzynyń erligine tán­ti bolǵan amerıkalyq antıfashıst sý­ret­shi Stıv Garrısonǵa Táýelsiz Qazaq eli­niń qurmetin arttyra túseri haq. Uly tulǵalardy ulyqtap, ulttyq rýhty jań­ǵyrtý – tarıhı sanany serpiltýdiń basty dınamıkasy.

Baqtyly BORANBAEVA,

M.О́temisov atyndaǵy  Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty