Jas tolqynnyń deni adal eńbekten qol úzip qalǵany belgili. El ishinde jumyssyzdyq kórinisi jıi kezdesedi dep baıbalam salǵanymyzben, taý qoparyp, tas jaratyn qaıratty jastardyń qarap otyrǵany da ras. Demek balany jasynan eńbekke tárbıeleý óte mańyzdy. Tárbıe tini nege sógildi?
Jolsaparǵa shyqqan saıyn seriktestikter men sharýa qojalyqtarynyń malshy men saýynshy taba almaı otyrǵandyǵyn jıi estımiz. Jalaqysyn qomaqty etip tólep, as-sýyn berip, asty-ústine tússe de, jumys isteıtin adam joq. Jaqsy aýdanyndaǵy «Vıktor» sharýa qojalyǵynyń basshysy Vadım Vıttiń aıtýyna qaraǵanda, saýynshyǵa 120 myń teńge jalaqy tóleıdi. Túski asy tegin. Kúnine nebári 4 saǵat, tańǵy jáne keshki saýyn ýaqytynda ǵana jumys isteıdi. Sonyń ózine adam tappaı abdyrap otyr. Aýyldyq jerde 120 myń teńge – táp-táýir tabys. Mundaı mysaldardy kóptep kezdestirýge bolady. Ereımentaý aýdanynyń qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýa qojalyqtary qoıshy taba almaı otyr. Jumysty eńserip, berilip isteıtin adam bolmaǵandyqtan, oıǵa alǵan sharýanyń oryndalýy qıyn. Keıbir sharýa qojalyqtary qoıshyǵa óz qoıyńdy bizdiń malǵa qosyp baq, jem-shóbi tegin degen usynystaryn da aıtady. Eki qolǵa bir kúrek tappaı, bosqa qarap otyrǵan adamdardy yntalandyrýdyń bir tásili. Biraq sonyń ózinde qyzyǵa qoıatyn kisi kórinbeıdi. Oblys ortalyǵyndaǵy «Jaqypov» jeke kásipkerliginiń basshysy Saıran Jaqypovtyń aıtýyna qaraǵanda, qurylys salasynda jumys isteıtin adam qasqaldaqtyń qanyndaı taptyrmaıdy. Tipti maman emes, qara jumysqa da qol kúshi jetispeıdi. Aıtýyna qaraǵanda, qarapaıym kúzetshiniń ózine 120 myń teńge jalaqy tóleıdi eken. Al tas qalaýshy, dánekerleýshi tárizdi mamandar aıyna 300 myń teńgeden joǵary eńbekaqy alady.
– Jaz boıy qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵyna birneshe ret bardym, – deıdi Saıran Jaqypov, – jumyssyz retinde tirkelgen adam bolsa, maǵan jiberińizder degen ótinishimdi aıttym. Biraq eshkim kelgen joq.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eń úlken másele – bilikti mehanızatorlar men kombaınshylardyń jetispeýshiligi. Sebebin taldasańyz, erterekte tabany tastan taımaǵan tarlanbozdaı eńsere jumys istegen maıtalman mehanızatorlar búgingi kúni zeınet demalysyna shyǵyp ketti. Odan keıingi ótpeli kezeńdi mehanızator mamandyǵy qadirsiz, kereksiz mamandyqqa aınaldy. О́ıtkeni kóktemgi jáne kúzgi dala jumystary kezinde ǵana eńbekaqy tabýǵa bolatyn. Onyń ózinde eńbekaqylary jem-shóppen tólendi. Turaqty jumys bolmaǵan soń jastar bul kásipterdi ıgergisi kelmeıdi.
– Ondaı másele bar ekendigi ras. Búgingi tańda biz birqatar joǵary oqý orny, kolledjmen kelisimshartqa otyryp jatyrmyz. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti agronom, zootehnık, mal dárigeri, mehanızator sııaqty mamandyqtarǵa granttar bar. Sonyń ózinde sol mamandyqtarǵa jastardyń kóbi bara qoımaıdy. Bul oraıdaǵy sharýany durys uıymdastyryp otyrǵan sharýashylyqtar da bar. Tolymdy eńbekaqy tólep, turǵyn úı berip, aldyna mal salyp, jan-jaqty qoldaý kórsetip, jastardy qyzyqtyryp otyrǵandardyń isi ózgelerge úlgi bolary anyq, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basshysynyń mindetin atqarýshy Erkesh Álenov.
Osy arada qadap aıta ketetin bir jaıt, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda oblysqa qansha mehanızator, qansha kombaınshy qajet ekendigi týraly naqty derek joq. Qajetti kadrlardy jyl saıyn daıarlap jatqan kásiptik-tehnıkalyq kolledj túlekteriniń jumysqa ornalasý jaıy qalaı, olardyń qanshasy óz mamandyqtary boıynsha jumys istep júr? Bul jaǵy da qarańǵy. Oblystyq bilim basqarmasynda da naqty málimet joq. Sonda memlekettiń qanshama qarajaty shyǵyndalyp, kimdi nege oqytyp jatyrmyz degen saýal týyndaıdy. Kolledj bilim alýshylary tegin oqyp, jataqhanamen qamtamasyz etiledi. Bilim alýlaryna bar jaǵdaı jasalǵan. Bul taraptan memleketke ókpe joq.
– Eńbek tárbıesin bala jastan bastaǵanymyz durys, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – erterekte bilim oshaqtarynda bul máselege aıryqsha mán beretin. Jyl boıǵy tárbıe jumysy jaz aılarynda oqýshylardyń eńbek jáne demalys lagerlerinde sabaqtasatyn. Bilim oshaqtarynda eńbek ozattarymen kezdesýler uıymdastyrylatyn. Bálkim osy ádisti qaıtadan qolǵa alý kerek shyǵar. Qazirgi kúni teledıdardy qosyp qalsań, áldebir ánshi men ártistiń baılyqqa bókken sán-saltanatyn kórsetip jatady. Eńbek adamynyń emes, blogerlerdiń baǵy janǵan zaman boldy. Sheteldik serıaldarda da osyndaı ertegi ómir. Aýyl balasy da osyndaı turmysty ańsaıdy. Biraq sol ıgilikke adal eńbekpen qol jetkizý kerek ekendigi sanalaryna sińirilip jatqan joq. Meniń oıymsha, eńbekke tárbıeleýdiń keshendi tujyrymdamasyn jasap, júzege asyrý kerek. Áıtpese masyldyq pıǵyl ábden meńdep ketti. Zamanynda kórnekti jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Bala tárbıesiniń eń úlkeni – ony eńbekke baýlý. Eńbekshil jas qana eń úzdik azamat bolyp qalyptasady» deıtin ataly sózi bolýshy edi. Tárbıeniń tóresi – eńbekke baýlý. Sondyqtan bul isti qazirden qolǵa almasaq, kesh bolady.
Aǵa býynnyń bul oraıda aıtary kóp. Osy taqyrypty qaýzap jazý barysynda biz Kókshetaý qalasynda turatyn Sosıalıstik Eńbek Eri Esilbaı Qadyralınmen júzdestik. Kópti kórgen eńbek tarlanynyń kókiregindegi oıdy dóp basyppyz.
– Keshegi Keńes zamanyn qansha kústánalasaq ta qarapaıym halyqty jumysqa jumyldyra bildi. Árkimniń qoǵamǵa sińirgen eńbegi ekshelip, jarııa etiletin. Tipti qarapaıym ádisterdiń ózi eńbekke yntalandyrýdyń tetikteri boldy. Máselen, kúzgi egin oraǵy kezinde kombaınshylardyń jarysy uıymdastyrylatyn. Kún saıyn qorytyndysy shyǵarylyp, taqtaǵa ilinedi. Eńbek báıgesinde mańdaıy jarqyrap, alda kelgenniń mereıi óspek. Jaı ǵana maqtaý-marapattaý emes, syıaqysy da bar. Mundaı jumys qorytyndylary apta saıyn shyǵarylatyn. Jyl boıǵy jumysy esepke alynyp, ozattardyń beınesi qurmet taqtasyna ilinetin. Osynyń ózi kádimgideı adal básekelestikti týdyryp, has júırikke qamshy basqandaı áser etýshi edi. Qazir oılap qarasań, ánsheıin ǵana dúnıe eken. Sonyń ózinde biz qatarymyzdan qalsaq uıat bolady dep eńbek etýshi edik. Eńbektiń qaıtarymy da boldy. Sol zamanda kópshiliktiń qolyna tıe bermeıtin zárý zattar eńbek ozattaryna beriletin. Bul da kádimgideı yntalandyratyn.
Eńbek adamyn baǵalaý óte mańyzdy. Bul tarapta kemshiliktiń bar ekendigin jasyra almasaq kerek. Qazir ár otbasynyń tabysyn eselep arttyrý máselesi jıi aıtylýda. Ol úshin adal eńbekke jalynǵannan basqa amal joq.
– Búginde orden-medalǵa ıe bolyp jatqandardy qarasań, óńkeı ákimdiktiń adamdary men sharýashylyq basshylary, – deıdi eńbek ardageri Bolatbek Hamzın, – al qarapaıym adamnyń eńbegin kim baǵalap jatyr?! Osyndaı ádiletsizdik oryn alǵan soń eńbekke degen yntanyń da kemıtindigi belgili. Keńes zamanynda bizdiń Kókshetaýdan traktor tizgindegen qos Maıranyń dańqy órlep turdy. Baspasóz betinen túspeıtin. Odaqtyq, respýblıkalyq sezderge qatysty, delegat boldy, depýtat boldy. Búgin malshy men saýynshyny kim elep jatyr?!
Ilki zamandaǵy ilkimdi sharýa osylaısha óristegen. Búginginiń beınesi qalaı, bolashaqtyń soqpaǵyn qalaı túzemiz? Qazir jumys isteımin degen jastarǵa jaqsy jaǵdaı týǵyzylyp otyr. Máselen, «Atameken» ulttyq kásipkerlik palatasy «Bastaý Bıznes» jobasy boıynsha kásipkerlik negizderine oqytady. Basty maqsat – bir kásipti ıgerý arqyly ekonomıkalyq belsendilikti arttyrý. «Bıznes Bastaý» jobasyna birneshe sanat boıynsha qatysýǵa ábden bolady. Aıtalyq, aýyldyq jerlerde, qalalarda, onyń ishinde monoqala turǵyndary úshin de múmkindik zor. Elý jastan asqan adamdar da, az qamtylǵan nemese kópbalaly otbasy músheleri de nápaqa tabýǵa tolyq múmkindik bar. Bıyl bul joba boıynsha 1300 adamdy oqytý josparlanyp otyr. Bıylǵy jyldyń 1 qańtarǵa deıin 1495 qatysýshy oqydy, olardyń 1013-i óz jobalaryn júzege asyrýda. Bul maqsatqa 2 mlrd teńgeden astam qarajat quıylyp, myńnan astam jańa jumys orny ashyldy. О́ńirde jemisti jumys istep jatqan baǵdarlamalardyń qatarynda «Jastar tájirıbesi» men «Alǵashqy jumys orny» da bar.
– Bıyl «Jastar tájirıbesi» aıasynda 532 jas mamandy oqytýdy josparlap otyrmyz, – deıdi oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasy basshysynyń orynbasary Sholpan Rahmatýllına, – olar jańa talapqa saı burynǵydaı alty aı emes, bir jyl oqıdy. Tólenetin aqsha kólemi de ósip, 30 aılyq eseptik kórsetkishke jetti. Eń mańyzdysy, oqyǵan bir jyly eńbek ótili retinde eseptelip, eńbek kitapshasyna engiziledi.
Bıyl jumyspen qamtýdyń jol kartasyn iske asyrý aıasynda 367 túlekke 1,5 mlrd teńge qarajat bólinip otyr. Ázirge bul múmkindikti 100 qatysýshy paıdalanyp, 416 mln teńgege jýyq nesıe alǵan.
Memleket tarapynan qamqorlyq kórsetilýde. Tek sol múmkindikti paıdalaný qajet. Onyń ústine jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqty adal eńbekke baýlýdyń ádis-tásilderin jetildirý mańyzdy. Endigi arada osy máseleni qolǵa alsaq, qanekı!
Aqmola oblysy