• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Ádebıet 13 Aqpan, 2022

...prototıpter ...taǵdyrlar

610 ret
kórsetildi

Búgin taǵy da ádebı prototıpter týraly sóz qozǵaımyz. Kórkem shyǵarma jazýǵa júrekti qozǵaǵan sátter hám oqıǵalar, adamdar ǵana emes, keıde aqynnyń óleńi de sebep bolady. Keıipkerdiń poezııadan prozaǵa ­aýysýy ádebıette bar bolǵanymen, sırek kezdesedi. Aqynnyń lırıkalyq óleńin áńgimege aınaldyrý úshin ol jyrdyń qýaty qandaı bolýy kerek deısiń. Bárinen buryn aqyn keshken sezimnen týǵan óleńdi jazýshy jazsa, demek ol keıipker lırıkalyq parallelge aınalady.

Serik Saǵyntaıdyń alǵashqy áńgime­leriniń biri «Ańshy» – aýylda ǵumyr keshken qart saıatshy jaıynda jazylypty.

«Obrazy jıyntyq tulǵa edi. Ol kezde jazýdan kóp tájirıbe de joq, áńgimedegi keıipker tulǵasy da sarańdaý sýrettelgen, tolyq ashylmaǵan. Sol áńgimeni oqyǵan aýyldyń bir aqsaqaly kórshi aýylǵa baryp, «men týraly jazylǵan ádebı shyǵar­ma bar» dep, qyryp kete jazdapty...

Shyndyǵynda, prototıp anyq bolmasa, jıyntyq obraz arqyly árkim shyǵarmadan ózin taba alady ǵoı. Al ekinshi jaǵynan kórkem ádebıet bolǵan soń, aıtaryńdy bir adamǵa baılap qoıyp jazý da asa utymdy sheshim bolmaıtyn syńaıly. Sebebi ómir­lik shyndyq pen kórkemdik shyndyq ekeýi ortaq aqıqattan týyndaıtyn jeke álemder ǵoı», deıdi jazýshy.

Sondaı-aq ol aqyn óleńinen týǵan áńgimesi týraly da baıandady.

«Osydan on jyldaı buryn «Gúlmıra» atty áńgime jazdym. Áńgimeniń negizgi júlgesi alǵashqy mahabbat, aýyl ómiri, bozbala bastan keshken sezimge qurylǵan. Bul shyǵarmany jazýǵa aqyn Ǵalym Jaılybaıdyń «Gúlmıra» atty óleńi sebep boldy. Oqıǵasy da aqynnyń basynan bozbala kúninde ótkergen hıkaıasy bolatyn. Al áńgime osy óleńniń prozalyq nusqasy deýge de bolady. Gúlmıra keıipkerimiz Qaraǵandy oblysynyń aýdandarynyń birinde ómir súrgen eken. О́z basym kórgen emespin – ıakı beıtanys tanysym dese de bolady».

Jazýshynyń shyǵarmashylyq laboratorııasynda túrli oqıǵalar, bastamalar men eksperımentter bolyp jatady. Lırıkalyq óleńniń áserinen týǵan bul áńgime de keıipkerdiń proza keńistigine aýysyp, obraz retinde qalyptasa túskenin kórsetedi. Osydan soń áńgime jazýǵa yqpal etken aqyn óleńin taǵatsyzdana oqydyq (Siz de oqyp kórińiz).

Aqıqatynda, jazýshy prototıptiń tulǵasyn anyq kórsetkisi kelse, kórkem shyndyqtan góri, derekti dúnıege jaqyn­daı túsedi. Sondyqtan da kórkem ádebıet negizinen jıyntyq obrazǵa qurylǵan.

«Áý basta óner ataýly, jazý ataýly sınkretti qubylys bolǵandyqtan, prototıpter de jıyntyq obrazdardan quralǵany sózsiz. Menińshe, qazir de jazý-syzý sınkretti qalypqa enip barady. Postmodernızm deımiz, ıntermátin (ıntertekst) deımiz. Bári jıyntyq úlgiler arqyly jasalatyn shyǵarmashylyq. Qazir ıntermátin óz aldyna, álemdik jazarman qaýym ınterjanr degen dúnıemen ­«aýy­ryp» qalǵandaı. Bir dúnıeniń ishinde birneshe janrdyń silemi júredi. Onyń janynda prototıp degen pendeńiz jazýdyń jabdyqtarynyń birine aınalyp ketkendeı...» deıdi S.Saǵyntaı.

El arasynda avtordyń «Jarty qap kitap» atty shaǵyn áfsanasy málim. Tipti keı oqyrman shyǵarmanyń prototıpterin de shyramytady.

«Bul áfsanadaǵy keıipkerlerdiń báriniń prototıpi anyq, ómirde bolǵan, bar adamdar. Basty keıipker retinde áreket etken Aqyn men Sazger áńgimede esimderi atalmaǵanmen, kezinde qazaq ónerine olja salǵan qalamger Svet Orazaev atty aqyn men sazger Qasymhan Asanov bolatyn. Ekeýin de kóziqaraqty óleńsúıer, ónersúıgish jandar jaqsy biledi. Biri Muqaǵalımen, biri Shámshimen dos-jar bolǵan. Ekeýi de Qaraǵandy aýmaǵynan aspaı baqılyq saparǵa ketti. Shyǵarmalaryn el biledi. Al osy áńgimede Grajdan Shaqshabalasy atty taǵy bir keıipkerimiz bar. Ol Qaraǵandyda turatyn qazaq – Azamat Shoqshın atty adam. Sonaý 1990 jyldardyń ıininde el ishi jadaý tartqan tusta Qaraǵandydaǵy talaı qazaqtyń jaǵdaıyn ashyp, ári-beri ótken talaı ónerpazdyń jolyn ashyp, jaıyn uqqan seri jigit edi. Qazir de sol qalypta. Kórgen-bilgeni, bastan keshkeni biraz hıkaıat.

Alaıda aıtylmysh áńgime de proto­tıpter úshin jazylmaǵan edi. Tek áde­bıet­tiń asyl murattary jolynda aıtylar sóz salmaqty bolýy úshin oqıǵa da, keıipker de ómirden alynýy shart. Onda da ómirdiń ózindeı jer tistegen qarabaıyr qalypta sýrettelse, kórkemdik talǵam da, tanym da bıikteı almaıdy. Sondyqtan ádebı shyǵarmadaǵy kez kelgen keıipker óz prototıpinen anaǵurlym asqaq, bıik bolýy kerek. Áıtpese, janyńda júrgen jaqsy jannyń kelbetin keskindeýge jýrnalıstıka da jetedi ǵoı», deıdi jazýshy.

Jer betinde adam paıda bolyp, oǵan aqyl kirip, sanaly janǵa aınalyp, jazý-syzýdy úırenip, kórkem ádebıet degen túsinik qalyptasqan ýaqyttan beri myń san jyl ótti. Alaıda kórkem shyǵarma jazýdyń naqty formýlasy áli belgisiz. Iá, ádebıettiń negizgi arqaýy – adam hám adamnyń jany deımiz. Qym-qýyt tirshilikte shyǵarmashyl adamǵa túrli taǵdyr, túrli oqıǵa, túrli minez, túrli sát áser etedi. Al sezingen áserdi, kýá bolǵan sátti kórkem dúnıege aınaldyrý, árıne, jazýshylyq sheberlikke baılanysty.