Jasandylyqty qalamaıtyn jazýshy

Men tek ózime ǵana uqsaımyn ǵoı...

Birde Moldekeń Ahmet О́mirzaq inisimen Jazýshylar odaǵyna barady. Odaq ǵımaratyna kirip bara jatqan aqyn Maraltaı artyna bury­lyp qarap, kilt toqtaı qalady.

Qasyna jaqyndaǵannan sálem bere jatyp:

– Sonadaıdan kózim shalyp, sizge uqsattym. Sosyn kútip turǵan edim ǵoı, – depti Maraltaı.

– Durys, aınalaıyn, Maral­taı­jan! – depti Moldekeń. – Men tek ózime ǵana uqsaımyn ǵoı...

 

Shyndyq shapannan qymbat turady

2014 jyldyń jazynda Moldekeń bir aptadan soń Saryaǵashqa baratynyn aıtyp habarlasty. Áldebir datqanyń pálen jyldyǵyna ar­nalǵan is-shara ma, ǵylymı konferensııa ma, sondaı bir jıynǵa keletin kórinedi. Kútip alatynymdy aıttym.

Sodan bir jeti ótken soń tele­fonyna qońyraý soqsam, uıym­dastyrýshylar poıyzdan túsken soń mashınamen kútip alyp, Saryaǵash shıpajaıyna aparatynyn aıtty. Sol jerde kezdesýge ýaǵdalastyq.

Ne kóp, Saryaǵashta shıpajaı kóp. Sodan aýdan ákimdigine habarlasyp, is-shara qaı jerde ótetinin suradym. Tashkent jaqta bolǵan áldebir datqanyń mereıtoıyna arnalǵan jıyn eken. «Aı-Ǵasyr» shıpajaıynyń meıramhanasynda ótetin kórinedi. Jalpy, «Aı-Ǵasyrdy» bilemin, Kókterek aýylyna kirgen jerdegi birinshi shıpajaı.

Sodan erterek baryp kútip tur­dym. Maýsym aıynyń shildege ula­sar kúni shyjǵyryp tur. Onyń ús­tine ol kezde Saryaǵash-Shymkent joly jóndelip jatqan. Ásheıinde bir saǵatqa qalmaı jetip keletin jerden eki jarym saǵattaı ýaqytta keldi. Moldekeńniń qasynda úsh-tórt ǵalym, jazýshy bar eken.

Jamaǵat osy kisilerdi kútip otyr­ǵan. Negizgi qonaqtar kelýimen is­-­shara da bastalyp ketti.

Jalpy, ońtústik jaqtyń toıy qy­zyq. Bir sózden qalsa, murny pu­­shyq bolatyndaı, jarysa sóı­lep, jınalysqa aınaldyryp ji­be­redi. Al mynandaı jıynda jurt sóıle­gish bop ketedi. Ańǵal jurt asyra maq­taımyn dep, keıde mańyz­dy tul­ǵasyn mazaqqa aınaldyryp alady.

Bul is-shara da sondaı sóz jary­syna aınalyp ketti. Eń áýeli sóz al­ǵan Almatydan kelgen tarıhshy ǵa­lym óziniń áıgili han Tursynnyń ur­paǵy ekeninen bastap, Isataı, Ma­hambet, Eset Kótibaruly, Jan­qoja Nurmuhameduly sııaqty qa­zaq­tyń dańqty tulǵalarynyń esim­deriniń janynda búgingi mereıtoıy ótip jatqan datqanyń da esimi birge turýǵa laıyq ekenin aıtyp, áńgimeni bir qaıyryp aldy. Sóziniń sońynda Saryǵash qalasyna datqanyń esimin berý kerek dedi. Kóshe, aýyl-aımaqqa esimi berilse, datqanyń bedeli túsedi-mys.

Jamaǵat dý qol shapalaqtady. О́ıtpegende she, munda otyrǵannyń toqsan paıyzy datqanyń rýlastary ǵoı. Tarıhshynyń usynysy ótip ketse, kúlli rýdyń mereıi emes pe?

Kelesi bireý sózge shyǵyp, dat­qanyń Tashkenttiń 2 darbazasyn qorǵaǵanyn, jergilikti bılikke qarsy kóterilis jasaǵanyn aıtty.

Úshinshi, tórtinshi... adam sóı­ledi. Ana kisiniń atasynyń toqsan jyl ómir súrgen kórshisiniń aıtýynsha, anandaı bolǵan, myna kisiniń qudasynyń naǵashysynyń bólesiniń aıtýynsha, mynandaı bolǵan. Tarıh týraly áńgime qozǵaǵanda osylaısha aqıqatyn aıtý kerek. Qysqasy, árkim birte-birte kóbeıtip, datqa Tashkenttiń on eki darbazasyn túgel qorǵaǵan bolyp shyǵa keldi. Ony­­symen turmaı, Túrkistan ólke­siniń yǵaı-syǵaıymen birge Aq patshanyń qabyldaýyna baryp, eldiń muń-muqtajyn da aıtqan kórinedi.

Myna ómirbaıandy tyńdaǵan adam datqanyń atyn Saryaǵash túgil, Shymkentke berip jiberýi múm­kin. О́ńirlerdegi shejireshiler tulǵa jasaǵanda eshkimge des ber­meıdi. Olarǵa ǵylymı ataǵy bar adamdar qosylǵanda ne bolaryn oılaı berińiz.

Bir kezde jazýshy Moldahmet Qanaz sózge shyqty. Bul kisi sheshen, aınalasyn úıirip áketedi.

– Jańa datqa atamyzdy Aq pat­shanyń qabyldaýyna barǵan de­dińizder. Jalpy, Máskeý jaqqa deni durys adam barmaǵan. Shen-shekpen alý úshin kileń mansapqorlar, ja­ǵympazdar, ult satqyndary barǵan, – dep bir toqtady Moldekeń. – Son­dyqtan bul máseleni áli de zert­teı túsý kerek.

Aınala siltideı tynǵan. Shy­byn­nyń yzyńy estiledi. Buryn sóılegender qalyptastyrǵan ıllıýzııa tumandaı tarqap ketti. Datqany eńseli tulǵaǵa aınaldyrý úshin áli kóp tirlik isteý kerek eken. Aıtylǵan pikirlerdiń durystyǵyn rastaıtyn tarıhı jazbalar, arhıv qujattary kerek deıme-aý...

«Ájeptáýir toı edi, bala-shaǵa jep ketti» demekshi, Moldekeń bárin qurtty. Bu kisiniń pikirlerine qarsy daý aıtaıyn dese, dálel joq.

Is-shara bitken soń Moldekeńmen «Aı-Ǵasyrdyń» aldyndaǵy ma­shınanyń qasynda sóılesip tur­dyq. Almatydan kelgen delegasııa Shymkentke ketedi eken. Erteń Shym­­kentte de datqaǵa arnaǵan ǵy­ly­mı konferensııa bolatyn kórinedi.

Sol kezde qyzyq jaıt oryn aldy. Is-sharany uıymdastyrýshylar Almatydan kelgen tarıhshyny jeke bólmege alyp kirip, shapan japty. Káde-syı berdi.

– Shapannan qaǵyldyńyz, – dedim men Moldekeńe.

Sózimniń astarynda «jańa nege olaı dedińiz?» degen oı jatqanyn birden uqqan Moldekeń: «bala, shyn­­dyq shapannan qymbat turady» dep shalǵaıyn bir qaqty da, mashı­naǵa mindi.

Jurtshylyq ta shyndyqtyń qymbat ekenin uqty ma, Saryaǵash­tyń áli Saryaǵash bolyp turǵanyna qaraǵanda, datqanyń aty sol kúıi qalaǵa berilmeı qalǵan.

 

Tanysam degen, aqsha berem degen...

Botabaı aǵanyń úıiniń aýlasyna shyǵyp turmyz. Qazalynyń kúzgi aqshamy. Aı sútteı jaryq.

– Osy senderdi tanystyr, dep Moldekeńe qansha ret aıttym, – dep jazýshy Qajyǵalı Mu­han­bet­qalıuly aǵamyz aqyn Ahań (Ahmet О́mirzaq) ekeýmizdi qoltyqtap aldy. Sonyń sáti búgin túsken eken. О́te qýa­nyshtymyn. Senderdiń mem­le­kettik syılyqtyń dodasyna túsip jat­qan «Tar kezeń» jaıly maqa­lańyz – roman jaıly jazylǵan mate­rıaldardyń mańdaıaldy boldy.

– Iá, tanystyr degen, aqsha berem degen, – dedi Moldekeń sózin sal­maqtap.

Qajekeń shashalyp, sóıleı al­maı qaldy. Áldene aıtqysy kep, aýzy jybyrlap turǵany aı jary­ǵynda anyq kórindi. Degenmen ún­demedi...

Birneshe kúnnen soń qoshtasar sátte Moldekeń:

– Myna Qajekeń jýyq arada memlekettik syılyqty alady. Odan soń shyǵarma jaza ma, jazbaı ma, bilmeımin. Oǵan jıi-jıi habarlasyp turyńdar, aqsha surap turyńdar, – dedi. – Úlken kisi qarasý kerek...

Kúlip jiberdik. Qajekeń de jymıdy.

Negizi, Moldekeń pálenbaı jyl­dan beri redaktor bop kele jat­qan kisi. Aqshadan tarshylyq kórme­gen bolar. Keıde Almatyǵa kel­gen Qa­jyǵalı dosynyń bar qara­jatyn kóteredi dep estıtinbiz. Qaı­ta-qaıta aqshany aıta bergenine qaraǵanda, Qa­je­keńnen qaıtpaı qalǵan bir qarjy­syn esine salyp tur-aý dep oıladyq...

 

О́zimshe – jastaımyn...

Birde Moldekeń Saryaǵashqa shıpajaıǵa keletinin aıtyp qońy­raý soqty. Odaq kezinen beri bar áıgili «Saryaǵash» shıpajaıynan oryn alyp qoıýym qajet eken.

Jazǵan qulda sharshaý bar ma, shıpajaıǵa jetip baryp, tirkeý bólimine jolyqtym. Alına esimdi orys qyz qazir kúz mezgili bolsa da kelýshiler qarasy kóp ekenin aıtyp, oryndy brondaý kerektigin túsindirdi. Aıtqanyna kelisip, qaı ýaqytqa oryn bar ekenin anyqtaǵan soń, sol jerden Moldekeńe qońyraý soǵyp, «myna ýaqytta oryn bosaıdy eken, sizge yńǵaıly ma?» dep suradym. Ol «ıá» dedi. Sodan Moldekeń men Shárıpa jeńgeıge oryn brondap, orys qyzǵa «myna kisi «Densaýlyq» jýrnalynyń bas redaktory, áıelimen týra kelip, eshqandaı máselesiz shıpajaıǵa jatýy tıis. Kirpııazdaý kisi» dep qaıta-qaıta yjdahattap tapsyrdym. Ol eshqandaı másele týyndaýy múmkin emes ekenin aıtyp sendirdi.

Sonymen, birneshe kún ótken soń tańǵy saǵat altynyń o jaq-bu jaǵynda «Saryaǵash-Almaty» av­to­býsynan Moldekeń men jeń­geıdi kútip alyp, dereý taksımen shıpa­jaıǵa jetkizdim.

Taksı qurǵyr shıpajaıdyń qaq­pasynyń aldynan tastap ketti. Kó­liktiń shıpajaı aýmaǵyna kirýine ruqsat joq. Qonaqtarymnyń sóm­kesi-aq kóp eken. Ishinde ne baryn Qu­­daı bilsin! Sodan sómkelerdiń ekeýin bir-birine baılap, ıyqqa salyp, ekeýin kótergen kúıi «Sary­aǵash» shıpajaıynyń tir­keý bóli­mine jetsek, oryn joq deı­di. «Oı­baı, apta buryn brondap ketkem, my­­na jerde Alına de­gen orys qyz otyr­ǵan. Sony shaqy­ryń­dar», – dep shý shy­ǵardym. Ol qyz búgin jumysta emes eken. Ke­zek­shi tirkeý dápterin qarap, «2 oryn brondalǵanyn, biraq mer­ziminen buryn bosaǵandyqtan, basqa kisilerge eki kún buryn beril­ge­nin aıtty». Qysqasy, sol kúngi ke­zek­shiniń salǵyrttyǵynan, biz habar­dar etil­meı qalǵanbyz. Endi bos oryn joq.

– Zaıyp, basqa shıpajaılar­dy kóreıik, – dedi Moldekeń áıeline. O kisi jeńgeıdi solaı ataıdy.

Sodan basqa shıpajaılarǵa bar­dyq. Jeńgeıge bireýiniń tamaǵy, bi­reýiniń kórsetetin qyzmeti una­maıdy.

Men eki sómkeni ıyqqa salyp, taǵy eki sómkeni kóterip júrmin. «Oba­lyń joq, birer kún buryn shıp­jaıǵa qońyraý soǵyp, mán-jaıdy bi­lip qoıǵanyńda bulaı qınalmas ediń. Endi júre ber, borsha-borsha bop», – dep ózime ishteı ursyp qoıamyn.

Jeńgeıge «Aqjaıyq» shıpajaıy unady. Aqshasyn qolma-qol tólep, ekinshi, álde úshinshi qabattan oryn aldy. Sómkelerin palatasyna aparyp, endi jaılap ketýge yńǵaılasyp turǵanymdy baıqaǵan Moldekeń men jeńgeı tańǵy as ishpeı ketýge ruqsat joǵyn aıtty.

Tómengi qabattaǵy shıpajaıdyń ashanasyna tústik. Baǵanaǵy sómke­l­­erdiń biri tamaqqa toly eken. Qa­zy-qarta, jal-jaıa, et... Jeńgeı dastar­qandy jaınatyp jiberdi.

Ashanada adam kóp. Burynnan jatqandar da, jańadan kelip jat­qandar da bar.

Kórshi stolda otyrǵandar Tal­dy­­qorǵannan kelgen eken. Jasy úl­kendeýi Moldekeńdi áńgimege tartyp apaq-shapaq boldy da qaldy. Ortaq tanystary da bar bolyp shyqty.

– Jasyńyz neshede? – dedi bir kezde Moldekeńe taldyqorǵandyq kisi.

– О́zimshe – jastaýmyn, zaıybym aıtsa – úlkeıtińkirep aıtady. О́ziń maǵan qansha jas beresiń? – dep qarsy suraq qoıdy Moldekeń.

Ashanada otyrǵandar dý kúldi. Jalpy, kúıeýiniń jasyn úlkeıtip aıtý áıel bitkenniń ádeti bolsa kerek. Onyń ústine Moldekeńniń úıindegi jeńgeı aǵamyzdyń óz shákirti. Mol­dekeń Shymkent pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen soń Aqtóbege ju­mysqa jiberilgen. Sol jerde joǵarǵy synypta ózi oqytqan oqý­shyǵa úılengen ǵoı. Sondyqtan ol jeńgeıge úlken kórinýi de múmkin.

 

Aýylda jaǵdaı nashar, «svet» óship qala beredi

Jetpisinshi jyldardyń sońynda «Jalyn» baspasynyń dırektory, aqyn Qabdikárim Ydyrysov jabyq báıgede povesimen júlde alǵan Qazalydaǵy jas jazýshy Moldahmet Qanazdy Almatyǵa shaqyrady. «Áde­bı ortaǵa kelmese, elde úlken jazýshy bola almaıdy» dep oılaǵan shy­ǵar. Áıteýir, qııandaǵy qazaqtyń bir balasyna meıiri tústi.

Elden kelgen qalamgerdiń jaǵ­daıyn bilgisi kelgen Qabdikárim Ydyrysov birden suraqqa kóshedi:

– Moldahmetjan, neshe balań bar?

– Bes-altaý bar ǵoı.

– Oıbaı, Moldahmetjan-aý, bul qalaı? – dep kózi sharasynan shy­­ǵyp ketti aǵasynyń. Almatyǵa dókeı jazýshy bolam dep kelgen ji­git­tiń otbasylyq jaǵdaıyn bilgen bas­pa dırektory abdyrap qalsa kerek. Ol kezde qalam ustaǵandardy aıt­paǵannyń ózinde, jalpy qala tur­ǵyndary bir-eki bala ósirýge kósh­ken.

– Aǵa, ózińiz bilesiz ǵoı, – dedi Moldahmet. – Aýylda jaǵdaı nashar, «svet» óship qala beredi...

Qabdekeń Moldahmetti basqa sóz­ge kelmesten jumysqa alady.

Aıtpaqshy, Almatyda da «svet» óship qala berdi me, álde úırengen ádet pe, Moldekeń odan soń da jeń­geıge birneshe bala súıdirgen.

 

Begabat UZAQOV,

jazýshy, Ǵabıt Músirepov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty