Osyǵan deıin «Oba», «Jat» atty keremet shyǵarmalarymen bizge tanys Alber Kamıýdyń esimi ádebıette jıi atalady. Shynyn aıtqanda, onyń tanymaldyǵy oǵan Nobel ádebıet syılyǵy berilýden buryn bolǵan jaǵdaı.
Onyń «Birinshi adam» degen úlken romany avtordyń óziniń bastan keshirgen oqıǵalarynyń jıyntyǵy sııaqty. Álem oqyrmany súıip oqyǵan «Jat» atty povest jazyp, aınalasyna tanylǵan Kamıý 1957 jyly 16 qazanda ózi úshin tynyshtyq mekeni sanalǵan Parıjdegi bir dámhanada tamaqtanyp otyrǵanda, sonda jumys isteıtin daıashy qasyndaǵylarǵa osynda otyrǵan jazýshynyń Nobel ádebıet syılyǵyn alǵanyn aıtyp, quttyqtap jatty. Tek shyǵarmashylyq áleminde erkin saıahattap júrgen Alber Kamıý sonda ǵana óziniń úlken syılyqtyń laýreaty atanǵanyn biledi. Bul onyń ańǵaldyǵy emes, shyǵarmashylyqqa adaldyǵy men ózin arnaǵany dep bilgen durys.
Álginde aıtqanymyzdaı, Kamıýdyń Nobel syndy alpaýyt syılyqqa da bas qatyrmaı júrýiniń ózindik sebebi bar. Ol 1958 jyly bastaǵan avtobıografııalyq romany «Birinshi adamdy» aıaqtaı almaı, ish qusalyqpen ýaqyt ótkizip júr edi. Áne sol shaqtaǵy Kamıý úshin eń mańyzdysy – Nobel syılyǵy emes, oıynda pisip jetilgen shyǵarmasyna sońǵy núkte qoıýy ekeni shyndyq. Al onyń «Birinshi adam» atty romany ne jaıynda dersiz? Árıne, bul da Kamıýdyń óz taqyryby Aljır haqynda. Onyń bul romany bostandyqqa ańsary aýǵan Aljır halqyn oıatýǵa sebepshi bola aldy. Ol óz esteliginde: «17 qazan, Nobel syılyǵy meniń ómirime aralasty. Tym jabyrqańqy ári usqynsyz kúıdemin. 20 jasymda kedeılik pen bylyqtyń kespirin kórip edim. Áne sol kezde naǵyz dańqty tapqan edim» dep jazady. «Birinshi adamnyń» jazylý ýaqyty Aljırııada soǵys órti tutanyp turǵan sátke týra keledi. Aljırde týyp-ósken Kamıý kóp mádenıetti Aljırdi jaqtady jáne ıdeologııalyq máselelerde únsiz qalýdy jón kórdi. Sonymen biz onyń «Birinshi adamy» týraly aıtaıyq.
«Birinshi adam» – Alber Kamıýdyń aıaqtalmaı qalǵan romanynyń biri. 1960 jyly 4 qańtarda, nebári 46 jastaǵy Alber Kamıý baqılyq boldy. Bir retki kólik apaty ony bul ómirmen qoshtastyrdy. «Birinshi adamnyń» qoljazba nusqasy jazýshy jan tásilim bolǵan jerdegi balshyqtyń arasynan tabylady. Keıin Kamıýdyń qyzy Katerına Kamıý ákesiniń aıaqtalmaı qalǵan kitaptarynyń qoljazbasyn rettep, 1994 jyly baspadan shyǵarady. Oqyrmany kóp ǵasyrda týǵan avtordyń bul shyǵarmasy aǵylshyn jáne Fransýz tilderinde jer júzine mıllıon danamen taraldy.
Kamıý sońǵy kitabynda óziniń ótkeni men balalyq shaǵyna, jeke álemine qaıyryla qaraǵany sonshalyq, bul týyndyda onyń stılimen shartty túrde baılanysatyn uǵymdar kóptep kezdesedi, aıtalyq, ekzıstensıalızm, absýrd uǵymy, adamnyń ózine degen bótendigi, qoǵamnyń betburysy, ártúrli kóterilis oqıǵalary men Sızıf týraly mıf.
Bul roman 40 jastaǵy Djakos Kormı atty keıipkerdiń balalyq shaǵy men ózi múldem kórmegen, álde bir sýyq soǵysta qaza tapqan ákesi Henrı Kormıdi izdeýinen bastalady. Sol úshin de kitaptyń birinshi taraýy «Ákeni izdeý» dep atalady. Al kelesi taraý 1954 jyldardaǵy oqıǵalardy tilge tıek etip, keıipkerdiń azamat shaǵyn baıandaıdy. Osy eki taraýdan Djakostyń ákesiniń Fransııadaǵy urys alańynda mert bolǵanyn, basyna qıyn kún túsken Djakostyń anasynyń sańyraý ári kemtar ekenin, biraq úmiti sónbegen jan ekenin bilemiz. Keıipker Djakos alǵash ret Fransııaǵa baryp, ákesiniń qabirin izdeıdi, osy saparynda ol ákesiniń 29 jasynda maıdanda qaza tapqanyn, óziniń qazir 40 jasta ekenin, ákesiniń qıyn taǵdyr keshkenin túısinedi. Aýyr muń arqalaǵan ol týǵan aýylyna qaıtady. Árıne, Aljırge. Osy oralý – onyń esine ótken dáýirin, izdep sergeldeń bolǵan ákesin esine oraltady. Ákesi týraly anasynan suraıdy, ókinishtisi, anasy eshteńeni de esine saqtaı almapty. Jazýshy osy oqıǵany oqyrmanyna túsindirgisi kelse kerek, romanda keıipkerdiń balalyq shaǵyn esine túsirýi jıi aıtylady. Múmkin, Alber Kamıýdyń oıynsha ómir degenimiz balalyqqa oralý shyǵar?!
Quddy Stendal, Prýst sekildi Kamıý de shyǵarmasyna óz ómirin qosýdy ádetke aınaldyrǵan. Alber Kamıý de, keıipker Djakos ta Aljırııanyń bir shetinde júdeý kúı keship, sańyraý ana men qaısar rýhy ájeniń qolynda ósedi. Ol esseler jınaǵynyń alǵy sózinde «Kedeılik meniń bári kún astynda jáne tarıh qushaǵynda degen túsinigimdi joqqa shyǵardy. Kún maǵan tarıhtyń bári emes ekenin úıretti» dep jazady. Demek ol bárine tarıhtyń kózimen emes, júrektiń kózimen qaraýǵa shaqyrady. Bas keıipkerdiń týǵan ákesin izdep jolǵa shyǵýy – aljırlikterdiń Fransııa qursaýyndaǵy otanyn izdeýi ári Djakostyń ákesiniń Fransııa jerinde qaza bolyp, onyń urpaǵy ony joqtaýy – azattyq ańsaǵan Aljır halqynyń júregindegi «Otan» uǵymynan týǵan sáýle bolsa kerek, tipti kúlli Aljır jurty «Bizdiń otanymyz jattyń ýysynda ólip bara jatyr...» dep uran salyp turǵandaı. Múmkin, Alber Kamıý osy shyǵarmasy arqyly keıipkerdiń ákesiz qalýy – bir ulttyń otansyz qalýy ekenin astarlap aıtqysy kelgen shyǵar. Kamıýdyń otany qaıda desek, aldymen Aljırııada, sosyn onyń óz júreginde der edik.