Eraly Toǵjanov: Eń bastysy, koronavırýspen kúresýdi úırendik

– Qazaqstanda koronavırýs indetin is júzinde jeńdik dep aıtýǵa bola ma?

– Iá, qaýip barynsha tómendedi. Búgin­­de osy vırýspen aýyrýdyń eń tó­men­­gi deńgeıi saqtalyp tur, ıaǵnı táý­ligine shamamen 20 naýqastaı ǵana anyq­talyp otyr. Indet qarqynynyń bá­seń­deýine Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde jaǵdaıdyń turaqtanǵany yqpal etip jatyr. Árıne, biz jańa «resıdıvterdi» joqqa shyǵarmaımyz, jańa shtamdar­dyń paıda bolýyn eskere otyryp, ar­qany keńge salýǵa áli erte ekenin bilemiz. Aıtalyq, kóptegen mem­lekette, onyń ishinde Qazaqstanmen kór­shiles ornalasqan elderde «stels-omıkron» shtamy tirkelip jatqany barshaǵa málim. Bul aýrýdyń taralýy Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda, atap aıtqanda, Qytaıda, Malaızııada jáne Taılandta tirkelgen.

Eń bastysy, biz koronavırýspen kú­resýdi úırendik. Búginde qalypty ómir­ge oralýdyń ýaqyty keldi dep oılaımyn. Adamdardyń tynysh ómir súrýge, tolyqqandy jumys isteýge, qoryqpaı qarym-qatynas jasaýǵa múmkindik bolýy kerek. Osyndaı múmkindikterdi keńeıtý maqsatynda biz eń mańyzdy shekteýlerdiń birin joıdyq, kórshiles úsh elmen: Reseı, О́zbekstan já­ne Qyrǵyzstanmen qurlyq shekarasyn ash­tyq. Kóptegen memleketpen áýe qaty­na­sy qaıta jandandy. 57 el úshin vızasyz rejim qalpyna keltirildi. Bul rette Qazaqstanǵa kirerde PTR-testi­leýdi min­detti shart retinde qaldyrdyq. О́ıtkeni bul – epıdemııalyq jaǵdaıdy ba­qy­laýǵa kómektesetin sharalardyń biri. So­ny­men qatar ujymdarda, adamdar kóp jı­na­latyn jerlerde maska taǵý talabyn kú­shin­de qaldyrdyq. Halyq, negizinen, osy­ǵan daǵdylanyp ta qaldy. Japonııa, Qy­taı, Sıngapýr sııaqty kóptegen elde pan­­de­mııadan buryn da maska taǵý rejimi qa­­lyp­ty jaǵdaıǵa aınalǵan, sebebi juq­pa­ly aýrýlardyń basqa da kóptegen túri bar.

Biz eń qatań antıkovıdtik shekteýler engizilgen 2020 jylǵa taldaý júrgiz­gen kezde tumaý aýrýlary eki esege tómen­degenin anyqtadyq. Sondaǵy negiz­gi sebep – shekteý sharalarynyń oń áseri. Iаǵnı sanıtarlyq normalardy saq­taý, onyń ishinde maska taǵý – tumaý aýrýy­nyń tómendeýine yqpal etti. Men bul týraly nege aıtyp otyrmyn? Sebebi tumaý da ólimge jáne aýyr asqynýlarǵa áke­ledi, ásirese sozylmaly aýrýlary bar adamdarǵa qaýipti. Sondyqtan biz­diń halyq ta maska taǵý mádenıetine úı­ren­geni durys. Bul kúndelikti ómirdiń daǵdysyna aınalýy kerek.

– Qazaqstanda pandemııa jarııa­lanǵan alǵashqy kúnnen bastap ve­domst­voaralyq komıssııa quryldy. Onyń jumysy qanshalyqty nátıjeli boldy?

– Vedomstvoaralyq komıssııa 2 myńnan asa jedel jáne utymdy sheshim qabyldady. Bul sheshimderdiń barlyǵy halyq densaýlyǵyn qorǵaýdyń naqty máselelerin tıimdi sheshýge baǵyttaldy. Pan­demııa kezinde halyqaralyq táji­rıbeni eskere otyryp, aýrýdyń aldyn alý, emdeý, shekteý sharalaryn engizý tásilderi únemi jetildirilip otyrdy. Biz indetke qarsy kúres pen eldegi iskerlik belsendilikti saqtaý arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa tyrystyq.

2020 jyldy eske túsireıik. Bastap­qyda koronavırýsty emdeý hattamasy aı saıyn ózgerip turdy. Biz basynda ókpeni emdeýge erekshe nazar aýdardyq. Al másele qan tamyrlaryna baılanysty eken. Jaǵdaı kórsetkendeı, biz qaterli isik, qant dıabeti, júrek-tamyr júıesi aýrýlary bar adamdardy eń aldymen joǵaltatynymyzdy túsindik.

Birinshi tolqyn kezeńinde bar­lyq oqýshy onlaın bilim alýǵa kóshti, el óńir­­lerindegi epıdemııalyq jaǵ­daı­dy baǵa­laý matrısasy pysyq­taldy. Bıo­lo­gııa­lyq qaýipsizdik problemalary­nyń ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýty bazasynda qazaq­standyq vaksınany ázirleý bastaldy.

Al 2020 jyldyń qarasha aıynda bas­talǵan ekinshi tolqyn kezinde aýrý sany men densaýlyq saqtaý júıesine túsetin júk­temeni eskere otyryp, saralanǵan túrde karantındik sharalar qabyldandy. Aqpan aıynan bastap halyqty KVI-ge qarsy egý bastaldy. Monıtorıng toptary quryldy.

– Vaksınalaý óz tıimdiligin kór­setti me?

– Árıne. Búginde halyqtyń 55%-y vak­sına aldy. 10,5 mıllıonǵa jýyq azamat tolyq vaksınalaýdan ótti, 3,5 mıllıon adam qaıta vaksına aldy. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Bastapqyda vaksınalarmen qamtamasyz etýde úlken problemalar bolsa da, keıinirek bul máseleni de sheshtik.

Birinshi kezekte Qaraǵandy far­ma­sevtıkalyq kesheni bazasynda «Spýtnık V» vaksınasy óndirisi iske qo­syldy. Keıinnen ulttyq bıologııalyq qaýipsizdik ınstıtýtynda bizdiń mamandar álemde qoldanylatyn 14 vaksına­nyń biri retinde otandyq QazVac preparatyn shyǵarýǵa kiristi. Osy oraıda men otandyq ǵylymdy joǵary halyqaralyq deńgeıge kótere alǵan barlyq ǵalymdarymyzǵa alǵys aıtamyn. Qazaqstan – óziniń vaksınasyn ázir­legen álemdegi besinshi el. Bul – úl­ken jetistik. Búginde preparattyń aıy­na 500 myń dozasy óndiriledi, onyń tıimdiligi – shamamen 86%, álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri.

Koronavırýstyń paıda bolýy múmkin jańa shtamdarynan halyqty odan ári vaksınalaý arqyly ǵana saqtaýǵa bolady. Sondyqtan vaksınalaý jáne revaksınalaý úshin qosymsha 3 mln-nan asa doza qamtamasyz etildi. Bul – QazVac, SinoPharm jáne Pfizer vaksınalary.

– Jurt densaýlyq saqtaý sala­syn­daǵy qordalanǵan barlyq máseleniń she­shi­mi indet kelmeı turyp oılastyry­lýy kerek edi dep ashyna aıtyp júr...

– Iá, pandemııa aýyr stress-testke aınaldy. Shynyn aıtqanda, bizdiń den­saýlyq saqtaý júıesi mundaı synaq­qa daıyn emes edi. Dári-dármekter, jab­dyqtar men aýrýhanalar jetispedi. Dúrligip qaldyq.

2012 jyldan 2020 jylǵa deıin refor­malar nátıjesinde sanıtarlyq-epı­­de­mıologııalyq qyzmetten eki myń­nan asa maman ketken. Bul salaǵa degen kózqaras durys bolmaǵanyn kór­sete­di. Al qııýy ketken júıeni qal­py­na kel­tirý qashanda qıyn jáne qar­jy­lyq jaǵy­nan da shyǵyndy bolady. Nátı­jesin­de, máseleni «órt sóndirý» ádis­teri­men sheshý­ge týra keldi. Kóptegen aýrý­hana kúr­deli kezeńde stasıonarlyq ın­fek­­sııa­lyq ortalyqtarǵa qaıta beıim­del­di. Biraq bul da jetkiliksiz edi. Son­dyq­tan biz qysqa merzimde 16 modýl­dik ınfek­sııalyq ortalyq salýǵa májbúr boldyq.

Shalǵaıdaǵy aýyldarda jyljyma­ly medısınalyq keshender, qajet­ti jabdyqtar jetpeı qınaldyq. Nátı­jesinde, 185 aýdandyq aýrýhana rentgen dıagnostıkalyq apparattarymen jab­dyqtalyp, mobıldi dárigerler toptary quryldy. Biz olardy jyljymaly me­dısınalyq pýnkttermen qamtamasyz et­tik. Bul – tekserýlerdiń 7 túrin júr­gizý­ge bolatyn 100 jabdyqtalǵan mashına.

Sondaı-aq 64 ottegi stansasy paı­da­lanýǵa berildi, úsh myńnan asa О́JJ apparaty satyp alyndy. Jedel me­dısınalyq kómek qyzmeti úshin 1 367 avtokólik berildi. Mine, ońaı bolma­sa da (táýligine aýrý sany 8 myń adamǵa deıin bardy) osylaı úshinshi tolqynnan bastap biz dúrligý kezeńinen shyǵyp, turaqty jumys isteýge kóshtik. Jaǵdaıǵa tolyǵymen beıimdeldik.

Turǵyndar dári-dármektermen baryn­sha qamtamasyz etildi, qajet bol­ǵan jaǵdaıda óńirlerge ushaqtarmen jet­kizildi. Aýrýhanaǵa jatqyzý qajet bol­maǵan jaǵdaıda dárigerlerdiń qadaǵa­laýymen úıde emdeý júrgizildi. Búginde Qazaqstanda osyndaı syn-tegeýrinderge qarsy tura alatyn materıaldyq-teh­nıkalyq baza da, kadrlar da bar.

Halyq ómirge degen kózqarasyn óz­gertti. Bul, eń aldymen, ózara jaýap­kershilikke qatysty. О́ıtkeni indet­tiń alǵashqy kezeńinde adamdar óz den­saýlyǵyna jáne janyndaǵy adam­dardyń densaýlyǵyna nemquraıdy qara­dy. Mysaly, ekinshi tolqynnyń eń qaýipti kezeńi bolǵan 2020 jyldyń qyr­kúıeginen qarashasyna deıin 7 myń azamatymyz shetelge demalysqa shy­ǵyp ketti. Olardyń 85%-y elge qaıt­qanda koronavırýspen aýyryp oraldy. Bizdiń otandastarymyz­dyń ketýin talap etken qanshama elde janjaldar boldy. Azamattarymyzdy úıge jetkizý úshin bizge 272 charterlik, 22 arnaıy avıasııalyq reıster, parommen 50 reıs, 40-tan astam avtobýs reısterin uıymdastyrýǵa týra keldi.

Al qanshama merekelik is-shara jasyryn, jurtty artqy esikten kirgizip ótkizildi? Bul, negizinen adam túsinýge bolmaıtyn jaǵdaı, ózine jáne basqalarǵa degen qastandyq deýge bolady. Jasyryn merekelerge qatysqandardyń 80%-y biraz ýaqyttan keıin aýrýhanaǵa tústi. Osy ýaqytta ólim-jitim de joǵary boldy. Adamdar óz ómirin jáne basqalardyń da ómirin qaterge tikti. Bizdiń aldymyzda osy qarapaıym shyndyqty túsindirý, halyqqa jetkizý maqsaty turdy.

Koronavırýs ómirdiń barlyq salasyna degen kózqarasty qaıta qaraýǵa múmkindik berdi. Mysaly, pandemııa jedel túrde qazaqstandyq mektepterde onlaın oqytýǵa kóshýdi talap etti. Biraq belgili bolǵandaı, mundaı jumys rejimine bári birdeı daıyn emes edi. Oqý oryndarynyń balansynda turǵan kóptegen kompıýter tek resmı túrde bolǵan, keıbireýleri tipten jumys istemeıdi eken. Osynyń bári oqytýdyń tıisti deńgeıin qamtamasyz etýge kedergi boldy. Kompıýterlerdiń jetispeýshiligi óz kezeginde taǵy bir máseleni kóterdi. Osy tehnıkany óndirýmen aınalysqan 24 kompanııanyń tek tórteýi ǵana ónimdi qajetti kólemde shyǵara alady eken.

Jumysty bir kúnge toqtatýǵa bolmaıtyn taý-ken, munaı-gaz sektorlarynda, jolaýshylardyń ushý kezindegi jáne qalalyq kólikte júrgendegi qaýipsizdigin qamtamasyz etýde, qyzmet kórsetý jáne t.b. salalarda úlken problemalar boldy. Sonyń barlyǵyn tek Ashyq jobasyn engizý arqyly ǵana sheshtik. Bizdiń eýropalyq áriptesterimiz atap ótkendeı, bul tásil bıznestiń tynys-tirshiligin qamtamasyz etýge múmkindik beretin eń tıimdi tásil bolyp shyqty. Osy mobıl­dik qosymshany engizý esebinen, tipti eń aýyr kezeńde de jumys oryndaryn saqtap, halyqtyń tabysyn qamtamasyz etý múmkin boldy.

– Dári-dármek boıynsha myna máselege de naqtylaı toqtalsańyz: Elde dári jetispeı jatqan kezde gý­ma­nıtarlyq kómek retinde jol­danǵan preparattar qoımalarda aılap nemese odan da kóp ýaqyt jatyp qaldy. Nege bulaı boldy?

– Bul – zańnamalyq kemshilikter má­se­lesi. Ol kezde bul máselelermen, onyń ishinde shyǵystardyń tıisti babyn talap etetin kedendik operasııalarmen qaı memlekettik organ aınalysýǵa tıis ekeni týraly naqty ókimder joq edi. Tipti Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de, SQ-Farmasııa da qajetti ókilettikterge ıe bolǵan joq. Sondyqtan atalǵan máseleni de jedel sheshýge týra keldi.

– Bul da pandemııa «ashqan» kemshiliktiń biri ǵoı?

– VAK-tyń 2 myń sheshiminiń eń kóp bóligi osyndaı tártip máselelerine baılanysty bolǵanyn aıtqym keledi. Sebebi kún saıyn aldymyzdan jedel sheshýdi qajet etetin jańa qıyndyqtar týyndap turdy.

– Osyndaı máselelerdiń biri qazaqstandyq vaksınany tirkeý boldy ma? Nelikten DDU áli kúnge deıin QazVac-ty tirkemeı otyr?

– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy QazVac vaksınasyn tirkeýi úshin Qazaqstan ulttyq retteýshini úshin­shi deńgeıge deıin jetkizýi qajet. Bas­qa­sha aıtqanda, respýblıkanyń sanı­tar­lyq-epıdemıologııalyq qyz­meti­niń ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazasy halyq­aralyq standarttarǵa sáıkes bo­lýy tıis. Osynyń barlyǵyn retke kel­tirý úshin 3 jyldan 5 jylǵa deıin ýa­qyt kete­di degen sarapshylar pikirine qara­mas­tan, biz byltyr is júzinde 7 aı­dyń ishin­de Qazaqstandy ulttyq ret­teýshiniń ekin­shi deńgeıine shyǵardyq. Bul faktini biz­diń elimizdiń halyqaralyq talaptarǵa sáıkes­tigin teksergen DDU arnaıy komıssııasy rastady. Bıyl jyl sońyna qaraı úshinshi deńgeıge shyǵa alamyz dep oılaımyn.

– Taǵy bir túsinbeýshilikti týdyr­ǵandar – antıvakserler. Álemdik ǵylymnyń jetistikterin joqqa shyǵarýǵa baǵyttalǵan osy zamanaýı trendti jeńe aldyq pa?

– Meniń oıymsha, munda jeńilgender joq. Jeńimpazdar, bálkim bar – búkil el, sebebi kóptegen adam vaksınalaýǵa túsi­nistikpen qarady. TALAP qoldan­baly zertteýler ortalyǵynyń dırek­tory Rahym Oshaqbaev bastaǵan qoǵam­dyq top óte jaqsy jumys istedi. Raq­met! Vaksınalaýdyń paıdasyn túsin­dirýge kóptegen sarapshy, qoǵam belsen­dileri men jýrnalıster, el taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn azamattar qosyldy.

– Nelikten mundaı senimsizdik paıda boldy dep oılaısyz?

– Bul taqyrypta haıp kóp boldy. Vaksınalaý múgedektikke nemese tipti ólimge ákelýi múmkin ekeni týra­ly ártúrli málimetter taraldy. Árı­ne, belgisizdik adamdardy árqashan qor­qy­tady. Biraq birte-birte faktilerge súıe­ne otyryp, ózderi jasaǵan vaksınamen eks­perıment retinde vaksınalanǵan bıo­lo­gııalyq qaýipsizdik ınstıtýtynyń dári­gerleriniń úlgisimen, bedeldi dáriger­ler­diń aqyl-oıy men pikirine súıene oty­ryp, biz jaǵdaıdy ózgerte aldyq.

Men vaksınalaýdyń mańyzdylyǵyn túsingen el azamattaryna alǵys aıtamyn. Mysaly, ózim QazVac-ty saldyrdym, bári jaqsy boldy. Bul – bizdiń vak­sına, óz óndirisimiz. Bul jaǵynan baqytty elmiz dep aıta alamyz, óıtkeni kóptegen elde ımmýndaý problemalary bar nemese vaksınaǵa koljetimdilik shekteýli.

– Qaı elder? Afrıka elderi me?

– Olardyń qatarynda Afrıka elderi de bar. Tipti Ortalyq Azııada da vaksı­namen qamtamasyz etýde eleýli problemalar boldy. Negizinen, ujym­dyq ımmýnıtettiń bolmaýy jáne koro­na­vırýstyń joǵary juqpaly deńgeıi el­der arasyndaǵy áýe qatynasyn toq­tatýǵa, temir jol qaty­nasyn barynsha shekteýge alyp keldi. Bul óte úlken qıynshylyqtar týdyrdy. Siz buryn ıesiz qalǵan qalalardy, bos qalǵan bazarlardy kórgen be edińiz?!

– Koronavırýs taralýynyń eń kúr­deli, eń qaýipti kezeńinde sizdiń ómiri­ńiz ben jumys kesteńiz qandaı boldy?

– Eń kúrdeli ýaqytta biz tún ortasyna deıin jumys istedik, keıde uıyqtamaı tańerteńge deıin de júrdik. Bir kúni tańerteń Premer-Mınıstr Asqar Mamın maǵan qońyraý shaldy. Men oǵan: «saǵat áli 5.30 ǵoı» dedim. Sonda ol: «siz áli jumysta emessiz be?» dedi. Mine, osyndaı rejimde ómir súrdik.

Jumysta túnedik. Men eń aýyr kezeń­­de vırýsty juqtyryp aldym. Bar­­lyq sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes úıde, keminde eki apta emdelýim kerek edi. Biraq men jumysty tastaı al­ma­dym. Sondyqtan óz kabınetime qama­lyp, ju­mysty jalǵastyrdym. Dál osy qarqyn­men shamamen úsh aı jumys isteý­ge týra keldi – 2020 jyldyń maýsy­my­nan tamyz aıyna deıin. Qyrkúıek aıyn­­da materıaldyq baza qurylyp, dári-dár­mektermen jáne medısınalyq buıym­dar­men qamtamasyz etý birshama jeńildedi.

– Atqarýshy bılik pandemııadan qandaı sabaq aldy? Taǵy ne ózgertý kerek?

– Birinshi kezekte kún tártibinde sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmetti odan ári kúsheıtý máselesi tur. Vırýs degenimiz ne? Ony kózben kórmeısiń, qolmen ustaı almaısyń, biraq bul – úlken qaýip-qater. Pandemııa ulttyq bıoqaýipsizdik máselesin alǵa tartty. Sondyqtan memlekettik organdardyń qyzmetin úılestirý, ǵylymı qyzmetti uıymdastyrý jáne bilikti kadrlar daıarlaý, sondaı-aq bıologııalyq qaterlerdi boljaý, anyqtaý, taldaý jáne baǵalaý júıesin damytý máselelerine birinshi kezekte nazar aýdarý mańyzdy.

Bul halyqtyń densaýlyǵyna ǵana emes, veterınarııa salasyna da qatys­ty. El aýmaǵynda veterınarııalyq pre­parattardyń 19 óndirýshisi tirkelgen. Mysaly, 2021 jyly vaksınalardyń 16 túri óndirildi, bul barlyq qajettiliktiń 76,2%-yn quraıdy, 2019 jyly – 12 túri (66,7%), 2020 jyly – 14 túri (70%).

Syrtqy syn-qaterlerge biz ózimizdiń jaraqtandyrylǵan zerthanalarymyz ben kásibı ǵylymı kadrlarymyz bolsa ǵana qarsy tura alamyz. Osyǵan baı­lanysty, Memleket basshysynyń tap­syrmasymen Qazaqstanda ımmý­nobıologııalyq preparattar shyǵaratyn jańa bıofarmasevtıkalyq zaýyt salynyp, iske qosyldy.

– Joǵaryda siz koronavırýs qur­ban­dary kóbinese sozylmaly aýrýlary bar adamdar bolǵanyn aıttyńyz. Demek adamdar óz densaýlyǵyna degen kózqarasyn ózgertý kerek qoı?

– Meniń oıymsha, kópshiligimiz adam densaýlyǵynyń 50%-y ómir saltyna baılanysty ekenin túsindik. Densaýlyq­ty birqatar faktor qalyptastyrady. Bul – ekologııa, adamnyń qanyndaǵy tektik aqparat jáne jaman ádetter. Son­dyqtan bolashaqta respýblıkada al­ǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómekti qarjylandyrý kólemi búgingi 54%-dan 64%-ǵa deıin ulǵaıady, «Deni saý ult» baǵdarlamasy qabyldanady. Barlyq kúsh-jigerdi emdeýge emes, aýrýdyń aldyn alý­ǵa baǵyttaý mańyzdy. О́ıtkeni emdeý – ol aýrýdyń saldary, al biz sebebimen kúresýimiz kerek.

Bul turǵydan biz birqatar júıeli sharalardy qarastyrdyq: quramynda qanty bar sýsyndarǵa aksızderdi engizý (2023 jyldan bastap 20%-dan 2025 jylǵa deıin 45%-ǵa deıin); temeki ónimderine aksızdi kezeń-kezeńimen arttyrý (2022 jyldan bastap 2025 jylǵa qaraı 10,8%-dan 19,0%-ǵa deıin); aýrýlardyń aldyn alý máselelerine halyqty keńinen tartý. Osy jáne basqa da sharalar keshendi túrde 2025 jylǵa qaraı salamatty ómir saltyn ustanatyn azamattardyń úlesin 30%-dan 45%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Aýrýlardyń aldyn alý úshin bu­qaralyq sportty damytýǵa kóp kóńil bólinedi. Atap aıtqanda, 2025 jylǵa qaraı sportpen aınalysatyndardyń kórsetkishin 50%-ǵa deıin jetkizý mindeti qoıylǵan. Jaqyn jerde sporttyq ınfraqurylym bolmasa da, kúnine bes myń qadam kúndelikti taza aýada serýendeý úlken saýyqtyrý áserin beredi.

– Siz adamdardyń sanasy ózgerýi kerek dep aıtasyz. Múmkin, onyń ishinde sheneýnikter de bar shyǵar. О́ıtkeni bizde jaqsy baǵdarlamalar kóp, biraq nátıje az.

– Men kelisemin, kemshilikter bar. Bi­raq tipti bir otbasynyń balalary da ár­túrli keledi emes pe? Ekinshi jaǵynan, bı­lik pen halyq arasyndaǵy búgingi qa­rym-qatynas júıesinde oń ózgerister qalyp­tasyp kele jatqanyn barshamyz kórip otyrmyz. Bul – Memleket basshysy jarııalaǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń mindetterine sáıkes júrgizilip jatqan jumys. Qazir kemshilikterdi jasyrý múmkin emes. Sheneýniktiń jumys barysynda jibergen kez kelgen olqylyǵy mindetti túrde kórinip turady. Qazir jýrnalıster men blogerler úshin tyıym salynǵan taqyryp joq. Sondyqtan mem­lekettik qyzmetkerler de ózgerip keledi. Al osy júıelik ózgeristerge sáıkes kelmeıtin adam bul ortadan ketedi.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»