«Ekinshi respýblıka» ıdeıasynyń berik negizi

Aıtylǵan bastamalardyń kópshiligi Ata Zańda bekitilgen qoǵam men memlekettiń negizderin qozǵaıdy. Osy maqsatta quryl­ǵan arnaıy jumys toby Konstı­týsııaǵa túzetýlerdiń jobasyn usyndy. Jumys tobynyń qura­myna memlekettik organdarmen qatar úkimettik emes uıym­dardyń ókilderi jáne elge tanymal zańger ǵalymdar endi.

Zań jobasynda búginde elimizde qalyptasqan «sýperprezıdenttik» basqarý nysanyna qatysty másele bar. Bul maqsatta Memleket basshysy óziniń birqatar ókilettigin basqa organdarǵa beredi nemese olarmen kelise otyryp atqarady.

Parlament pen jergilikti ókil­di organdardyń rólin kúsheı­tý kózdelgen. Palatalardyń ja­saq­talý tártibi men olardyń fýnksııalarynda eleýli ózgerister bar. Prezıdenttiń Senattaǵy kvotasy on besten onǵa deıin qysqartylyp, onyń beseýin Qazaqstan halqy Assambleıasy usynatyn bolady. Májilis saılaýyna aralas saılaý júıesi engiziledi. Zań qabyldaý quqyǵy negizinen Májiliske tıesi­li bolady. Senatqa Májilis qabyl­daǵan zańdardy maquldaý nemese maquldamaý quqyǵy beriledi.

Retteıtin máselelerdiń zańdy­lyǵyn eskere otyryp, konstıtý­sııa­lyq zańdardy palatalardyń birlesken otyrysynda qabyldaý qoldaý tapty. Úkimetke adam ómiri men densaýlyǵyna, memle­ket­tiń qaýipsizdigine, basqa da qun­dy­lyqtarǵa aıryqsha qaýip tóngen jaǵdaıda zań kúshi bar normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldaýǵa quqyq berildi.

Jobanyń aýqymdy bóligi adam quqyqtary máselelerine arnalǵan. О́tken jyly Qazaqstannyń Qyl­mystyq kodeksinen jáne basqa zań­darynan ólim jazasy alynyp tastaldy. Endi bul uǵym Ata Zań­nan da joıylyp otyr. Osy­laı­sha Qazaqstan is júzinde de, zań júzinde de ólim jazasy joq memleket dep aıta alamyz.

Ombýdsmen ınstıtýty týraly jeke bap qarastyryldy. Aza­mat­tardyń ótinish berýine jol ashyp, Konstıtýsııalyq Keńesti Konstıtýsııalyq sotqa aınaldyrý bastamasyn erekshe atap ótkim keledi.

Konstıtýsııalyq sot tóreligi boıynsha dúnıejúzilik qaýym­das­tyqqa múshe 118 eldiń 70-nde osyndaı ınstıtýt qurylǵan. On eki memlekette Konstıtýsııalyq Keńes jumys isteıdi, qalǵandarynda bul fýnksııany joǵarǵy sottar jáne basqa organdar júzege asyrady.

Osy oraıda Qazaqstan álemdegi eń keń taraǵan jáne tıim­di mo­deldi tańdap otyr. Konstı­tý­sııa­lyq baqylaý organdary Ata Zańnyń talaptaryn júzege asyrý­da mańyzdy ról atqarady. Bul negizinen Konstıtýsııanyń nor­malaryna resmı túsindirme berý, konstıtýsııalyq daýlardy sheshý, qoldanystaǵy zańnamanyń kons­tı­týsııalyq talaptarǵa sáıkestigin tekserý arqyly júzege asady.

1995 jyly Konstıtýsııa qabyldanǵannan keıin elimizde Konstıtýsııalyq Keńes jumys istep keledi. Osy jyldary atalǵan keńes elimizde quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn ornyqtyrýǵa eleý­li úles qosty. Onyń sheshim­deri aldaǵy ýaqytta da óziniń zań­­dyq kúshin saqtaıdy. Alaıda zaman aǵymy jańa talaptar qoıyp otyr. Konstıtýsııalyq re­for­malar tájirıbesi men soń­ǵy on­jyldyǵyn taldaý azamat­tar­dyń konstıtýsııalyq baqy­laý­ǵa qol jetimdiligin keńeıtý úrdi­sin kórsetip otyr. Ol arqy­ly aza­mattar zańnamalyq qaıshy­lyq­­tardy sheshýge jáne quqyq ú­stem­­digin bekitýge atsalysady. Ha­­lyq­aralyq quqyq qorǵaý qury­lymdary men kóptegen memleket­ azamattardyń tikeleı konstı­týsııa­lyq shaǵymy ınstıtýtyn engiz­gendi qoldaıdy. Sońǵy ýaqyt­ta mundaı sottar Túrkııada, Majar­standa, Ýkraınada, Lıtvada jáne basqa memleketterde engizildi.

TMD keńistiginde Ázerbaıjan, Armenııa, Reseı memleketterinde konstıtýsııalyq sottar azamattar­dyń shaǵymdary boıynsha naqty bir daýdy sheshý kezinde qoldanyl­ǵan zańnyń konstıtýsııaǵa sáı­kes­tigin tekseredi. О́tken jyly О́zbekstanda jeke jáne zańdy tulǵalarǵa konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy berildi. Sonymen qatar bundaı múmkindikke bala quqyqtary jáne kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaý týraly ýákilder de ıe boldy. 2021 jyly Qyrǵyz Respýblıkasynda da negizgi zańdaryna ózgerister engizilip, konstıtýsııalyq palatanyń ornyna Konstıtýsııalyq sot quryldy.

Azamattardyń konstıtýsııa­lyq shaǵymy jaqynda ǵana Bela­rýs Respýblıkasynda ótken kons­­tıtýsııalyq referendýmda qa­ras­tyryldy. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan azamattary Kons­tıtýsııalyq Keńeske tek sottar arqyly júgine aldy. Iаǵnı sot is prosesinde naqty isti qaraý kezin­de osyndaı ótinishpen júgindi. Bul ótinishtiń taǵdyryn sýdıa shesh­ti. Bul tártip tıimdi jumys iste­gen joq. Endi azamattar Konstı­týsııalyq sotqa tikeleı júgine alady. Osy jańalyqty «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rymdamasynyń quramdas bóli­gi retinde qaraǵan jón.

Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, azamattardyń konstı­tý­sııalyq shaǵymy men sottardyń ótinishterin qatar qoldaný adam quqyqtaryn qorǵaý turǵysynan eń tıimdi tetik bolyp otyr. Sonymen qatar mundaı múmkindik bas prokýror men Adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákilge de beril­di. Bul ınstıtýttar ózderiniń óki­let­­tikterin atqarý kezinde adam qu­­qyq­taryna nuqsan keltiretin zań­na­manyń kemshilikteri, olqy­lyq­­­tarymen jıi kezdesedi. Son­dyqtan Konstıtýsııalyq sot ar­qy­ly olardy joıý múmkindigi týyn­­­daıdy. Bul konstıtýsııalyq óz­ge­ris­ter qabyldanǵan jaǵdaıda Mem­­­le­ket basshysy jarııalaǵan «Ekin­­shi respýblıka» ıdeıasyn iske asy­­rý­ǵa berik quqyqtyq negiz qa­lana­­dy. Saıası-quqyqtyq júıe­de mem­­le­ket­tik qurylym ınstıtýt­tary­­­nyń qarym-qatynastary, óz­­ara áre­ket­tesý tetikteri jáne ha­lyq al­­dyn­daǵy jaýapkershiligi artady.

Jalpy, Memleket basshysy­nyń ıdeıalaryn iske asyrý qu­qyq­tyq júıeni Ata Zańǵa sá­ı­kes pár­menmen damytýǵa, aza­mat­tar­dyń konstıtý­sııalyq quqyq­tarynyń ke­pil­deri men elde­gi zańdylyq re­jimin nyǵaıtý­ǵa, halyqtyń mem­lekettik ınstı­týt­tarǵa degen se­nimin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Baqyt NURMUHANOV,

Arnaıy jumys tobynyń múshesi, Konstıtýsııalyq Keńestiń apparat jetekshisi