О́ńir turǵyndaryn aýyz sýmen qamtý kórsetkishi 91,4 paıyzdy quraıdy. Onyń ishinde qajetti sýdyń 31,9 paıyzy ashyq sý kózinen alynsa, 39,5 paıyzy jerasty sý kózderinen tartylady. Qala halqynyń – 99, aýyl halqynyń 84,2 paıyzy taza sýmen qamtamasyz etilgen. Demek bul oraıda kezegin kútken másele shashetekten dep aıtýǵa ábden bolady.
Aldymen oblys ortalyǵyndaǵy qazirgi kúni qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdyń jaısyzdyǵy týraly ekpin túsirip aıtýǵa týra keledi. Áýel basta táýligine 21 myń tekshe metr sýdy tazalaýǵa qýaty jetedi dep eseptelip salynǵan jalǵyz stansa sonaý 1970 jyly paıdalanýǵa berilgen. Jarty ǵasyrdan astam jumys istep turǵan bul nysan 1986 jyly arnaıy komıssııanyń sheshimimen jaramsyz dep tanylǵan. Jaramsyz bolsa da basqa amal bolmaǵandyqtan, áli kúnge deıin paıdalanylýda. Sol sebepti qala halqy durys tazartylmaǵan aýyz sýdy paıdalanýǵa májbúr. Buryn keıbir birdi-ekili bulaq sýy men uńǵymalardy paıdalansa, keıingi jyldary bul sý kózderi de jabylyp qaldy. Sý jelisi boıynda kishigirim apattar da jıi oryn alady. О́tken jyly mundaı oqys oqıǵalar kóp kezdesken. О́ıtkeni jalpy kólemi 343,93 shaqyrymdy quraıtyn sý qubyrlarynyń jartysyna jýyǵy ábden eskirgen, tat basqan.
Qala halqynyń kópshiligi páterlerine súzgi ornatyp amaldaǵanymen, kóktemgi qyzyl sý júrgen kezde krannan taza sýdyń ornyna kádimgi qoımaljyń laı aǵatyn da kezderi de jıi. Qalaǵa sý Shaǵalaly jáne Sergeev sý qoımalarynan alynady. Oǵan qosa Shaǵalaly jerasty sý kózderi arqyly táýligine 5 myń tekshe metrden astam sý kelip tur.
Kókshetaý halqy tutynatyn aýyz sýdyń birshama mólsheri Shaǵalaly ózeniniń boıyndaǵy sý tospasynan tartylady. Erterekte Zerendi aýdanynyń aýmaǵyn basyp ótetin ózen jaǵalaýyna tym taqaý jerlerge kóptegen mal fermasy salynǵan bolatyn. Qar sýy bar qoqysty ózen arqyly sý qoımasyna ákelip quıady. Sýdyń sapasyz bolatyndyǵy sondyqtan. Al qoımaǵa jınalǵan sý keıin aýyz sý retinde paıdalanylady. Jaz aılarynda ózen jaǵasynda, naqtyraq aıtsaq, sý tospasynda kir jýyp, ıt shomyldyryp júrgenderdi de kezdestirýge bolady. Jaǵdaı dál osylaı qalyptasqan soń tazalyq týraly tis jarýǵa bola ma?!
Sýdy tazalaýǵa tıisti stansanyń ábden eskirýi sebepti hlordy paıdalaný mólsheri shamadan tys kóbeıgen. Al onyń adam aǵzasyna qanshalyqty zııandy ekeni aıtpasa da túsinikti. Stansany jańǵyrtýǵa mıllıondaǵan qarajat ta bólindi. Alǵashynda birshama ekpindi bastalǵan jumys birte-birte qojyrap, keıin múlde toqtap qaldy. 2011 jyly sý jelilerin, tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtyp, keńeıtý arqyly táýligine 60 myń tekshe metr sý ótkizýge qýaty jetetin sý tazalaý qondyrǵysynyń qurylysy bastalǵan bolatyn. Tapsyrys berýshi qalalyq ákimdiktiń qurylys bólimi edi. Jumysty AEGISinc jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qolǵa alyp, memlekettik satyp alý kelisimsharty boıynsha 1,623 mlrd teńgeniń kelisimsharty da jasaldy.
Sol jyly qomaqty qarjynyń 538,1 mln teńgesi ıgerildi. Merdiger uıym sehtyń, zerthananyń ǵımarattaryn jarym-jartylaı kóterdi. Kelesi jyly qalalyq sot konkýrs jumysynan kinárat taýyp, jumysty toqtatý týraly sheshim shyǵardy. 2012-2013 jyldary konkýrs qaıta ótkizildi. Bul joly «AP Impeks» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jeńimpaz bolyp tanyldy. 2013 jyly 181,24 mln teńgeni ıgerilgenimen, ári qaraı áldebir sebepterge baılanysty jumys toqtady. Sóıtip, qala halqy úmit etken joba aıaqsyz qaldy.
Qaladaǵy jaǵdaı osyndaı bolǵanda, aýyldaǵy aýyz sýdyń ahýaly týraly da ashya aıtýǵa týra keledi. О́tpeli kezeńde aýyl adamdary sý sapasyn eshbir mekeme teksermeıtin, eshkimniń jaýapkershiligine alynbaǵan uńǵymalardy paıdalandy. Keıin ıe qajet bolǵandyqtan, vedomstvolyq menshikke ótkizý máselesi kóterildi. Sońǵy 10 jylda óńirdegi 90-nan astam ıesiz qalǵan sý kózderi vedomstvolyq menshikke ótkizildi. Qazirgi tańda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimderi men ákimdik balansynda 200-den astam nysan bar. Sanıtarlyq talaptarǵa saı sý sapasyna óndiristik baqylaý júrgizilýde. Biraq bárin birdeı qadaǵalaý múmkin emes tárizdi. Aıtalyq, oblystaǵy sý qubyrlarynyń jalpy uzyndyǵy – 6 109,5 shaqyrym. Osy kólemniń tup-týra 56 paıyzy ábden eskirgen. Osy jyly qalalardaǵy sý jelilerin jańǵyrtýǵa 0,9 mlrd teńge qarajat bólinip otyr. Onyń 400 mln teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten qarastyrylsa, oblystyq bıýdjetten 525,4 mln teńge bólingen. Bes joba qolǵa alynsa, onyń bireýi aıaqtalǵan. Qalǵan tórt joba bıyl tolyq bitedi dep kútilýde. Osylaısha bıylǵy jyly oıǵa alǵan sharýa ońynan ońǵarylsa, qalalardyń halqyn taza sýmen qamtamasyz etý kólemi 95,3 paıyzǵa jetpek. Jyl sońyna deıin jalpy quny 3,6 mlrd teńgeni quraıtyn 3 joba júzege asqanda, kórsetkish kólemi de arta túsýi ábden múmkin. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, Shýche qalasyndaǵy tozyǵy jetken sý jelilerin jańǵyrtýdyń tórtinshi kezeńi qolǵa alynýda. Onyń jalpy quny – 2 964,7 mln teńge. Makınsk qalasyndaǵy sý qubyry da ýaqyt tezinen shydas bermeı, jıi jarylyp, qala turǵyndaryn ábden ábigerge salyp keldi. Kónergen sý qubyrlaryn jańǵyrtýǵa 263,1 mln teńge qarjy bólinip, jelini jańǵyrtý kózdelýde. Dál osyndaı jumys Ereımentaý qalasynda da qolǵa alynbaq. Ol jumysqa da 323,9 mln teńge qarajat qarastyrylǵan.
Bıyl respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaýǵa jalpy quny 709,5 mln teńge bolatyn eki joba týraly usynylym jasaldy. Áıtse de qoldaý tappady. Al aýyz sýdyń azabyn tartqan halyq áli de úmittenip otyr. Aýyl halqyn taza sýmen qamtamasyz etý úshin 2021 jyly 3,7 mlrd teńge qarajat bólingen bolatyn. Osy baǵytta 6 joba júzege asyryldy. Onyń ishinde Atbasar aýdanyndaǵy Beıis haziret, Selınograd aýdanyndaǵy Talapker, Shubar, Farforovyı, Shortandy aýdanyndaǵy Raevka, Tóńkeris aýyldary bar. Tyǵyryqtan shyǵatyn taǵy bir jol – sýdy tazalaıtyn blok-modýldar ornatý. О́tken jyly óńirdegi 14 aýylǵa dál osyndaı qurylǵylar ornatylyp, 13,4 myń adamnyń tańdaıyna taza sý tıdi. Al osy jyly bul baǵytqa bólingen qarjy kólemi úsh ese ósti deýge bolady. Barlyq joba júzege asqan kezde aýyl halqynyń 89,7 paıyzy taza sýmen qamtamasyz etiledi.
Taza aýyz sý qajettiligi týyp otyrǵan qalǵan kólemdi qamtý áli de birer jylǵa sozylatyn syńaıly. Aıtalyq, eldi mekenderdi taza sýmen qamtamasyz etýdi kózdeıtin, jalpy quny 12,3 mlrd teńgeni quraıtyn 28 jobanyń tek jeteýi ǵana maquldandy. Qalǵan óńirlerdi taza sýmen qamtý shegerilip otyr.
Aýyl turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtý máselesi talaı jyldardan beri qolǵa alynyp, qyrýar qarajat bólinip otyrsa da, óńirdegi 22 aýyl turǵyny sýdy tasyp ishýde. Munyń ózi qanshama qıyndyq týdyratyny belgili. Saldary da salmaqty. Aýyz sýdyń tapshylyǵyn tartyp otyrǵan shaǵyn aýyldyń turǵyndary kir jýyp, kindik kesken óńirden amalsyz kóshýde. Bul jaı onsyz da kúrdelenip otyrǵan mıgrasııa máselesin órshitýge sebepshi bolyp otyr. Naqtyraq aıtsaq, aýyl halqynyń 15 paıyzy sý tapshylyǵyn sezinýde. Demek, aldaǵy ýaqytta qolǵa alatyn sharýanyń baǵyty osy bolýy kerek.
Aqmola oblysy