Ilýde bir adamda ǵana kezdesse de, erte bastan dıagnozy durys qoıylyp, der kezinde emdelip otyrmasa, sońy ajal qushtyratyn tuqym qýalaıtyn angıonevrotıkalyq isiný (TQAI) deıtin dert bar. О́kinishke qaraı, tuqym qýalaıtyn bul keseldi kóp jaǵdaıda kádimgi allergııa sııaqty aýrýlarmen shatastyryp, shıpasy durys jasalmaıtyn jaǵdaılar jıi oryn alyp jatady. О́ıtkeni onyń belgileri basqa aýrýlarǵa uqsaıdy. Sondyqtan ony áý bastan anyqtap, asqyndyrmaı emdep otyrý – oǵan dýshar bolǵan jandardyń qınalmaı, qalypty ómir súrýine septesedi.
TQAI – bastapqy ımmýntapshylyǵy sanatyndaǵy, sırek kezdesetin, S-1 ıngıbıtor fýnksııasynyń tómendeýinen nemese bolmaýy saldarynan birneshe saǵattan birneshe kúnge deıin deneniń ár jerinde qaıtalanatyn tereń isikti genetıkalyq kesel. Aýrý kez kelgen jasta paıda bolýy múmkin, biraq kóbinese alǵash ret 6-10 jas aralyǵynda biline bastaıdy. Dárigerler men ǵalymdar ony «alýan júzdi hımera», dep jıi ataıdy. Sebebi, joǵaryda atap ótkendeı, onyń belgileri qubylmaly ári basqa aýrýlarǵa da uqsaıtyndyqtan, alǵashqy belgileri bilingennen bastap, anyq dıagnoz qoıylǵanǵa deıin 8-20 jylǵa deıin ýaqyt ketip qalýy ábden múmkin. Sondyqtan pasıentterdiń 80%-y anyqtalmaı qalady. Bul keseldiń eń basty qaýpi de osy. Aýrý dıagnozy qoıylmaǵan pasıentter arasyndaǵy ólim-jitim deńgeıi 29%-dy qurasa, ýaqtyly durys dıagnozy qoıylyp, emdeýdi erte bastan bastaǵandar sany – 3% ǵana.
Bir qýanyshtysy, bul máselede ilgerileý bar deýge bolady. Qazir Qazaqstanda sırek genetıkalyq aýrý sanatyndaǵy tuqym qýalaıtyn angıonevrotıkalyq isinýi (TQAI) bar pasıentterdi anyqtaý jónindegi dıagnostıkalyq joba iske asyrylyp jatyr. Aıta ketý kerek, buǵan deıin elimizde sırek kezdesetin osy aýrýdyń qoljetimdi jáne senimdi zerthanalyq dıagnostıkasy bolmasa, endi atalǵan jobanyń nátıjesinde jarty jylǵa da jetpeıtin aralyqta osy sırek keselge shaldyǵýy múmkin degen 200-deı otandasymyz tekserilip, 21 adamda TQAI dıagnozy rastaldy.
Osynaý qaıyrymdylyq jobasyn elimizdegi allergolog-ımmýnologtardyń eki birdeı jetekshi uıymy – «Qazaq ımmýntapshylyǵy qoǵamy» QB men «Allergologtar, ımmýnologtar jáne ımmýnoreabılıtologtar qoǵamy» QB qolǵa alyp otyr. Medısınalyq qaýymdastyqtar bul jobany Takeda jahandyq bıofarmasevtıkalyq kompanııasynyń ókili «Takeda Qazaqstan» kompanııasynyń qoldaýymen júzege asyryp jatyr. Sebebi durys dıagnostıka jasaý úshin zamanaýı tehnologııalar, test, laboratorııalyq turǵydaǵy zertteýler qajet. Nátıjesinde TQAI-ge kúdigi bar birqatar qazaqstandyq pasıentter molekýlıarlyq-genetıkalyq dıagnostıkany qosa alǵanda, tegin zerthanalyq dıagnostıka jasatý múmkindigine qol jetkizgen.
Osy bastamanyń alǵa jyljýyna baılanysty Almatyda baspasóz máslıhaty ótip, atalǵan aýrýdy tegin dıagnostıkalaýǵa Almaty, Taldyqorǵan, Shymkent, Taraz, Qyzylorda, Nur-Sultan, Qaraǵandy, О́skemen, Semeı, Pavlodar, Aqtóbe, Aqtaý jáne Atyraý qalalarynan joldama alýǵa bolatyny aıtyldy. Ol úshin tuqym qýalaıtyn angıonevrotıkalyq isinýge kúdik bolǵan jaǵdaıda pasıentter allergolog-dárigerge júginýi kerek jáne qajet bolsa TQAI-ge zerthanada tegin qan taldaýy úshin joldama ala alady.
Kóterilgen máselege oraı, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, KjIA ǴZI Respýblıkalyq allergologııa ortalyǵynyń jetekshisi, «Allergologtar, ımmýnologtar, ımmýnoreabılıtologtar qoǵamy» QB tóraǵasy Taır Nurpeıisov TQAI otbasylyq sıpatqa ıe ekenin, sondyqtan pasıentterdiń barlyq jaqyn týystary da tekserilýi tıis ekenin ataı kele:
– TQAI dıagnostıkasy birqatar sebepke baılanysty kúrdeli másele. Aýrýdyń tuqym qýalaıtyny pasıentterdiń 90%-da baıqalady, sondyqtan týystaryna nazar aýdarý kerek. Biz barlyq pasıentke jetkizgimiz keletin eń mańyzdy nárse: sımptomsyz týystaryńyzdy, ásirese balalaryńyzdy erte bastan qaratýyńyz qajet. Bul aýrýdyń naqty belgisin kórýge jáne naýqastyń jaǵdaıyn boljaýǵa múmkindik beredi. Medısınalyq qyzmet úshin pasıentterdi tıimdi baǵyttaý mańyzdy, ıaǵnı dárigerler men pasıentterdiń keshendi jumysy qajet. Dáriger aýrýdy anyqtaǵan kezde, naýqas, orfandyq aýrýlar týraly buıryqqa sáıkes, turǵylyqty jeri boıynsha esepke alynýy tıis. Sonda ǵana pasıentti baqylaýǵa ári emdeýge kepildik beriledi. О́zinde nemese jaqyndarynda tuqym qýalaıtyn angıonevrotıkalyq isiný belgilerin baıqaǵandardyń barlyǵyn mindetti túrde dárigermen keńesýge shaqyramyz, – dedi.
О́z kezeginde Qazaq ımmýntapshylyǵy qoǵamy Immýnologtar qaýymdastyǵynyń tóraıymy, medısına ǵylymdarynyń doktory Elena Kovzel:
– TQAI dıagnostıkasy boıynsha jobany júrgizý – elimizdegi pasıentter úshin óte mańyzdy. Biz kómeı, ish qýysy, moıynnyń qaýipti isinýine baılanysty tili aýzyna syımaı, ólip ketý qaýpi joǵary on shaqty pasıentke kómek bere bastadyq. Pasıentterdiń basym bóligi – bala, jas jáne eńbekke qabiletti jastaǵylar. Dıagnozy qoıylyp, tıisti em-domyn alý olardyń ómirin edáýir jaqsartady. Genetıkalyq dıagnostıka qymbat, sondyqtan Takeda kompanııasynyń qoldaýymen dıagnostıka Qazaqstanda qoljetimdi bolǵany jaqsy boldy. 2021 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap bıylǵy qańtarǵa deıin 200 adam tekserildi, onyń ishinde 21 adamda TQAI dıagnozy rastaldy. Dıagnostıkalyq reıd 7% qurady, bul óte jaqsy kórsetkish. Degenmen, Qazaqstanda álemdik epıdemııalyq derekterge sáıkes TQAI-men aýyratyn 600-ge jýyq pasıent kútiletinin eskere otyryp, dıagnostıka jalǵasýy tıis. Jobanyń nátıjesi qazaq popýlıasııasyna tán osy aýrýdyń genetıkalyq erekshelikterin anyqtaýdy kózdeıdi, – dedi.
Elena Kovzeldiń aıtýynsha, aýrýdyń negizgi belgileri – bettegi, denedegi aýyratyn beısımmetrııalyq tyǵyz isikter, ishtiń dúrkin-dúrkin aýyrýy, keıde tipti ulǵaıýy, nesep bólinýiniń buzylýy, bas aýrýy. Mundaı jaǵdaı 2-5 kúnge deıin, al keıbir jaǵdaıda bir aptadan astam ýaqytqa sozylady. Árıne, stomatologııalyq, ıaǵnı tisti emdeýge, angınaǵa qatysty máseleler qabattassa kómeı isinýiniń úlken qaýpi bar. Sondyqtan da emdeýdi ýaqtyly bastaý úshin durys dıagnoz qoıý óte mańyzdy. О́kinishke qaraı, elimizde TQAI gıpodıagnostıkasy óte qymbat. Joǵaryda atap ótkendeı, aýrýdyń belgileri allergııalyq isinýlerge óte uqsas bolǵandyqtan, pasıentterge allergııaǵa qarsy preparattar jıi taǵaıyndalady, mundaı tıimsiz em-domnyń sońy aýyr asqynýlarǵa ǵana emes, qaıǵyly jaǵdaıǵa jetkizýi múmkin.
– Bıyl aqpan aıynda sırek kezdesetin aýrýlar týraly aqparattandyrý naýqanyna qatystyq. Maqsat – sırek kezdesetin aýrýlary bar adamdardyń máselelerine kóbirek nazar aýdarý, pasıentterdiń ınnovasııalyq medısınaǵa qoljetimdiligin jaqsartý. TQAI bar pasıentterge arnalǵan dıagnostıkalyq jobany qoldaý – osy maqsatqa jetýdiń taǵy bir qadamy. Ýaqtyly dıagnostıka dárigerlerge TQAI-di der kezinde anyqtaýǵa, pasıentterge – emdi erte bastaýǵa jáne aýyr asqynýlardy boldyrmaýǵa múmkindik berip, pasıentter men olardyń otbasylarynyń ómirin ońaılatady, – deıdi Takeda kompanııasynyń Ýkraına jáne TMD klasteriniń qyzmet departamentiniń dırektory Ǵalym Dáýletbaqov.
Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, anyqtalatyn pasıentter sany men olardyń dıagnostıka jasaý múmkindikteriniń bir-birine naqty qatysy bar. Dıagnostıkanyń qoljetimdiligi máselesi neǵurlym jaqsy sheshilse, aýrýdy anyqtaý soǵurlym joǵary bolmaq, emdeý soǵurlym ýaqtyly jáne tıimdi júrgiziledi, sáıkesinshe ólim-jitim tómen bolady.
Qoryta aıtqanda, álemdik sarapshylar alǵa tartyp otyrǵandaı, TQAI-ǵa shaldyqqan naýqastardy tolyq emdeý múmkin emes, biraq aýrýdy baqylaýǵa bolady. Emdelýshiler S1 komplement komponentiniń ıngıbıtoryn – ózgergen ımmýndyq júıe shyǵara almaıtyn zatty turaqty almastyryp otyratyn preparatty udaıy qabyldap otyrýy kerek.
2020 jylǵy resmı statıstıkaǵa sáıkes, álemniń 56 elinde TQAI keseline shaldyqqan 2 568 otbasy bar. Qazirge deıin Qazaqstanda dıagnozy rastalǵan 30 pasıent bar ekendigi anyqtalyp otyr. Alaıda bul kórsetkish naqty jaǵdaıdy kórsetpeýi múmkin. Mamandardyń boljamy boıynsha, keshendi zertteýler júrgizilgen jaǵdaıda, elimizde tuqym qýalaıtyn angıonevrotıkalyq isiný keminde 600-deı adamnan tabylýy múmkin.
ALMATY