Kenesary han degende tarıh qana emes, qazaq azattyǵy men tutastyǵy, memlekettiligi men rýhy qatar júredi. Turan dalasynda ótken Shyńǵys, Joshy bastaǵan uly handardyń sońy Keneniń taǵdyr-talaıy qandaı qııapatty bolsa, rýh kótergen alapaty sonshalyqty bolǵany osy joly da bir márte qylań bergendeı.
Jerimizdiń tutastyǵy men elimizdiń memlekettiligin saqtaý jolynda patshalyq Reseımen soǵysqan qazaqtyń sońǵy hanynyń 220 jyldyq mereıtoıy men sháıit ketkenine 175 jyldyǵyna baılanysty Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde alqaly jıyn ótip, «Kenesary han» kitabynyń tusaýy kesildi.
Is-shara elordadaǵy «Qaraótkel zıratynda» tynym tapqan Kenesary sarbazdary men memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Alash arysy Smaǵul Sádýaqasulynyń rýhyna Quran baǵyshtaýdan bastaldy. S.Sádýaqasulynyń súıek kúli Máskeýden bertinde ákelinip jerlengenin aıta ketken jón. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi alqaly jıyndy Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli júrgizip, áýeli «Kenesary han» kitabynyń tusaýy kesildi. Kitap buǵan deıin shyqqan «Han Kene» jınaǵynyń tolyqtyrylǵan jańa nusqasy. Nysanbaı jyraýdan bastap uly Maǵjan, Jambyl Jabaevqa deıingi aqyn-jyraýlar men tarıhshylardyń zertteýleri toptastyrylsa kerek. «Keshe ǵana referendým ótip, el tarıhı tańdaýyn jasap, jańa Qazaqstanǵa qadam basqanda biz alǵashqy is-sharamyzdy Kenesary rýhyna arnap otyrmyz. 1841 jyly Alash balasy Joshy ulysynyń ortalyǵy Ulytaýda Kenesaryny aq kıizge otyrǵyzyp, han saılaǵan eken. Keshe Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jańa Qazaqstannyń tuńǵysh quryltaıy da Ulytaýda ótetinin málimdedi. Mundaı eldik sharalar sabaqtastyǵynyń sımvolıkalyq máni zor», dep atap ótti Darhan Qýandyquly.
Alǵash sóz sóılegen Parlament Májilisiniń depýtaty Berik Ábdiǵalıuly: «Kenesary han azattyq úshin kúrestiń sımvolyna aınaldy. Kenesary tarıh sahnasyna kóterilgende, qazaq dalasynyń teristigin Reseı, ońtústigin Qoqan, Hıýa handyqtary ıemdenip alǵan, Qazaq degen memleket joqqa aınalǵan. Ortalyqta ǵana azǵantaı jer qalǵan. 1841 jyly han saılanýy jaı emes, memlekettiligi jarııalaǵany edi bul. Qazir biz Kenesary joryǵyn orys qujattary negizinde zerdelep, sol boıynsha keń kólemdi eńbek daıarlaý ústindemiz, kúzge qaraı shyǵyp qalady. Onyń sarbazdary ótken jerdi orystar túk qaldyrmaı jazyp ketkeniniń kýási bolyp otyrmyz. Qazaq handyǵy kúıreýge aınalǵanda sońǵy ulttyq maıdandy quryp ketken Kenesary han shyn máninde azattyqtyń sımvoly, sony negizge ala otyryp, usynys daıyndap jatyrmyz. Azattyqtyń sımvoly retinde táýelsizdikke qyzmet etken tulǵalarǵa beriletin Kenesary atynda úlken bir orden bolýǵa tıis», dedi. Parlament ókilettiligi kúsheıtilip jatqanda bul usynys jerde qalmaıdy degen oıdamyz.
Han Keneniń Tý tikken jeri Kókshetaý ekeni belgili. Ol jaqtan belgili jazýshy Jabal Erǵalı Aqmola oblysy ákiminiń quttyqtaýy men ystyq sálemin ala kelipti. «Arqada Býrabaıǵa jer jetpeıdi, Alashta Kenekeme er jetpeıdi», dep uly Maǵjan jyrlamaqshy, Kókshe, Býrabaıda Kenesary izderi saırap jatyr. Kenesary úńgiri, aýyly, han esimimen baılanysty qasıetti mekenderdiń aqtarar syry az emes», dep eske saldy.
«Kezinde Alash zııalylaryn «eski oqyǵandar» ataǵan eken. Sol sııaqty, munda elorda kóship kelgen soń, «osy astana neden bastaldy?», dep suraǵanda, «Astana Kenesary eskertkishinen jáne Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen bastaldy», deıdi eken zııalylar. Burynǵy Alash arystary Kenesaryǵa basa mán bergen. Qoshke Kemeńgeruly «Kenesary qazaqtyń basyn qosýǵa múmkindik týǵyzǵan tulǵa», degen. Alash ardaqtylarynyń kóbi balasynyń atyn Eskendir qoıyp, Keneke dep erkeletedi eken. Demek qazaq qoǵamyndaǵy jańǵyrý men jańarý Kenesary esimi arqyly júrgenin paıymdaýǵa bolady.
Ekinshi, Kenesarynyń myltyǵy Ombyda ólkelik mýzeıde tur. Qylyshy Shymkentte. Osynaý qundy jádigerlerdi qosýdy oılastyrýymyz kerek. Kenesarynyń basy týraly da byltyrdan beri úlken deńgeıde másele kóterilip jatyr. Ony da ákelgen kúnde qaıda qoıamyz, bári oılastyrylýy tıis. Bul ıgilikti is halyqqa, ultymyzǵa qyzmet etetindeı bolý kerek», dedi alashtanýshy ǵalym, akademık Dıhan Qamzabekuly.
Jıynǵa onlaın rejimde qatysqan tarıhshy, akademık Mámbet Qoıgeldi de salmaqty oı aıtty. «1942 jyly Qazaqstan Kommýnıstik partııasy ortalyq komıtetinde el tarıhynyń jospary talqyǵa túsipti. Sonda bizdiń bir úlken jazýshymyz «Kenesary taqyrybyn tarıhqa qosýǵa erte, qospaı-aq qoıalyq», depti. Ony estigen Muhtar Áýezov «Qazaqstan tarıhyna Kenesary taqyryby qosylmasa, ondaı tarıh kimge kerek?», depti. Bul áńgime búgingi jańa Qazaqstanǵa da qatysty bolsa kerek», degen ol «Kenesary-Naýryzbaı» jyryn jazǵan Nysanbaı jyraýdy umytyp bara jatqanymyzdy eske saldy. Urpaq Nysanbaı jyraýdy umytpaý úshin eskertkish belgiler kerek dep túıdi sóziniń sońyn. Árıne, bul quptarlyq usynys dep bilemiz.
Jyrshy, jyraý Almas Almatov avtorlyq «Shyńǵysnama» jyrynyń kirispe bóliminen bir úzindi qaıyrdy.
«Kenesarynyń áskeri óte qýatty ásker. Orynbordyń túbinde patshanyń jandaıshaptaryn dirildetkenin jazady E.Bekmahanov. Qaharly bolǵan. Kenesary qazaqtyń ǵana qaharmany emes. Uly Turannyń bahadúri. Sonaý Móde men Shyńǵys hannyń muratyn kóksep, sol jolda soǵys ashqan uly qolbasshy retinde baǵalaýymyz kerek. Jańa Qazaqstanǵa Kenesarynyń rýhy men namysyn boıyna sińirgen jasampaz tulǵalar qajet», dep oı túıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımov.
Sonymen qatar bul oıdy Darhan Qydyráli de qostap, Kenesaryny uly Turannyń sońǵy kókjaly dep atasa jarasatynyn qaperledi. «Qaısybir ǵalymdar Jońǵarııany uly daladaǵy sońǵy kóshpeli handyq retinde aıtyp júr, biraq Jońǵarııa emes, bizdińshe Qazaq handyǵy bolýy tıis. Onyń sońǵy kókjaly Kenesary han desek, jańylyspaımyz».
Dáýlesker kúıshi Janǵalı Júzbaev «Bes tóre» kúıin tartty. Bul óner týyndysyn Qasym tóreniń bes balasyna arnalǵanyn Aqseleý Seıdimbek eńbekterinen kezdestirgenin, eski kúıshiler bul kúıdi shalǵanda keıde «Kenesary-Naýryzbaı» dep ataǵanyn ortaǵa saldy. Shákirti Ardabı Máýletuly qytaı qazaqtarynyń arasynda saqtalyp qalǵan «Kenesary-Naýryzbaı» kúıin bosatty shanaqtan. Negizi joryqqa kelgenimen, tereń qaıǵy men qasiretke bastaıtyn shyǵarma.
Qoǵam jáne memleket qaıratkeri, general Abaı Tasbolatov áskerı adamdar batyrlar týraly, Kenesary syndy strateg, taktıktardy tereń bilý keregin alǵa tartty. Solardyń urys tásilderin meńgerse degen oıdy qýattady. Saıası ǵylymdar doktory, general Erjan Isaqulov ta kókeıkesti oılaryn ortaǵa saldy.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Búrkit Aıaǵan da Kenesary bolmysyn asha túsý úshin qyrǵyzdardan da maǵlumattar jınaý kerektigin alǵa tartty.
Jıyndy júrgizýshi Darhan Qýandyquly taǵylymdy sharany túıindep bolǵanda, Botagóz Arystan atty áje kópshiliktiń nazaryn aýdartty. Kósheli keıýana Kenesary hannyń Ospan degen balasynan taraıtyn tikeleı urpaǵy eken. Eldiń rýhyn oıatý jónindegi jalyndy sózderimen súısindirdi.
Uzaqqa sozylǵan mundaı jıyndarda shydas berip otyra bermeıtin el bir jarym saǵat tapjylmaı otyryp, Kenesarynyń rýhymen syrlasqandaı boldy. El han Kene dese, aýzyn ashyp, kózin jumady. Aldaspan rýhqa sýsap qalǵandaı sezildi. Hannyń rýhy jebep júrsin qazaqty!