Qońqaıǵa qol soqqan kún nemese ádebıette jaǵymsyz keıipkerler nege azaıyp ketti?

Bile-bilgenge shyǵarmashylyqtyń shy­ńy túrli minezdi óz sánimen túrli­she qısaptaýda ǵoı. Bul jóninen klas­sık­teri­mizden úırenetin nárse kóp. Olar ja­ǵymdy keıipkerdi kóterem dep, ja­ǵym­syz keıipkerdiń básin tómendetken emes. Jaǵymdy keıipker men jaǵymsyz keıip­kerdiń taıtalasy ádebıet, kıno, teatrdy qatar dúrildetken zaman da ótipti.

Sonyń báriniń artynda klassık jazýshylarymyz turǵanyn umytpaǵanymyz jón. Mysaly, Ǵabıt Músirepovtiń qala­my tıip ketken jerde jaǵymsyz keıip­kerdiń boıyna da márttiktiń boıaýy darı ketedi. Ǵabeń ssenarııin jazǵan fılm­de Tólegendi Bekejannyń mysy ba­syp ketetin tustary sodan da bolsa kerek. Áıtpese, «О́zim batyr bolǵan soń kimdi aıaıyn» degen Bekejan jyrda áper­baqandaý adam edi.

Bekejanǵa sóz joq, biraq halyqtyq obrazdyń aty halyqtyq obraz. О́zi ómirde de batyr shalys adam bolǵan de­se­di. Soǵan súıenip, jyrdy joqqa shyǵar­ǵysy keletinder bar. Ǵabeń kúrdeli ob­razǵa aınaldyrmaǵanda, solaı bolýy da múmkin eken. Bul áńgime búginde qaz­ǵan qudyǵynyń orny tabylyp jatqan Qodarǵa da qatysty.

Qodardy «Syńar ǵana judyryǵy qolaǵashtaı» depti. Judyryǵy qolaǵash­taı bolsa, jaýgershilik zamanǵa taptyr­maıtyn adam. Jyrdaǵy osy sıpat Ǵabeń­niń dramasyn da baıytqan. El basyna kún týǵanda, halqyna qalqan bolarlyqtaı-aq tulǵa. Ǵabeń somdaǵan Qodar kisi jıre­netindeı adam emes. Oǵan qyz ákesi Qara­baıdyń kúni túsip tur. Baıdyń kúni tústi de­genshe, eldiń de kúni tústi deı ber. Bir jaǵy jut, bir jaǵy jaý. Oǵan bilek te, jú­rek te kerek. Mine, Ǵabeń dramada Qo­dar­ǵa soǵan saı oryn beredi. Baıannyń jolyna basy qor bolyp ketkeni bolmasa, el qysylǵanda qaırat shyǵaratyn adamnyń biri sol.

Jaǵymsyz keıipkerdi óz dárejesinde shyǵarý úshin avtordyń ózine de belgili bir shamada márttik kerek pe deısiń. Jaý túsirip júrgen adamnyń súıispenshilikte joly bolmaǵany naǵyz drama. Sahna men ekranǵa laıyqtaǵanda Ǵabeń sony ashyǵyraq kórsetken. Olardyń ómir­­de qandaı adam bolǵanyn halyq bil­meı jyrlamaǵany anyq. Suńǵyla Ǵa­bıt Músirepovtiń de bilmeı jazyp otyr­maǵany belgili.

Muhtar Áýezovtiń Qunanbaıyn da bir kezde jaǵymsyz keıipker dep taldaǵan zaman bolǵan. Basqasy basqa, «kelinimen jaqyn boldy» dep, Qodardy qyryq rýly elge tas atqyzyp óltirtkenin bilmeı­tin oqyrman joq. Oqýlyqtarda basqa úzindi júrmese de, sol úzindi júretin. Qunanbaı­dy sondaı minezimen somdamasa, kórkem shyǵarma qur shejire deńgeıinde qalýy bek múmkin edi.

«Abaı joly» epopeıasyndaǵy Qunan­baı ómirdegi Qunanbaıǵa bir uqsap, bir uqsamas. Biraq alynbas qamaldaı susty, ekiniń biri boılaı almastaı ishti, óz zamanyn ýysynda ustaǵan óktem tulǵa. Muhtar Áýezovti Qunanbaıdy qarsy keıipte kórsetkeni úshin synaý orynsyz. Ol tarıhı beınesimen birge, kórkemdik mindeti de basym keıipker. Qazir Qunanbaıdy qansha dana deseńiz de, kóz aldyńyzda báribir sol Áýezov somdaǵan obraz turady.

Shákárim Qudaıberdiulynyń «Qal­­qa­man – Mamyr» dastanynda da ja­ǵym­­syz keıipkerdiń ornynda turýǵa tıis Kóke­naıdyń boıynan eldik namys ushqy­nyn kóremiz. Kókenaıdyń áreketi «Kimde-kim jeti ataǵa tolmaı úılense, ólim jazasyna kesilsin» degen Jánibek hannyń jarlyǵyn eske salady. Bálkim Shákárim Qudaıberdiulynyń Mamyrdy sadaqpen atyp óltirip, Qalqamandy jaradar etip elden bezdirip jibergen Kókenaı týraly artyq sózge barmaǵany da sodan shyǵar.

Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasy avtordy da, oqyrmandy da eki ottyń ortasynda qaldyrǵan týyndy. Eger qısynǵa salsaq, batyr Baıan tup-týra Beke­jannyń isin istep otyr. Onda da ózine qara­maǵan tutqyndaǵy qalmaq qyzynyń ini­simen qashyp ketkeni namysyna órtteı tıipti. Sońdarynan qýyp jetip, qý sadaqty tolǵaı tartyp, ekeýin de mert etti, bitti. Biraq Maǵjan Jumabaev ta ony jaǵymsyz keıipker etip kórsetpeıdi, sher-shemendi keıipker etip kórsetedi.

Osylardyń qaı-qaısynda da keremet harakter, qaıtalanbas minez bar. Odan keıin de ádebıetimizde talaı jaǵym­syz keıipker boldy, alaıda kóbi jaǵym­dy keıipkerdiń kóleńkesinde qaldy. Sonymen birge ádebıetke shynaıylyqtan góri, ja­san­dylyq kele bastady. Sebebi jaǵymdy keıipker ómirden alynǵany­men, onyń shaq­sha basyndaǵy qısapsyz jaqsylyqtyń qoldan jasalatyny belgili.

Sóıtip, endi qalamgerlerdiń qolynan jeke-dara jaǵymdy keıipkerlerdiń de tutas bir galereıasy túzildi. Eger olardyń portretterin salyp, kórmege qoısa qaıter edi. Onda jaǵymsyz keıipkerdiń tusyna toqtaǵan adam, jaǵymdy keıipkerdiń tusy­na toqtamaı óte shyǵýy múmkin. Sebebi ja­ǵymsyz keıipker kóbinshe shynaıy, al ja­ǵymdy keıipker kóbinshe jasandy ekenin olar da biledi.

Negizi qalaı jaǵymsyz keıipkerden mán ketedi, solaı jaǵymdy keıipkerden de sán ketedi. Jaǵymsyz keıipkerler usaqtaǵan saıyn, bizdiń de minezimiz usaqtap bara jatqan sekildi. Qoǵamda jaǵymsyz adam kóbeıip, ádebıette ja­ǵym­syz keıipker azaıǵan zaman týdy. Biraq halyq jaǵymsyz keıipkerdi qolyna shyraq alyp izdep júr, baıqaısyz ba?!

Endi olarǵa jaǵymsyz keıipker mynaý dep kimdi kórsetemiz? О́ıtkeni bárimiz jaǵymdy keıipker bolyp aldyq emes pe?! Ol da, men de, sen de bárimiz jaǵymdy keıipkermiz! Laýazymdy sheneýnik te, qaltaly baı-baǵlan da, jumysy barlar da, jumysy joqtar da, barlyǵy jaǵymdy keıipker! Endeshe, ómirde de, ádebıette de joq jaǵymsyz keıipkerdi halyqqa qaıdan taýyp beremiz?!

Osy suraq mıyma qalaı keledi, solaı Oralhan Bókeıdiń Qońqaıy birden esime túsedi. Oralhan Bókeıdi romantıka­lyq keıipkerlerdi sheber somdaıdy dep oılaıtyn el, Qońqaıdy kóz aldaryna kel­tirgende esten tanyp qala jazdaıdy. Biraq ádebıetshiler qarly Altaıda adasqan úsh traktorshynyń romantıkasyn kóbirek qyzyqtap ketip, kóbinshe Qońqaı shaldyń qatal realızmine mán bere bermeıdi. Sonda ıiń tońbaq túgili, qıyń qatyp qalatyn aıazdy túnde bulardy taý ishindegi úıine kirgizgen Qońqaı shaldyń ne keremeti bar eken, detaldap taldap kóreıikshi.

Sonymen adasyp, úsip ólýge aınal­ǵan úsheý taý ishindegi «syqsıma terezesi­nen bolar-bolmas qana jaryq kóringen» kishkentaı úıge tap bolady. Jazýshy: «Kıizdeı tutasqan sıvılızasııaly ómi­rimizde osyndaılyq qaltarysta urla­nyp qalǵan taǵy tabıǵat, jumbaqty úı­ler baryna shúkirshilik jasaısyń» deıdi. Osyndaǵy «urlanyp qalǵan» degen sózdiń lámine qarasańyz, jazýshynyń qaıda ishi buryp turǵanyn seze qoıasyz. Olar bul úıge óz aıaqtarymen kelse de, jer astynan shyqqandaı gúr etken daýystan qoıansha qorqyp, bir-birin qushaqtaı alady.

«Jalt qaraǵandarynda, týra qyr jel­kelerinde tónip turǵan, appaq, eńge­zerdeı arýaq shaldy kórdi. Endi-endi ǵana yńyrana kóterilgen aı sáýlesin emgen qar ózgeshe jarqyrap, dúnıeniń barshasyn aqsút nurǵa shomyldyra bastap edi. Sol... kúni jetip ábden tolǵan aıdyń saýlaǵan sáýlesi appaq saqaly jelbiregen arýaq-shaldy aspan áleminen ákelip tastaǵandaı ári jat, ári qyzyqty da qorqynyshty edi. Ústinde aq kóılek, aq dambal jáne aıaǵynda lypa joq, tizeden qar keship jalań aıaq tur-aý deımin».

Mine, osy shal bulardy «Zdravstvýıte, nezvannye gostı» dep qarsy alady. Atam qazaqtyń saltynda joq «shaqyrylma­ǵan qonaq» degen sóz birden konflıkti­ge shaqyryp tur. «Aqsaqal, siz orystyń aqsaqalysyz ba?» dep qalady batyldaý Baqytjan. «Ný, ı chto je, – deıdi shal taǵy da orysshalap, – ıdemte, pogovorım doma». Jazýshynyń sýretteýinshe shal qazaqsha taza biletin qazaq, biraq keńes­tik salt-sanadan ábden toıyp bitken adam retinde qazaq emes. «Meniń ultym joq» deıdi ol taǵy da, qazaqy dástúrdi tyq­palap qoımaǵan adasqandardyń birine.

Úsh jigit tap-taza, perishte. Shal so­lar­­dy úıine kirgizip otyr. Quddy olar­dyń qanshalyqty perishte ekenin synamaq syńaıy bar. Jan balasy baspaıtyn qýys taýdyń ishinde otyryp, bulardan jambasaqy talap etedi. Qarsylasqan bireýin uryp jyǵyp, ekinshisiniń aıaǵyn­daǵy sý jańa pımany sheshkizip almaqshy. Qosaýyz myltyǵyn alyp, óńeshin úńireıte opyr-topyr bolǵan jigitterge kezenip tu­ra qalǵan. О́zderi adasyp júrse, taý ishi qa­qa­ǵan sýyq bolsa, adamǵa pımańdy she­ship ber degennen asqan qysastyq joq shyǵar.

«Nurjan: – О́zińiz oılańyzshy, – dedi abyrjyp, – myna túkirik jerge qatyp túsetin sary aıazda jalańaıaq traktor aıdaý múmkin be? Bul degenińiz buryn-sońdy bolmaǵan jazanyń aýyr túri ǵoı. Búıtip qınaǵansha, atyp óltire salyńyz. Al siz qyzyǵyp otyrǵan pıma tipti de meniki emes». «Bir úlken bastyqtiki ekenin ózim de bilip otyrmyn, – deıdi shal sonda. – Sender sekildi sýmuryndarǵa mundaı baılyq qaıdan kelsin. Jalańaıaq qalamyn dep qınalma, eskileýin taýyp beremin».

Osyndaǵy Nurjannyń aýzynan abaı­syz shyǵyp ketken «jaza» degen sózge na­zar salyp kórińizshi. Jaza kináli adam­dar­ǵa ǵana qoldanylmaýshy ma edi, endeshe, mynaý perishtedeı pák adamdar ol sózdi nege aýyzdaryna alady. Olar óz­deri eshqandaı qylmys istemese de, anaý qııanatshyl qoǵamnyń ókilderi bolǵany úshin de jazaǵa tartylýǵa tıis pe eken, álde? Tap osy arada jazýshy Keńes óki­meti salyp bergen sosrealızmniń tar so­paǵynan aýytqyp ketken sııaqty kóri­ne­di. Bul jerde shyndyqty jaǵym­syz keıipker arqyly jazý, aıtý da túısik ar­qy­ly júzege asqan bir amal bolýy da múmkin.

 Pımamen qosyp, qolyndaǵy saǵatyn da tartyp almaq bolǵanda: «Bul degenińiz qońqaıshyldyq qoı» dep qalady Amanjol. Shal sonda eleń ete qalyp, myltyǵyn tómen túsiredi de: «Shyraǵym, «qońqaı» degen sózdi kim aıtty saǵan?» deıdi asa bir tańdanyspen. «Sheshem aıtyp otyratyn. Erterekte bir Qońqaı atty ońba­ǵan adam ómir súrip edi dep...». «Qyzyq, – dedi shal basyn shaıqap. – О́te ǵajap nárse. Degenmen men úıge kirgizbegenimde baıaǵyda qılaryńmen birge qatyp qala­tyn edińder». Osydan keıingi dıalog bylaı­sha órbıdi.

– Ata, siz kimsiz? – dep sańq etedi Nurjan.

– Sen kimsiń?! – degen oqys suraqty Amanjol da qoıady.

– Ol kisi «ıks», – dep esineıdi Baqytjan.

«Iks» shaldyń erterekte qys ishinde adasyp ketken bir qyzdyń obalyna qalǵan syry ashyla bastaıdy. Qyz osy ıen taý ishinde álige deıin eles-beıne bolyp júrse kerek. Myna jigitter shal basqa jolǵa salyp jiberip, traktorlary toqtap qalyp, aıdalada úsikke urynǵanda, sol qyz kelip taý ishine shaqyrady. Adasqan pendelerge osynshama jaýyzdyq jasaǵan «ıks» shal kim, árıne, jaǵymsyz keıipker. Biraq povestegi myna tómendegi joldardy qalaı túsinemiz?

«Shal áldenesin umytqandaı da­laǵa ­shy­ǵyp ketti. Sol baıaǵy qalpy – kóı­lek-dambalshań, aıaǵyna eshteńe kımedi. Osy bir saqaly óńirin japqan qapsaǵaı shal úshin mynaý tabıǵattyń qysy-jazy – tipti tórt mezgili birdeı sekildi edi. Osy jasyna deıin qyńq dep aýyrmaǵan, tońyp-jaýraý degendi bilmeıtin, ormandaǵy ań ekesh ań sekildi ǵajap adam edi. Elmen aralas-quralasy joq, qorshaýdan qashyp shyqqan buǵydaı saıaq ǵumyr keshti. Sonaý appaq keńistikke barar jol men yzyń-shý, qym-qýytty ómirdiń eki ortasynda shekara, beket ispetti, mine, jarty ǵasyr osy jaman úıinde japadan-jalǵyz tirshilik qurýda. Qysta ań aýlaıdy, jazda omarta ustaıdy. Bir qyzyǵy, osy jetim shal ustaǵan ańnyń terisin aýdan, tipti oblys basshylarynyń ústinen, al jeseń dámi aýzyńnan ketpeıtin balyn árqaısysynyń úıinen kórýge bolar edi. Shyr etip jerge túskennen bastap qoǵam úshin, ózge bireýler úshin shyrpy basyn syndyryp kórmegen Qońqaıda eńbek kitapshasy degen atymen joq-ty. Kolhozdandyrý, Uly Otan soǵysy, taǵy basqa saıası naýqandar, jalpaq eldiń basyna tóngen qaýip, uly merekeler, súıinshili qýanyshtar Qońqaı úshin bes tıyndyq quny joq – ánsheıin erikkenniń ermegi syndy dúnıeler edi. Eń qyzyǵy, osy Qońqaı eshqashan da úlken ómirge baryp, adamdardy kisinep izdemeıtin, qaıta sol adamdar Qońqaıdyń urlyq ómirin qyzǵanǵandaı ózderi qýyp kelip, tynyshtyǵyn buzar edi. Endi, mine, soıtaldaı-soıtaldaı úsh jigit qarap júr­meı, torǵa kelip túskeni. Demek Qońqaı olarsyz ómir súre alady eken, al olar... Qońqaısyz ómir súre almaıdy eken...».

Uzaǵynan keltirilgen osy úzindide jaǵymsyz keıipker arqyly berilgen kóp syr jatyr. Jazýshynyń Qońqaı sııaqty jaǵymsyz keıipkerge jalǵandyq pen ja­sandylyq jaılaǵan qoǵamǵa degen qar­sylyq ıdeıasyn da qosa arqalatyp jiberýi tańǵalarlyq nárse. Ári-beriden soń jasa­ǵan jamanshylyqtary qasqyrdyń kek alýy sııaqty tylsym áreket retinde kórinip, ony aqtap alǵyń da kelip turady. Sóıtken qoǵamnyń qojaıyndary Qońqaı shal atqan ańnyń jyly terisinen ton kıip, baqqan arasynyń tátti balyn jep baqytty ómir súrip jatyr. Olardyń Qońqaısyz ómir súre almaıtyny bir bólek te, Qońqaı­syz qazaq oqyrmandary arasynda ańyzǵa aınalǵan osy povestiń jazylý-jazylmaýy da ekitalaı dúnıe edi. Eń bastysy, bul povestegi Qońqaı Oralhan Bókeı somdaǵan jaǵymdy keıipkerlerden de kúshti jasalǵan obraz bolyp shyqty emes pe. «Qar qyzy» povesindegi Nurjandy da, Amanjoldy da, Baqytjandy da umytýymyz múmkin, al qazaq ádebıetine halyqtyq obraz bolyp qosylǵan Qońqaıdy umytý múmkin emes.

Keıingilerden Dáýren Qýattyń «Kári soldat» degen hıkaıatynyń bas qahar­many jaǵymsyz keıipker ekenin bil­dik. Dáýren de basqasy basqa, dál osy ke­ıip­keriniń jaqsy shyǵýyna baryn salyp­ty. Keıipkeri áli aýǵan soǵysynda júr­gendeı shıryǵyp tur. Úıdegilerdi, aýla­daǵylardy, kóshedegilerdi, qoǵamdyq kóliktiń ishindegilerdi bir buıryqpen órgi­zip, turǵyzǵysy keledi. Aınalasy túgel jaqsy adamdar ekenin, óziniń kileń ja­ǵymdy keıipkerlerdiń ortasynda ómir súrip jatqanyn umytyp ketken.

Dáýren ózi tabıǵaty jaǵynan gýma­nıst jazýshy. Biraq myna jaǵymsyz keıip­keri este qalarlyqtaı bolyp jaqsy shyq­qan. Sebebi onyń beınesi ómirdiń shyn­dyǵymen sýarylǵan. Ondaı adamdar ótirik máımóńkeleýdi bilmeıdi. Aınalasyna óz zańyn ornatqysy keledi. Kerek deseńiz, olardyń ózderi jasap alǵan qyzyq fılosofııasy da bar. Adamdy óz shyndyǵy úshin qurmetteý de kerek. Ony qansha jaǵymsyz etip sýretteseń de, sol shyndyǵy úshin kúresýden tanbaıdy. Dáýrenniń jaǵymdy keıipkerleri bári jabylyp, sol jaǵymsyz keıipkerdiń jaqsy somdalyp shyǵýyna qyzmet etip tur.

Ádette, jaǵymsyz keıipker ishki qaı­shylyǵy kóp, kúrdeli tulǵa bolyp keledi. Al jaǵymdy keıipkerler sosrealızm qa­lyp­tastyrǵan standarttardan shyǵa almaı­dy. Qazir keıipkerdi jaǵymdy, jaǵym­syz dep bólýge bolmaıdy deseńiz de osyny aıtar edim. О́ıtkeni biz áli sosrealızm yqpalynan tolyq qutylyp bolǵan joqpyz. Qylmyskerdiń de jan túkpirinen jaryq sáýle tabatyn tereń psıhologızmge de áli jetken joqpyz. Qala berdi jaǵymsyz keıipkerdiń ómirde joly bolmaǵan adam ekenin ashatyndaı jazýdaǵy jankeshti eńbekti de jasaı almaı júrmiz. Bárimiz da myna ómirde joly bolǵan adamdardy ǵana jazǵymyz keledi. О́zimiz jaratpaı aıtatyn «tym kitabı», «kitabı ómir», «ki­taptyń sózindeı» degen tirkesterdiń qaıdan shyqqany sodan-aq belgili bolyp tur.

Bizdiń osyndaı ádetterimizden jıre­netin bir esseıst qalamger bar. Ol – Qazaq­standa Ile men Lepsiniń jaǵasynda ǵana ósetin torańǵy sekildi degdar synshy Tur­synjan Shapaı. Mine, sol Tursynjan bizdiń kitabı ómirimizge narazylyq retinde «Jaǵymsyz keıipker» atty ashylaý áńgime jazdy. Basqalardyń lırıkalyq meni jappaı jaǵymdy keıipker bolyp somdalyp jatqanda, jalǵyz Tursynjannyń avtorlyq meni jaǵymsyz keıipker bolyp shyqty. Buǵan endi sensasııa dep qaraısyz ba, ne deseńiz de ózińiz bilesiz. Biraq «Jaǵym­syz qoǵamda jaǵymdy keıipker nege kóp?» degen suraq qazaq jazýshylary úshin aqyrettik suraq bolyp júrmese boldy degimiz keledi.

... Aıtpaqshy, osydan úsh jyl buryn jeltoqsan aıynyń basynda bir kóripkel kelinshek «Jaqynda qalyń qar jaýyp, siz sonda jolǵa shyǵatyn sııaqtysyz» dep qaldy. «Qalyń qar jaýǵanda jolǵa shyqqany qalaı, osy birdeńege kórineıin dep turǵan joq pa?» dep ábden mazam ketti. Aqyrynda «Sınoptıkter bıyl jańa jylǵa deıin qar jaýmaıtynyn aldyn ala habarlap edi ǵoı, mynaniki án­sheıin bir sandyraqtaǵan sóz shyǵar» dep ózimdi sabyrǵa jeńdirdim. Sonyń ara­synsha Áýezov teatry talantty jas rejısser Juldyzbek Jumanbaıdyń Oralhan Bókeıdiń «Qar qyzy» povesi­niń jelisi boıynsha qoıǵaly jatqan spek­­takliniń tusaýkeserine shaqyrdy. Spektakl aıaqtalǵanda sahnada Qońqaı shal bastaǵan keıipkerlerdiń ústinen qapalaqtap kádimgideı qalyń qar jaýyp turdy. Sol qalyń qardyń áserine bólen­gen biz de Qońqaı shal bastaǵan ártis-keıipkerlerge alaqanymyzdy aıamaı satyrlata qol soǵyp turdyq!