Tynyshtyq pen turaqtylyqty saqtaý – kıeli paryz

Sonaý 90-jyldardyń basynda alyp keńestik ımperııanyń ir­gesi sógilip, erkindikke, táýelsizdikke qol jetkizgenimizde, áli ońy-solyn tanyp úlgermegen jas mem­­­lekettiń ishinde qylmys deń­geıi de kúrt ósip, eki júz myń­dyq mejeden asyp ketken edi. Aıtý­ǵa ońaı bolǵanymen, sol ýa­qyt­ta osynshalyq betimen ket­ken tártipsizdikti tejeý ońaı­ǵa túspedi. Sol kezde tártip saqshy­lary­nyń ıyǵyna úlken júk tús­keni belgili. El ishin ury-qary jaı­lap, naryqty «reketterdiń» rettep turǵan kezi. Qarý da, kúsh te, ýys-ýys aqsha da, bılik te solar­dyń qolynda edi. Osyndaı krı­mı­naldyq kúshke qarsy mardymsyz jalaqy alatyn, keıde atty, keıde jaıaý qalatyn tártip saqshylary qarsy turdy. Olardyń qolynda qýatty kúsh, bet qaratpaıtyn bılik bolmaǵanymen, boılarynda Ar, Namys, Rýh syndy ata­nyń qany­men daryǵan asyl qasıet­ter bar edi. Sondyqtan olar el ty­nysh­tyǵyn saqtaýdy eń uly paryz sanady. Jylaǵandy ju­bat­ty, qulaǵandy turǵyzdy, sú­rin­gendi súıedi, qorǵansyzdy je­be­di. Bul naǵyz aýyr eńbek, taban­dy tózim, qajymaıtyn qa­jyr-qaırat! Osyndaı iri de, kesek­ti qasıetter alaǵaı da bula­ǵaı zamanda qylmyspen, tár­tipsizdikpen aldyńǵy shepte júrip kúresken aǵa býynnyń boıy­nan tabyldy.

Qaıtsem elimniń tynyshtyǵyn saqtaımyn, berekesin arttyrý­ǵa úles qosamyn degen izgi nıet, týǵan jerge, halqyna degen súıispenshilik olarǵa jalaqysy az, beıneti aýyr ári asa qaýipti qyz­metti moıymaı atqarýǵa kúsh berdi. Ásili,  izgi nıetpen atqarylǵan istiń ǵana berekesi artsa kerek.

Bizdiń aǵa býynnyń, búgin­gi ardagerlerdiń osyndaı jan­kesh­ti eńbegi, tártip pen ty­nysh­­tyqty saqtaý jolynda ót­kiz­gen uıqysyz túnderi, kúlki­siz kúnderi esh ketken joq. Eldiń turaqtylyǵy saqtaldy, tur­mysy túzeldi. Tynyshtyq pen turaqtylyq saltanat qurǵan jer­ge yrys-bereke, qut darıtyny jara­t­ylystyń zańdylyǵy ǵoı. Osy turǵydan alǵanda sol kezdegi tártip saqshylarynyń eldiń ál-aýqaty kóterilýine, halyqtyń tur­mys-jaǵdaıy jaqsaryp, ekono­mıkamyzdyń órge basýyna tıgiz­gen septigi ushan-teńiz.

Elimizde turaqtylyq pen ty­nysh­tyq saltanat qurǵan soń, syrttan keler sheteldik ınves­tı­sııanyń da kólemi artty. Birles­ken kásiporyndar quryldy. Ha­lyqtyń basym bóligi jumyspen qamtyldy. Al eger elde ury-qary men qaraqshylyq, tonaý men talaý kóp bolsa, ondaı jerge sheteldik alpaýyttar aıaq baspas edi, ınves­tısııa da aǵylmas edi. Ony aıtasyz, el ishinde kásipkerlik pen bızneske júregi daýalap bet bura qoıatyndardy kezdestiremiz be, kezdestirmeımiz be? Shyndyǵyna kelsek, eldiń ekonomıkasy men ál-aýqatyn kótergen túrli kásippen aınalysqandar, bıznesti jolǵa qoıǵandar.

Eldiń kásipkerlikke esh alańsyz qoryqpaı kirisýine jaǵdaı jasap, múlkiniń qorǵalýyna múddeli bolǵandar – tártip saqshylary. Osy jolda talaı jalyndaǵan jas qyzmetkerlerimiz qyrshyn ketti. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap búginge deıin qyzmettik mindetin atqarý kezinde 815 po­l­ı­sııa qyzmetkeri qaza tapsa, 4593-i túrli jaraqat aldy. Beı­bit kúnde týǵan halqynyń ty­nysh­tyǵy úshin basyn qaterge tigip, mert bolǵandar ishinde batyr bolyp elge tanylǵandary qan­shama?! 2011 jyly Taraz qala­synda bolǵan lańkestik kezinde qo­lynda jarylǵysh zaty bar ter­rorısti keýdesimen jaýyp, tur­ǵyndardyń ómirin aman saqtap qalǵan polısııa kapıtany Ǵazız Baıtasovtyń erligi memlekettik deńgeıde joǵary baǵalanyp, oǵan qaza tapqannan keıin «Halyq Qaharmany» ataǵy berilgen edi. Al 2016 Qaraǵandydaǵy oqý-jattyǵý alańynda jas sarbazdy denesimen jaýyp, granata jarqynshaqtaryn óz denesine qabyldaǵan Ulttyq ulan polkovnıgi Qaırat Úmbetov te osyndaı joǵary memlekettik nagradaǵa ıe boldy. Bizdiń dańqty batyrymyz taıaýda ǵana Ulttyq ulan Bas qolbasshysynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy.

Ishki ister salasynda Táýelsiz­dik­tiń alǵashqy jyldarynda erek­she qajyr-qaıratpen qyz­met atqaryp, eldegi tártiptiń nyǵaıýy­na ólsheýsiz úles qosqan ardager­lerimizdiń eńbegin biz búkil sanamyzben, júregimizben sezinemiz. Dana halqymyz «О́tkensiz búgin, búginsiz bolashaq joq» degen. Arly da namysty, júrekti de bilekti er­lerimiz asqan tabandylyqpen, jankeshtilikpen eline qyzmet etti. Biz aǵa býynnyń osyndaı ór rýhy aldynda árdaıym basymyzdy ıemiz. Búgingi biz kóterilgen bıik, shyqqan beles sol aǵalarymyzdyń qara teri, qyzyl qanymen kelgen jetistik.

Tyńnan túren salǵan sol aǵa býyn áli de sapta. Búginde «Ishki ister organdary men Ulttyq ulan ardagerleriniń qazaqstandyq uıymy» qoǵamdyq birlestigi quramynda 70 myńnan astam zeınetker men IIM júıesiniń ardageri bar. Sonyń ishinde 11-i Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri, 84-i sol soǵysqa qaty­sý­­shylarǵa teńestirilgen, 82-si so­ǵys ardagerleriniń jesiri, 491-i tyl eńbekkeri, 337-si aýǵan so­ǵysynyń ardageri. Osy arda­ger­lerimiz Otanyn sheksiz súıe­tin urpaq tárbıeleý isine, izba­sa­r­lardy shyńdaıtyn mektep qalyp­t­astyrý jumysyna belsendi q­a­tysady. Tálimi men tájirıbesi mol ardagerlerimizdiń arqasynda keshegi ótkenimiz ben búginimiz berik jalǵasyp jatyr. Urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtamaıynsha, burynǵy babalar rýhyn, olardyń namysy men jigerin búginge jetkizý qıyn. Tuma bastaýynan tamyr tartpaǵan ulttyq rýhsyz alǵa basý, eldiń eńsesin tik ustaý múmkin emes. Sol sebepten de Ulttyq rýh – uly qundylyq sanalady. Osyndaı baǵa jetpes qundylyqty shyńdap, janyp otyrmasa, onyń da tot basatyn, júzi qaıyrylatyn kezi bolady ǵoı. Árqashan arǵa júgingen, na­mys­qa tigilgen, ot pen sýda shyń­dalǵan aǵa urpaq búgingi jas po­lı­sııa qyzmetkerleriniń rý­hyn shyńdaý, patrıottyq, otan­shyldyq sezimderin nyǵaıtyp, ortaq maqsatqa jumyldyrý isine áli de ólsheýsiz eńbek sińirip kele jatqany bizdi qýantady.

Elimizdegi ishki ister sala­sy­nyń qalyptasýy kezeńine sholý jasaǵanda ár jyldary ishki ister mınıstri bolǵan Bolat Bae­kenov, Qaıyrbek Súleımenov, Bolat Ysqaqov, Baýyrjan Mu­ha­medjanov syndy qoǵam qaırat­ker­leriniń qyzmetine toqtalmaı óte almaımyz. Olar ishki ister organdary týraly alǵashqy zańnamalyq aktilerden bastap, halyqaralyq quqyqtyq bazany nyǵaıtý, sa­lany qurylymdyq jaǵynan jetildirý sııaqty asa kúrdeli de aýqymdy is-sharalardyń bel ortasynda júrdi. TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń, birqatar Eýropa eliniń polısııa qyzmetterimen belsendi baılanys ornatyp, ozyq táji­rıbeler almasý múmkindigin art­tyrdy. Sondaı-aq álemde ozyq sana­latyn Qytaı, AQSh, Túrkııa, Ger­manııa, Fransııa sııaqty elder­diń quqyq qorǵaý organdarymen kásibı baılanysty jańa jol­ǵa qoıdy. Sonyń nátıjesinde, BUU, EQYU, UQShU, ShYU, TMD, Eýro­palyq odaq syndy ha­lyq­ara­lyq qurylymdar sheńberinde ynty­maqtastyq aıtarlyqtaı damydy.

Álemdik deńgeıdegi osyndaı batyl baılanystardyń nátıje­sinde, bizdiń elimizde de birqatar aýqymdy reforma qolǵa alyndy. Kezinde qabyldanǵan «Usaq buzaqylyqqa nóldik tózimdilik» qaǵıdasy usaq buzaqylyq pen mádenıetsizdikke nemquraıdy qaramaýǵa úıretken edi. Sonyń nátıjesinde, qoǵamnyń quqyqtyq saýaty, mádenıeti kóterildi. Son­daı-aq ishki ister organdarynda eki qaıtara júrgizilgen aýqym­dy attes­tattaý da óz jemisin berdi. Mundaı is-sharalardyń bári salanyń damýyna, álemdik stan­­­darttarǵa teńesýine aıtar­lyqtaı septigin tıgizdi. Ásirese «IIO jańǵyrtýdyń 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyn» júzege asyrý aıasynda shtattyq ońtaılandyrý júr­gizilip, polıseılerdiń 100 myń tur­ǵynǵa shaqqandaǵy sany 471-den 372-ge azaıǵan bolatyn. Bul ortasha eýropalyq kórsetkishpen teń. Máselen, qazirgi ýaqytta bul kórsetkish Belgııada – 412, Chehııada – 383, Fransııada – 340. Oǵan qosa 106 basshylyq býyn jáne 1,5 myń basshylyq laýazym qysqardy. Jol kartasy negizinde, sonymen birge vedomstvolyq bilim berýdi ońtaılandyrý, polısııany ózine tán emes qyzmetterden bosatý, turǵyndarmen jumys isteýdiń jańa úlgisin qalyptastyrý, qyl­mys­tyq-atqarý júıesin jań­ǵyr­tý, polısııa qyzmetin baǵa­laýdyń jańa tásilderin engizý sııaqty basym baǵyttar boıynsha naqty jumystar atqaryldy.

Árıne, saladaǵy jańa ózge­rister, jańa bastamalar osymen bitpeıdi. Qazirgi ýaqytta polısııany servıstik modelge kóshirý baǵytynda keshendi jumys júrgizilýde. Bul ózi san túrli baǵyttardy qamtıtyn, birneshe jyl boıy júzege asyrylatyn joba. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda quqyq qorǵaý organdary jumystarynyń ozyq ádist­erin paıdalanýynyń mańyzdyly­ǵyn atap ótken edi. Sol Joldaýyn­da «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn engizýdi tap­syrǵan bolatyn. Atalǵan qaǵı­dany iske asyrý aıasynda onyń modýldik beketteri je­li­sin damytý, polısııanyń jańa ýchaskelik pýnktteriniń or­na­lasýyn ońtaılandyrý, beı­ne­baqylaý júıesin damytý, son­daı-aq «ıkemdi» patrýldeý ádi­sin engizý kózdelgen. Qazirgi ýa­qytta bul baǵytta belsendi ju­mys júrgizilýde. Sonyń ishinde damyǵan elderdiń tájirıbesi bo­­ıynsha (Japonııa, Koreıa, Sın­gapýr) qalalardaǵy eń krı­mınogendik aımaqtarǵa modýldik polısııa beketteri ornatylýda. Búginde el kóleminde osyndaı júzge jýyq beket jumys isteıdi.

Qaı jerde de, qaıda da basty talap – zaman aǵymyna saı bolý. Jyldar ótken saıyn bul sózdiń salmaǵy aýyrlap kele jatqanyn kim-kimde de anyq sezineri sózsiz. О́ıtkeni búgingi álem, búgingi zaman sıfrly tehnologııanyń qaryshtap, qarqyndy damyǵan ýaqyty. Elimizdegi ishki ister salasy da budan tys qalyp jatqan joq. Zaman talabyna saı búginde qyl­mystyq oqıǵalar men túrli quqyq buzýshylyqtar jaıly habar­lamalardy «Police 102» mobıl­di qosymshasy arqyly qabyl­­daýdyń jańa tártibi engizil­di. Bul azamattarǵa polısııaǵa beı­ne-aýdıojazba qońyraý bolsyn, áleýmettik jeliler men messend­jerlermen bolsyn, kez kelgen tásilmen júginýge múmkindik beredi.

Búginde jol-patrýldik polısııa qyzmetkerleri de túgel derlik qyzmettik planshettermen jabdyqtaldy. Kóshedegi, jol­dardaǵy, jalpy, barlyq qo­ǵam­dyq oryndardaǵy quqyq buzý­shylyqtar elektrondy túrde tir­keledi. Al elimiz boıynsha ár­túrli menshik nysanyndaǵy (qo­ǵam­dyq oryndar, kósheler, alań­dar, mektepter) 687 myńnan astam beınebaqylaý kamerasy orna­tylsa, onyń 145 myńǵa jýyǵy aýmaq­tyq bólimshelerdegi Jedel bas­qarý ortalyqtaryna qosylǵan. Bul qurylǵylar qylmysty, túrli quqyq buzýshylyqty ashýǵa belsendi qoldanylýda. Sondaı-aq polısııa bólimsheleri men penıtensıarlyq mekemelerin jappaı beınekameralarmen jabdyqtaý jumysy da nazardan tys qalyp jatqan joq. Nátı­je­sinde, barlyq baǵytta beıne­baqy­laý aýqymy da jyl ótken sa­ıyn keńeıip keledi. Buǵan qosa, kóshelerde quqyqqa qaıshy áreket­ter nemese tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan kezde polısııany shuǵyl shaqyrýǵa arnalǵan «SOS túımeleri» ornatyla bastady. Dál qazirgi ýaqytta elimizde osyndaı júzden astam qurylǵy bar. «SOS túımeleri» apparattyq-baǵdarlamalyq kesheni adamdar kóp jınalatyn oryndarda, kóshe­lerde, kúzet obektisiniń aýma­ǵynda ornatylýda. Bul túımeni iri saýda núktelerinde, áleýmettik-mádenı maqsattaǵy obektilerde, ıaǵnı mektepterde, aýrýhanalarda, sport klýbtarynda jáne t.b. jerlerde kórýge bolady.

Qyzmettik jumysty sıfrlan­dyrýdyń mańyzdy jobalarynyń biri – Bas prokýratýranyń Qu­qyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetimen birlesip engiziletin qylmystyq is júrgizýdi elektrondy formatta júrgizý jobasy. Qazirgi ýaqytta tergeýshiler men anyqtaý­shylar­dyń barlyq jumys orny qa­jetti tehnıka, quraldarmen jab­dyqtaldy, tıisti baılanys arnalary uıymdastyryldy. Búginde qylmystyq isterdiń kóp bóligi elektrondy formatta júrgiziledi. Bul is-sharalardyń barlyǵy azamattardyń tynyshtyǵy men zańdy múddelerin qorǵaýǵa jáne polısııa jumysynyń sapasyn arttyrýǵa, onyń ishinde qylmys pen quqyq buzýshylyqtyń sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan.

Bul baǵyttaǵy qolǵa alynǵan jumystar qazirdiń ózinde nátıjeli boldy dep senimmen aıta alamyz. Statıstıkaǵa súıensek, sońǵy jyl­dary elimizde qylmys deńgeıi aıtar­lyqtaı tómendedi. Mun­daı oń úrdis bıyl da saqta­lyp otyr. Qoǵamdyq tártipti nyǵaı­tý, aza­mat­tarymyzdyń erkin­digi men bostan­dyǵyn qorǵaý baǵy­tynda ishki ister salasy alda óz mindetterin abyroımen atqa­ra beredi. Búgingi bizdiń basty min­detimiz, kıeli maqsatymyz – ha­lyq­tyń seniminen shyǵý, ha­lyq­tyń ıgiligi úshin qyzmet atqa­ryp, Jańa Qazaqstannyń irgesin qalaýǵa súbeli úles qosý.

Marat AHMETJANOV,

Ishki ister mınıstri,

polısııa general-leıtenanty