El damýynyń jańa kezeńin aıqyndaıtyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Jańa Qazaqstan» jobasynyń iske asýy barlyǵymyz úshin óte mańyzdy jáne jaýapty maqsatqa aınalýǵa tıis. Jaqynda ótken referendým memleketimizdiń jańa kezeńge qadam basýyna negiz bolsa, Ulttyq quryltaıdyń basty maqsaty – Jańa Qazaqstandy halyqpen keńese otyryp, iske asyrý.
Maqsatqa jetý úshin eldiń birligi qajet, adamdardy biriktiretin ortaq qundylyqtar bolýǵa tıis. Kezindegi «Biz Italııany qurdyq, endi ıtalıandyqtardy jasaýymyz qajet» degen bastama Ekinshi respýblıka quratyn qazaqstandyqtar úshin óte mańyzdy. О́ıtkeni elimizde adam sanasy ózgermeı, jańa ıgi qundylyqtardy ıgermeı jańa qalyptaǵy memleket – Jańa Qazaqstan qurý neǵaıbyl.
Aldaǵy kezeńde jańaqazaqstandyqtardy jasaý, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý óte ózekti máselege aınalmaq. О́ıtkeni ár qoǵamda áleýmettik qatynastar júıesin qoldaıtyn jáne ózin ózi ishteı udaıy retteý arqyly onyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin jasampaz qabilet bar. Al qoǵamnyń jetilýi onyń ár múshesiniń boıyndaǵy joǵary adamı qundylyqtarǵa baılanysty. Iаǵnı qoǵamda qandaı qundylyqtar basym bolsa, memleket te solaı damymaq, oǵan qazirgi ýaqytta barlyq qazaqstandyqtyń kózi jetip otyr. Sol qundylyqtardy týdyratyn adamdar, olardyń dúnıetanymy, ishki bolmysy.
Jan-jaqty damyǵan, joǵary adamı qasıetteri mol, basqalarǵa úlgi bolatyn adamdardy kemel adam dep ataımyz. Kemel, «ál Kámıl» sózi arab tilinen aýdarǵanda tutas, tolyq, bútin, jetilgen maǵynany bildiredi. Adam jetilýiniń negizgi baǵyty rýhanı kemeldený bolsa, kemeldený adal eńbek, kórkem minez, izgilik, parasattylyq, izdenis, ǵylym-bilimmen tolyǵady. Kemeldilikke jetýdiń máni – rýhanı jetilgen nemese rýhanı tolyq adam deńgeıine kóterilýde. Rýhanı jetilgen adam týraly ár zamanda, adamzattyń damý satysyna saı belgili ǵulamalar ártúrli ataýmen anyqtama, túsinikter berip, adamzat órkenıetiniń damýyna zor yqpal jasaǵan.
Ultymyzdyń qalyptasý kezeńderine kóz júgirtsek, oǵan yqpal jasaıtyn, sebep bolatyn basty quramdas bólikterin baıqaýǵa bolady. Olardyń qatarynda dinniń, mıgranttardyń, onyń ishinde etnonımniń (olardyń jergilikti halyqqa óziniń etnostyq qasıetterin engizý, tańý) ult sanasyna, dúnıetanymyna áserleri óte kóp bolǵanyn kóremiz. Talas shaıqasynyń nátıjesinde 751 jyly arab halıfatynyń qytaılardy jeńýi qazaq dalasynda jańa bir túbegeıli ózgeris ákelgeni málim. Islam dini, ıslam mádenıeti jańa órkenıet týdyrdy. Sol zamandaǵy ıslam aǵartýshylyq ról atqarǵany belgili. Sonyń arqasynda orta ǵasyrlarda ıslam elderinde bilim men ǵylym óte qarqyndy damyp, musylman elderi álemde aldyńǵy qatarǵa shyqty. Oǵan negiz bolǵan Quran aıattary men hadısteri edi. Mysaly, Qurannyń alǵashqy aıattarynyń biri «Oqy» nemese «Kimde kim ǵylymdy jáne ǵalymdy súıse, ol jannatta meniń kórshim bolady» degen Muhammed paıǵambardyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısi halyqtyń bilim men ǵylymǵa degen yntyzarlyǵyn arttyrdy, olardy damytty. Sol elderden adamzat órkenıetiniń damýyna erekshe úles qosqan uly ǵalymdar shyqqany belgili. Olardyń deni Ortalyq Azııa elderinen boldy.
Qazaq jeriniń týmasy, adamzattyń ekinshi ustazy atanǵan uly oıshyl, ensıklopedıst ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabı: «Jaratýshyny taný jaratylǵan dúnıeni taný arqyly bolmaq» degen qaǵıdany ustanyp, ıslam áleminde bilim men ǵylymnyń damýyna keńinen jol ashty. Jaratylystaný ǵylymynyń damýyna orasan úles qosty. Ál-Farabıdiń rýhanı qundylyqtar men murattarǵa negizdelgen saıası-áleýmettik ıdeıalary, aqyl, oı-pikiri Jańa Qazaqstanda memleketti ádil basqarý jáne úılesimdi azamattyq qoǵamdy kemeldendirýdiń órkenıetti paradıgmasyn qalyptastyrýyna negiz bola alady.
Álem moıyndaǵan «Qaıyrymdy qala turǵyndary» atty eńbeginde ál-Farabı jaratylystyń alǵashqy sebebin, onyń baǵynyshty satylaryn, qaıyrymdy qalanyń basshylyǵyn, onyń qyzmet satylaryn, baqytqa jeteleıtin qaıyrymdy isterdi baıandap, qoǵam, memleket damýynyń jańa úlgisin kórsetti. Ál-Farabıdiń Qaıyrymdy qala ıdeıasynyń negizgi ustanymy – ádildik. Tek ádildik qana memleketti biriktiretin basty kúsh bolyp sanalady. Prezıdenttiń «Jańa Qazaqstan – Ádiletti Qazaqstan» dep qysqa da nusqa anyqtama berýi uly ǵulamamen tolyq úndestik tabýda. Ál-Farabı osy eńbeginde memleket damýynda birinshi basshynyń alar orynyn jáne de oǵan qoıylatyn basty talaptardy aıqyndap berdi. Birinshi basshy, bul boıyna jaratylysynan daryǵan on eki qasıetti sińirgen adam bolmaq. Osy on eki qasıet elimizde qaı deńgeıde bolsyn árbir birinshi basshynyń boıynan tabylsa, Jańa Qazaqstan – Ádiletti Qazaqstan jasaıtynymyzǵa kúmánimiz joq.
Ál-Farabı tanymynda adamda basty oryn aqyl-oıǵa beriledi. Onyń paıymdaýynsha adam «aqyldy haıýan», al aqyl adamǵa berilgen erekshe ıgilik. Aqyl izgilikterdi basqarady, adamdardyń is-áreketterin sanaly túrde qajetti jáne paıdaly nárselerge, jasampazdyqqa baǵyttap otyrady. Uly oıshyl: «Adamnyń aqylmen paıymdalatyn nárselerge qol jetkizýi onyń alǵashqy kemeldikke jetýi degen sóz», dep aqyl kemeldiliktiń basty kórsetkishi ekenin aıqyndap berdi. Ál-Farabı iliminen biz zaıyrly, qaıyrymdy qoǵam qurý úshin adamzat balasynyń boıynda qandaı qasıetter bolýy kerek, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastar normasy qalaı bolýǵa tıis, árbir jannyń baqytty bolýy úshin ne istemek qajet degen asa mańyzdy suraqtarǵa jaýap taba alamyz.
Qazaq eli bodandyqqa ushyrady, úsh ǵasyrdan astam basqa memleketke táýeldi boldy. Qazaq saharasyndaǵy sol kezdegi jaǵdaıdy «Jer ketti, din nasharlap, hal aram bop...» dep Alash qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatuly dál jetkizgen edi. Sol zamanda ómir súrgen Abaı: «Sopylyq qylyp din baǵý? Joq, ol da bolmaıdy, oǵan tynyshtyq kerek, ne kóńilde, ne kórgen kúnińde bir tynyshtyq joq, osy jerde, osy elde ne qylǵan sopylyq?» dep óz zamanyn, halqyn túzeýge ózine mindet artady. Osyndaı ıgi isterdi oryndaýǵa adam bolmysyna qaırattyń qajettiligin aıqyndady. Adamnyń jan dúnıesin saralap, oǵan ne dushpan, ne dos ekendigin aıqyndap on qasıetti kórsetti:
«О́sek, ótirik, maqtanshaq,
erinshek beker mal shashpaq...
Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat,
raqym, oılap qoı».
Abaı tolyq adam maǵynasyn aqyl, júrekpen qatar, jańa uǵym – qaıratpen tolyqtyrady: «Adamnyń úsh qasıeti: Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek». Jáne de úsheýiniń bir tutastyǵyna, birligine, úılesimdiligine aıryqsha mán beredi:
«Aqyl, qaırat, júrekti, birdeı usta,
Sonda Tolyq bolasyń elden bólek.
Jeke-jeke bireýi jaratpaıdy,
Jolda joq jarymesti
jaqsy demek».
Ejelden kele jatqan dúnıetanymda álem bir mánde, bólinbeıtin úsh quramdas bólikten quralatyny kópshilikke belgili, olar: materııa, aqyl, energııa. Osy másele boıynsha ataqty ǵalym-fızık A.Eınshteın: «Dúnıeniń barlyq kórinisinde energııa qatysady» dep ǵylymı turǵydan dáleldegen bolatyn. Energııa sóziniń qazaqsha balamasy kúsh, qaırat ekendigi belgili. Uly Abaıdyń danalyǵy adam bolmysynda qaırattyń (energııanyń) rólin aıqyndap, onyń damýyna qanshalyqty qajettigin kórsetýi. О́z sózimen aıtsaq: «Aqyldynyń sózin uǵynarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlyqtyń joqtyǵynan adam azady», nemese:
«Júrekte qaırat bolmasa,
Uıyqtaǵan oıdy kim túrtpek.
Aqylǵa sáýle qonbasa,
Haıýansha júrip kúneltpek».
Abaı ál-Farabı aıtqandaı, aqylsyz adam malǵa aınalmaq , al aqylǵa túrtpek bolatyn júrektegi qaırat ekendigin kórsetip otyr. Kórsetilgen qaıratqa uly ustazdardyń tolyq adamdarǵa tán qasıetteri kúndelikti ómirde negiz bolsa, adamnyń ár isi, qımyly, qolǵa alǵan jobasy jasampazdyqqa baǵyttalatyndyǵyna tolyq senýge bolady. Abaı danalyǵynyń taǵy bir kórinisi – tolyq adam boıyndaǵy aqyl, júrek, qaırat arasynda ishteı talas týsa, olar ǵylymǵa júginýi tıis. Ǵylymı negizde sheshim qabyldaý, ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka jasaý qazirgi ýaqytta adamzat damýynda óte ózekti máselege aınalyp otyr. Sonymen, aqyl, júrek, qaırat tolyq adamnyń jan dúnıesiniń úsh taǵan tiregi bolsa, ál-Farabıdiń – on eki, Iаsaýı men Abaıdyń on sharty jetilgen, tolyq adamdardyń jan-jaqty qyryn, qasıetterin aıqyndaıdy.
Keńes zamanynda kommýnızm qurylysshysynyń moraldyq kodeksi bolǵanyn aldyńǵy býyn ókilderi jaqsy biledi. Bul qujat adamı jaqsy qasıetterdi nasıhattady. О́kinishke qaraı, kóptegen sebepten (saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik t.b.) iske aspady. Eń basty sebep – sóz ben istiń arasynda tym kóp alshaqtyq bolǵany. Sonymen qatar kóptegen damyǵan memlekette adamı joǵary qasıetter, dástúr men etıkalyq normalarǵa negizdelgen ishki ar-namys kodeksteri sol elderdiń damýynda erekshe qyzmet atqarýda.
Qazirgi kezde el arasynda ar, uıat, namys sekildi qasıetti uǵymdar óz maǵynasyn joǵalta bastaǵanyna kýá bolýdamyz. Osyndaı úrdis jalǵasa berse rýhanı damýymyzǵa, eldigimizge úlken qaýip tóndiredi. Ál-Farabı: «Jan bitkenniń bári eń bıik kemeldikke jetý úshin jaralǵan...», dep adamdardyń jetilýine senim bildirgen. Osyndaı oı-pikirdi Iаsaýı, Abaı eńbekterinen de tabýǵa bolady. Qazaq jerinen shyqqan uly ǵulamalardyń «Tolyq adam» tujyrymdamasy Jańa Qazaqstan turǵyndaryna amanat bolyp, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyratyn basty tól qujatqa aınalýy qajet. Sonda joǵary adamı qundylyqtardy dáripteıtin «Tolyq adam» tujyrymdamasy ult sapasyn damytyp qana qoımaı, tili, dini, dili túrli ult ókilinen turatyn halqymyzdy biriktiretin kúshke aınalady. Halqymyzda «Ustazy myqtynyń – ustanymy myqty» degen naqyl bar. Adamzat ustazdary atanǵan Uly dala perzentteri ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı, Abaıdaı ustazdary bar Qazaq eli órkenıetti, damyǵan el bolýǵa tıis. Jańa Qazaqstannyń maqsaty da osy!
Ǵalymqaıyr MUTANOV,
akademık