Kókmaısa jaılaý jaılaǵan, jelige qulyn baılaǵan ata qazaqtyń san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan ádemi dástúriniń biri – qymyzmuryndyq. Ýaqyt shymyldyǵy tumshalaǵan, soltústiktegi el jadynan óshýge az-aq qalǵan ıgi dástúr qaıta jańǵyryp, támam el bir serpilip qaldy.
Bul jolǵy qymyzmuryndyq merekesi Stepnogorsk qalasynyń irgesindegi Qarabulaq aýylynda ótti. Alystan kóz tartatyn aqshańqan kıiz úıler tigilgen, jelige qulyn baılaǵan merekege jınalǵan qaýym bir-birine arqa-jarqa bolyp quttyqtaýlaryn da aıtyp jatyr.
– Qymyzmuryndyq – bıe baılaǵan soń qut baılanǵan qara kúbi alǵash qotarylǵanda elge bal sýsynnan aýyz tıgizý rásimi, – deıdi Stepnogorsk qalasynyń ákimi Alpysbaı Qaıyrjanov, – áridegi jany jomart, kóńili darhan ata-babamyz dámniń alǵashqysyna aýyldyń aqsaqaldary men irgeles otyrǵan kórshi-qolańdy shaqyrǵan. Enshisi bólinbegen qazaqtyń jomart peıiliniń jarasymdy belgisi. Burynǵydan qalǵan «qymyz – kóptiń asy» deıtin ataly sóz bar. Osy sózdiń astarynda halqymyzdyń darhandyǵy men qonaqjaılyǵy, jomarttyǵy jatqandaı. Aty barda jelip júrip, jer tanyǵan atalarymyz asy barda berip júrip el tanyǵan.
Kóne dástúrdiń kóp kókeıindegi sulbasy qaıta tirilip, túptiń túbinde turaqty dástúrge aınalyp jatsa, qandaı jarasymdy. Igi áseri de mol bolmaq. Máselen, tórt túliktiń tóresi – jylqynyń jaıyna kóńil aýdarylar edi. Qazir jaıylymnyń tarlyǵynan úıirlep jylqy ustaı almaı otyrǵan malsaq qaýym qanshama. Amalsyz shiderlep baǵyp otyr. Qaıran da qaıran jylqynyń bir basyna jetip artylatyn túıtkildi máseleleri de az emes. Aıtalyq, keshegi keńes zamanynda saıyn dala tósinde saǵymdaı uıytqyǵan sáıgúlikterdiń tórt aıaǵy tusalyp, keleshegi kesildi. Tehnıkaǵa ıek artqan jurt jylqyǵa degen janashyrlyqty azaıtyp aldy. Tuqymynyń da azyp ketýi osy kezden bastaldy.
Qymyzmuryndyq merekesine Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO jáne ISESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııasy janyndaǵy materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jónindegi ulttyq komıtet, «Uly taǵzym» qoǵamdyq qorynyń ókilderi qatysty. Qoldanbaly óner sheberleri ózderiniń kóz jaýyn alatyn buıymdaryn jınalǵan jurttyń nazaryna usyndy. Ádemi án áýelep, áserli bı bılendi. Sport saıystary da qyzǵylyqty ótkizildi. Eń bastysy, búgingi meıramnyń taqyrybyna saı uıymdastyrylǵan ata dástúri edi. Bosaǵasyna bereke baılanǵan aqshańqan kıiz úılerdiń tabaldyryǵynan attap, tórine shyqqan meımandar dámi til úıiretin sary qymyzdan tolǵaı jutyp otyryp, ata dástúri týraly ataly sóz sabaqtady. Al irgede júgen-quryq tımegen qulyndy yqsham kıingen epti jigitter qulaǵynan basyp turyp, noqtalap jatty. Munan soń jas kelinshekterge bıe saýýdyń qyr-syry kórsetildi. Qymyz baptaýdyń ózi qyr-syry mol kásip.
– Atakásipti qaıta jańǵyrtýdyń nátıjesinde eldi eńbekqorlyqqa baýlýǵa bolady, – deıdi Birjan sal aýdanynyń turǵyny Murat Ájibaev, – aýyl balalary aýyldyń osyndaı dámin tatyp ósse, densaýlyǵy myqty bolar edi ǵoı. О́kinishke qaraı, qazir el ishinde otyryp, bıe baılamaıtyndar kóbeıdi. Qymyzdyń da bir-aq túri daıyndalady. Bala kezimizde túr-túrinen aýyz tıip edik. Osy turǵydan alǵanda etnofestıvaldiń tıimdi ekeni daýsyz. Tutastaı alǵanda, álmısaqtan jalǵasyp kele jatqan ata dástúrdiń alpys eki tamyryna qan júgirtip, dáripteý.
Aqsaqaldyń sóz lámi shyndyq. Áriden qazsań, qymyzǵa baılanysty meıramdardyń myń jyldan astam tarıhy bar ekeni belgili. Jalǵyz Alash dalasynda ǵana emes, túrki, mońǵol mádenı ortasynan oıyp turyp oryn alǵany daýsyz. Mazmundyq turǵydan uqsas osyndaı merekeler Bashqurstan, Býrıatııa, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Iаkýtııada da atalyp ótedi.
Bul kún Qarabulaq aýylynyń irgesindegi eldi mekender úshin aq túıeniń qarny jarylǵan kún boldy. Jastar jaǵy ilkiden shyrǵa tartqan ata dástúriniń izetti kórinisin kórip, baǵzy zamannyń baǵaly beınesimen tabysqandaı. Sońǵy jaýyndardyń áserinen qaýlaı ósken kókmaısanyń ústinde kóne zamannyń kórkem kórinisi kóship kelip qonǵanda, jiliktiń maıyndaı sary qymyz sapyrylyp, hosh ıisi ańqyp, bar dalany bereke men yrystyń shýaǵy shomyldyryp tur edi.
Aqmola oblysy,
Qarabulaq aýyly