Túrki halqynyń ómir salty tunǵan fılosofııa. Shyr etip dúnıe esigin ashqan náresteniń ózegin jalǵar izgilik, ana sútimen sińgen asyl qasıet, jórgektegi jylý ǵylymǵa negiz bolar rýhanı reınkornasııa. Kóshpendilerdiń ǵumyr sıpaty tóbe kezip, taý yqtaý emes, tirshilikpen tolyq tamyrlasý. Bul babatanymnan taraǵan ǵumyrlyq máıek alar názik aqyldyń jemisi. Adassa atynyń jershildigine senetin qazaqtyń qalyp-qaǵıdasy osy.
Jaryqtyq, Járken Bódesh «Anamnyń saýsaǵynyń taby túsken, Aǵataı, jan qaltańda qurtyń bar ma?» deýshi edi. Aqynnyń júregine qonaqtaǵan osy óleńniń ón boıy tunǵan qazaqtyń qarapaıym minezi men sartap saǵynyshynyń aınasy ispetti. Kenepke túsirse qandaı kórkem kartına bolar edi. Kepken qurt qazaqtyń quty emes pe? Tipti ǵylymǵa súıenseńiz osy bizden artyq danyshpan halyqty tappaısyz-aý, sirá. Qurttyń hımııalyq quramy men kalorııasyn jiti zerttegen ǵalymdar onyń adam aǵzasy úshin paıdasy zor ekendigin áldeqashan dáleldegen. Shynynda da, qurttyń anaý-mynaý dárýmenińizdi on orap alatyn qasıeti mol. Toıymdy as, asqazannyń emi. Qazaqty asharshylyqtan alyp ótken qunarly taǵam.
Maqalamyzdyń mańdaıyna qoıǵan taqyryp belgili sýretshi Januzaq Músápirdiń kartınasyna úńilgen sátte oıymyzǵa oraldy. Dúnıe dıdaryna qarap otyryp, baıyrǵy qazaqtyń túr-sıpatyn izdeıtinińiz anyq. Aýylda qalyp ketken aıaýly sátterdiń átkenshegi bos terbelip turǵandaı. Sol qańyraǵan keńistikke «Qurt jaıǵan kelinshekter» kartınasyn ilip qoıar ma edi. Folklorlyq sıýjetter men mádenı motıvterge toly boıaý keıpindegi eski dáýirdiń sulý syzbasy kózge birden jyly ushyrasady. Kóshpelilerdiń qareketin, turmysyn, rýhanı mádenıetin kishkentaı kompozısııaǵa syıdyrǵan sýretkerdiń oı-tolǵamy jasandylyqtan ada.
Kenep maıly boıaýmen jazylǵan. Realızmge jaqyn, mazok ádisimen ádeptelgen shyǵarmanyń negizgi ıdeıasy – salt-dástúrdiń beımálim kórinisteri. Bul naǵyz kóshpeli qazaq turmysynyń beımaral kezeńi. Qurt-irimshik qaınatyp, ony arba dóńgelegine jaıǵan qyz-kelinshekterdiń qaýyrt qareketi dala órkenıetiniń súıekke sińgen daǵdysy. Bul dástúr Semeı, Ortalyq Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan óńirlerinde jıi kezdesedi. Shyǵarmada qystaýdan kókteýge, jaılaýdan kúzeýge qonys aýdarǵan qazaq otbasynyń ata ǵuryptan attap ketpeı, soǵan saı jasaǵan amal-áreketi ádemi beınelengen. Avtordyń ózi kartına jaıly oı-pikirin sabaqtaı kelip, ulttyń ádet-ǵurpynyń sýrettegi keskin-keıpin jetkizýge tyrysqanyn baıandaıdy.
«Shynynda, kóshpelilerdiń materıaldyq mádenıeti kóshi-qonǵa yńǵaılanyp jasalǵan. Muny jınalmaly, jyǵyp-tigýi óte jeńil kıiz úıden, er-turmannan, at ábzelderinen, teriden, aǵashtan jasalǵan turmystyq zattardan-aq ańǵarýǵa bolady. Jumystyń jazylý stıli soǵan saı erekshelenip tur. Ulttyq kolorıtke baı ári tabıǵı týyndy. Aýyl balalarynyń sóredegi qurtty ańdýy, ony tazynyń torýyldaýy kartınany tiriltedi. Sonymen qatar kóshpeliler otyryqshylarǵa qaraǵanda tabıǵatqa etene jaqyn. Keskindeme ıdeıasyn Kýnstkamera mýzeıinen alǵan bolatynmyn», deıdi qylqalam sheberi.
Jezaıyr jazýshy Qabdesh Jumadilov «Daraboz» romanynda «Áskerdiń azyq-túligine soıys qamdap, qurt, irimshik, nan daıyndaıtyn baqaýyl tobynda da bir tynym joq» dep jazatyny bar. At ústinde ǵumyry ótken babalarymyzdyń ulttyq taǵamǵa degen qurmeti men tábeti erekshe bolǵan. Maıdan dalasynda júrse de janqaltasynan tastamaı, aýyldyń dámin aýzyna salyp, eldiń rýhyn boıynan alystatpaıtyn. Tarıhshy Jádı Shákenuly da qurttyń kóshpendi qazaq ómirinde mańyzdy ról atqarǵanyn aıtady. Kartınanyń kýlti de osynda. Baqsańyz, kartınadaǵy kelinshekter uzaq jolda ózek jalǵar astyń qamyna kirisip jatyr.
«Qurttyń energetıkalyq qundylyǵy óte joǵary. Sondyqtan ony joryqtarda, ań aýlaý barysynda, uzaq saparda, kóshte azyq retinde paıdalanǵan. Ári alyp júrýge óte yńǵaıly. Malta qurt shóldegen adamǵa sýsyn bolady. Ǵylym tilimen túsindirsek, qurttyń adam aǵzasyndaǵy kereksiz maılardy ydyratatyn qasıeti bar. Adam qanynyń qoıý bolýy nemese qandaǵy maı mólsheriniń artyp ketýi kóp kezdesedi. Ony ydyratatyn zattar ádette qymyzda, saýmalda, irimshiktiń sarysýynda jáne qurtta bolady», deıdi J.Shákenuly.
Máselenkı ór minezdi aqyn Mahambet О́temisuly «Erlerdiń isi biter me?» atty óleńinde: Alty malta as bolmaı, О́zińnen týǵan jas bala, Saqaly shyǵyp jat bolmaı...» dep qurttyń taǵamdyq qundylyǵyn óleńge de arqaý etken. Ári tátti, ári toıymdy aýqatty asqa bala túgil egde jastaǵy er kisi de áýes bolǵan. Kompozısııanyń ıntererine qarap otyryp, aýyl balasynyń ańsar kóńilinen týǵan qońyr da qarapaıym kóshpeli sıýjetke súısinesiz. Súısinesiz de, terezeden aýylǵa qaraısyz....