Qazaqstannyń baıtaq alqabynyń basym bóligi – ylǵaly jetimsiz, shólirkegen qurǵaq ólke. Tek teristikke qaraı jaýyn-shashyn birshama (350-420 mm) artyp, soǵan sáıkes qara, kúlgin topyraqty, astyqty qazynasyna aınalǵan. Áıtse de tabıǵat eldiń shyǵysy men tústiginen ásem Altaı, Jońǵar, Tıan-Shan (Ile, Talas shyńdary) Alataý taýlarmen kómkerip, ári qaraı Pamır-Altaı taýlarymen jalǵasyp Ortalyq Azııanyń taýlar júıesin quraıdy.
Bul zańǵar taýlardyń ózgeshe qasıeti, olardyń alyp shyńdary ekvatorıaldyq endikten kóterilip, teristikke baǵyt alǵan ylǵalǵa úlken tosqaýyl qurady. Sondyqtan ylǵaldyń basym bóligi (1600 mm, qys mezgilinde) taýlardyń ishki aımaqtarynda tutylyp, erimeıtin muzdyqtarǵa jınalady. Alyp taýlardyń eteginde jaǵalaı ornalasqan barlyq eldiń sý baılyǵyn quraıtyn arnaly ózenderdiń sý kózderi osy muzdyqtardan bastaý alady.
Ylǵaldy aǵyn bıik taý shyńdarynda qorynyń basym bóligin qaldyryp, jazyqqa shyqqanda sarań tartyp, endikpen uzaqqa sozylǵan ólkeni janaı ótedi. Bul bólikte jaýyn-shashyn túsimi mardymsyz, qumdy, qıyrshyq tasty, sazarǵan sary topyraqty shól jáne shóleıt jerler jaılaǵan. Tek taýlar baýraıynda uzynnan sozylǵan 50-120 km eńistikte ylǵaldyń jetkilikti túsýine baılanysty shalǵyny baı, egindik, baqsha, jemis-jıdek ósirýge qolaıly jerler ornalasqan.
Bıik taýdyń dál eteginde, eń ásem jerge Almaty qalasy salyndy. Qabyldanǵan zań boıynsha ǵımarattar 3-4 qabatty, al jylytý júıeleri shaǵyn edi. Osy rette aýanyń aýysýy qalypty jaǵdaıda saqtaldy, tútin men las gazdar jyly aýanyń áserimen túnde joǵary órlep, tańǵa jaqyn ol taza aýamen almasatyn.
Jańa ǵasyrmen qosa qala úlken ózgeristerge ushyrady. Jan-jaqtan aǵylyp kóptegen turǵyn keldi. Kúldi kómir jaǵylatyn 3-4 JES ulǵaıtylyp, kósheler sansyz mashınaǵa toldy. Jańa ǵımarattar boı sozyp 16-18 qabatqa jetti. Aýanyń almasý reti ábden buzyldy. Tabıǵattyń retteý kúshi tútin men shańǵa lastanǵan qoımaljyń aýany tazartýǵa shamasy jetpeıtin jaǵdaı ornady. Biraz buryn paıda bolǵan qoshqyl perde boı alyp, taý baýraıyn saǵalap shyǵys pen batysqa qaraı 50-60 shaqyrymǵa jaıylyp, muzdaqtarǵa az jetpeı endep ketti.
Osy ózgeris alyp shyńdarǵa aýyr salmaq saldy. Qara tútin men shań úgindileri joǵary kóterilip muzdaqtarǵa qonaqtady. Kún sáýlesi jarqyraǵan muz betinen shaǵylysyp, qara qoshqyl alańǵa sińip, ony erite bastady. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan tártip buzylyp, muzdaqtar tezdep erip, kólemi eselep azaıdy. Ǵalymdardyń esepteýi boıynsha bul úrdiske keıingi ýaqytta óristep ketken álemdik jylyný da qomaqty úlesin qosyp jatyr.
Muzdaqtardy zertteýge sanaly ǵumyryn jumsaǵan ǵalym Evgenıı Vılesov ótken ǵasyr aıaǵynda Jońǵar Alataýynyń batys bóligi men Ile Alataýynyń soltústik jáne soltústik-shyǵys aımaqtaryndaǵy muz shógindileri jyldam azaıyp keledi degen tujyrym jasady. Ǵalym muzdaqtar jıyrma jyl ishinde 200 sharshy shaqyrymǵa kemip, 3000 m bıiktikke deıin jalańashtanady degen dáleldeme keltirdi. Bul jaǵdaı Qyrǵyz Alataýynyń shetki aımaqtarynda da baıqalyp otyr.
Alyp taýlardan aǵatyn ózenderdiń sý qorymen, olardyń energetıkalyq kúshin paıdalanatyn elderdiń energetıkalyq balansy tikeleı táýeldi. О́ndiristiń boı alyp ósýi men halyq sanynyń tez artýy, Ortalyq Azııa elderinde energııanyń jetpeýin týdyrdy. Statıstıkalyq derekter boıynsha Qazaqstannyń ońtústiginde energııa kerekti mólsherden 40%-ǵa kem.
Sýdyń bastaýy men ózenderdiń negizgi aǵysy quralatyn Qyrǵyzstan jáne Tájikstan elderi óz múmkindikterin barynsha paıdalanyp, kóptegen sý elektr stansasyn saldy. Olardyń jumys isteý tártibi, sý aǵysynyń tabıǵı zańdylyǵyna emes, elderdiń energetıkalyq qajettiligine baǵynady. Árıne, energııa paıdalaný qysta tym artady jáne oǵan jyly ýaqytta jınalǵan sý qorynyń edáýir bóligi jumsalady. Endigi kezekte Qazaqstan men О́zbekstanda jazda baý-baqsha, tehnıkalyq daqyldardy óndirýge qajetti sýdyń tapshylyǵy týyndaıdy. Mundaı jaǵdaıda tatý kórshilerdiń arasynda birshama daý-damaı órship, salqyn qatynas oryn alary anyq.
Ortalyq Azııa elderinde sýdyń tabıǵı aınalym negizi birtektes, biryńǵaı tártipke baǵynǵan. Shyǵystan batysqa qaraı sozylǵan alyp taýlar men ony jaǵalaı qorshaǵan jazyq dala ortaq. Bul aımaqta sýdy paıdalanýdyń ár halyqqa tán ózindik sheshimi de shamaly. Japsarlas elderge ortaq sý baılyǵy jeke halyqtyń menshigi de bola almaıdy. Tek onyń paıdaly áserin ıgerýde, ár eldiń maqsaty men tásili ózgeshe.
Joǵary ornalasqan kórshiles elderdiń sýmen mol energııa óndirýge arnalǵan maqsaty men jazyqty jaılaǵan elderdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdegi umtylysyn qalaısha úılestirýge bolady?
Osy túıindi máseleni saralaǵanda eki jaqtyń maqsaty men úmitin oryndaýda eshqandaı qaıshylyq joq ekeni anyqtaldy. Etektegi eńis pen jazyqtaǵy eginjaılardy jetkilikti sýarýǵa tek eń sońǵy GES-tiń sý paıdalaný tártibi men onyń sý qoımasynyń syıymdylyǵy ǵana áser etedi. Al joǵary ornalasqan barlyq GES tek birinen keıin ekinshisine aqqan sý qoryn paıdalanady, sonan keıin ol báribir tómen aǵytylady.
Qyrǵyz eli Naryn ózeniniń boıyna 8 GES salýdy josparlap otyr. Olardyń jalpy energetıkalyq kúshin 6200 MVt-ǵa arttyryp, elektr energııasyn óndirýde úlken nátıjege jetpekshi. Bul eldiń taý ózenderiniń energetıkalyq balansy 142 mlrd kılovatt-saǵat dep esepteledi. Al iske paıdalanǵany sonyń tek 10% mólsherin ǵana quraıdy.
Tájik gıdroenergetıkalyq múmkindigi tym zor, jylyna 527 mlrd kVt.s. elektr qýatyn óndirýge bolady dep esepteledi. Al onyń naqty tehnıkalyq óndiriske paıdalanýǵa qolaılysy 317 mlrd kVt/s. jetedi. Qazirgi kezde sonyń tek 4-5%-y ǵana óndiristik energııa alýǵa paıdalanylyp otyr.
Keltirilgen esepteýler Ortalyq Azııa elderi ózenderiniń gıdroenergetıkalyq qory olardy energetıkamen tolyqtaı qamtamasyz etip, shetkeri jáne jaqyn respýblıkalarǵa eksportqa shyǵarýǵa molynan jetetinin dáleldeıdi. Osy kezde sýarýǵa qajetti sýdy jetkilikti mólsherde jáne kerekti kezinde paıdalanýǵa qolaıly jaǵdaı týady. Mundaı kelisimsiz tabıǵı baılyǵy jáne sharýashylyq baǵyttary ártúrli kórshi elderdiń sýdy paıdalanýdaǵy shıelenisti túıinin sheshý múmkin emes.
Keıingi ýaqytta Qyrǵyzstan men Tájikstanda elektr energııasyn óndiretin jańa GES-ter salý úshin ınvestorlar izdestirý isi únemi júrgizilip keledi. Daǵdyly izben kóbine Reseıge jaltaqtaıdy. Biraq olardyń ishki óz problemalary da jetkilikti, sol sebepti ondaı jumysqa kirise qoıýy ekitalaı. Áıtse de, bul isti jalǵastyrýshylardy basqa jaqtan qarastyrǵan jón bolar edi. Alystan emes, qatar kórshilerden. Qazaqstan men О́zbekstanda bıznesmender jetkilikti. GES salýshy elder naqty memlekettik kepildikter berip, qolaıly jaǵdaı jasasa, bul sharýaǵa kirisýge batyldyq jasaıtyn isker adamdar jeterlik.
Qyrǵyzstan men Tájikstan elderinde qýatty energetıka óndirisi naqty jolǵa qoıylǵan kezde, jazyqta sýarmaly egistikti ústemelep órkendetýge qolaıly jaǵdaı ornaıdy. Bul óristi oıdyń iske asýy GES aldyndaǵy sý qoımasynyń syıymdylyǵy men sýdyń jiberilý tártibin retteýge ǵana táýeldi bolyp qalady. Eger sý qoımasynyń syıymdylyǵy iri kólemde sý jınaqtaýǵa jetkiliksiz bolsa, onda GES-ten tómengi oıpańda, tabany beton qabyrǵamen kómkerilgen, qum-tasty úıilme plotınamen qorshalǵan sý qoımasyn salý qajet. Mundaı aýmaqty qurylys birneshe el basshysynyń birlesip sheshim qabyldaýymen jáne qomaqty qarjy jumsalǵanda ǵana naqty nátıjege jetedi.
Osy rette egin sýarý máselesinde ylǵalmen qamtamasyz etýdiń bizdegi tehnologııasy qandaı degen suraq týyndaıdy. Aıtýly kezge deıin aýyl sharýashylyǵynda sýdy sýarma ólke shegine kóbine qazba kanaldar, al biraz shamada beton naýalarmen jetkizilip keldi. Ázirshe bul sharýaǵa beton jáne temir qubyrlaryn paıdalanylady.
Keńes kezeńiniń aıaq shamasynda respýblıka basshysy D.Qonaevtyń bastamasymen Shelek ózeniniń aǵysyn paıdalanatyn qurylym paıda boldy. Ol úshin Bartoǵaı sý qoımasy jasaldy. Jınaqtalǵan sýdy tek jazǵy kezde egin sýarýǵa paıdalaný qajet dep sheshildi. Qoımadan sý, ishki eni 2,7 m beton qubyrlarmen alynyp, egistik shetinen temir qubyrlar arqyly bólinip, sýarmalarǵa taraldy. Osy qurylym otyz jyldan artyq ýaqyt Almaty oblysynyń birneshe aýdanynyń egistikteri men baý-baqshalaryn sýarýǵa septigin tıgizdi. Áıtse de, sýdy osylaı paıdalanýdyń tehnologııasy qazirgi kezdegi qajetti atqarýǵa jaramsyz.
Dástúrli qoldanystaǵy aryqpen sýarýdyń birshama kemshiligi bar. Bul kezde eginniń aınalasy ǵana emes, sý tanap aralyǵyndaǵy búkil topyraqqa sińip kóp mólsherde ysyrap bolady. Sonymen qatar egindik alqaby eńis bolsa, ústińgi qunarly topyraq birtindep shaıylyp, tasty qabat syrtqa shyǵady. Aryqtar da ýaqyt ótken saıyn tereńdep, olardyń qabyrǵalary sýdyń biraz mólsherin sińirip joǵaltady. Osy sebepterden aryqpen sýarý kezinde aǵytylǵan sýdyń basym bóligi paıdaǵa aspaıdy.
Ońtústik óńirde maqta men kúrish egý kezindegi sýarý tásilderi basqasha keleli másele týdyrady. Maqta alqaptary bir maýsymda 2-12 ret sýarylady, al kúrish óskini jer betine shyqqannan ónim jınalǵansha, tamyr sabaǵy 12-15 sm sýda kólkip turýy qajet. Bul kezde sýarma sý topyraqqa tereńdeı sińip, jerasty ylǵalymen tutasyp, erigen tuzdyń joǵarǵy qunarly qabatqa kóterilýine jaǵdaı jasaıdy. Endigi kezekte topyraqtyń áýelgi qalpyn ornyna keltirý úrdisi kún tártibine shyǵady. Ol úshin kúzde alqaptarǵa mol sý jiberip, erigen tuz qospalaryn jýady. Árıne, bul kezde topyraqtyń organıkalyq jáne mıneraldyq qunary qosa shaıylady. Egistik alqaby birtindep tozyp, isten shyǵady.
Memleket jyl saıyn sýarmaly egis alqabyn arttyryp, mol ónim óndirýge múddeli. Osy maqsatqa iri qarjy bólip, jeke sharýashylyq ıeleriniń suranystaryna úlken qoldaý jasap otyr. Degenmen egin alqaptaryn sýarý tehnologııasy sonshama ózgeristerge ushyraǵan joq. Jańbyrlatyp sýarý elý jyl buryn qoldanysqa engenimen, ázirshe shaǵyn baý-baqshalary kóleminde ǵana paıdalanylady.
Osy qatardaǵy shetelderdiń jańbyrlatyp, tamshylatyp sýarýdaǵy tańǵalarlyq tájirıbeleri ázirge úlgi bola almaı otyr. Tabıǵaty áldeqaıda sarań, turaqty tushy sý kózderi joq, ystyq beldeýde ornalasqan Izraıl, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirligi jerasty sýymen, teńiz sýyn tushylap, jańa ádistermen sýarý arqyly Eýropa elderin baý-baqsha ónimderimen, al ózderin astyqpen tolyq qamtamasyz etýge qoldary jetti.
Sýarýdyń únemdi ádisterin turaqty tehnologııalyq deńgeıge kóterý úshin jańa tehnıkalardy satyp alýǵa, egistikterdi biryńǵaı tegisteýge, kúrdeli tehnıkalardy meńgerip, júrgize alatyn mamandar daıarlaýǵa birshama qarajat jumsaýdy qajet etedi. Oǵan aýyl sharýashylyǵy basqarmalary men fermerlerdiń sheshimdi qaıraty kerek. Qorqynysh týdyrǵan aýqymdy qarajat egistik ónimderiniń kúrt artýymen tez arada óteledi jáne aýyl sharýashylyǵynda turaqty tehnologııalyq jańa mádenıet ornyǵady. Jańa kezeńde elde azyq-túlik molshylyǵyn ornatýdyń basqadaı amaly joq.
Sharýashylyqtardy sýarýdyń jańa tehnıkalarymen jabdyqtaýmen qatar, sýdy bógender men kanaldardan egistikke jetkizý úshin irili-usaqty polıetılen qubyrlaryn shyǵaratyn óndiristi damytý kún tártibine kóteriledi. Osy rette jer betin lastap bitirgen polıetılen qaltashalaryn shyǵarýdy toqtatyp, polıetılen qumyralaryn qaıyra satyp alýdy uıymdastyrý kerek-aq. Áıtse de, bizde bul joldyń jaqsy bastamasy da bar. Jaqyn arada polıprofılen shyǵaratyn Atyraý zaýyty iske qosylsa, onda polıetılen qubyrlardy shyǵarýǵa qajetti materıaldar tapshylyǵy tez-aq sheshiledi.
Bizdiń sý qorymyz barlyq Ortalyq Azııa memleketterine ortaq, sondyqtan sýdy paıdalanýdyń tehnologııasy osy elderde biryńǵaıly jappaı óristeýi qajet. Bul kezde óte iri sharýashylyqtarmen qosa, shaǵyn fermerlerdiń jáne jeke sharýalardyń múddesi de birdeı deńgeıde sheshilgeni jón. Sebebi otbasylyq fermerler ártúrli jemis-jıdekter óndirýde mol úles qosyp otyr. Mundaı ártekti sharýashylyqtardyń órkendeýi, halyqtyń jappaı eńbek úlesin nyǵaıtady jáne keıbir daqyldardy óndirý, básekelestik negizinde ónim sapasy joǵarylap, shetel naryǵynan berik oryn alýyna qadam jasaıdy (О́zbekstanda óndirilgen qyzyl shıe qazir birqatar Eýropa elinde satylady).
Sońǵy elý jylda sýdy óndiriste jáne qalalarda kúndelikti turmysta paıdalaný da ústemelep ósti. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń nusqaýy boıynsha ár adamnyń kúndelikti qajeti úshin qalalarda 230-350 l, al aıyna 7-10,5 tekshe/m sýmen qamtamasyz etilýi kerek. Árıne, bul – eń joǵarǵy mólsher. Batys elderi de qazir jappaı sý únemine kóshken. Sondyqtan tushy sý qory mol iri qalalar bolmasa, ondaı ysyrapqa bara qoımaıdy. Almaty shaharynda orta eseppen ár adamǵa kúnine 170-200 l sý jumsaý kózdelgen. Qaladaǵy sýdyń shyǵynyn saraptaǵanda, as daıyndaý, jýyný, kir jýý, ydys tazalaýǵa ketetin mólsherden sanıtarlyq tazalyqqa tym artyq jumsalatyny anyqtaldy.
Qazirgi kezde qoldanystaǵy sanıtarlyq tazalaý apparattary, syıymdylyǵy 10-12 lıtr bútin bir baktan turady. Tazartý maqsaty ártúrli bolǵanymen, ár kez saıyn baktaǵy sý tolyqtaı aǵytylyp, qajetsiz artyq ysyrap bolady. Al jeńil muqtajdyq kezinde tazalaýǵa 3-3,5 l sý ábden jetkilikti. Sondyqtan ár tazalaý jaǵdaıynda esh paıdasyz 6-8 l sý bosqa tógiledi. Osy kezde árbir adam kún saıyn 35-40 l sýdy artyq ysyrap jasaıdy.
Qazaqstan ǵalymy 2017 jyly sanıtarlyq tazalaý apparatynyń jańa konstrýksııasyn oılap shyǵardy. Bak eki bólikten: 2/3 kólemdi úlken bólikten jáne 1/3 kólemdi shaǵyn bólikten turady. Sanıtarlyq tazalaý apparatynyń konstrýksııasy Eýro-Azııa patent uıymyna usynylyp, oǵan 2021 jyly №038749 patenti berildi. Apparat qajetke baılanysty paıdalanýǵa negizdelgen. Bul apparatty qoldanǵan kezde, qalalarda kúndelikti turmysta paıdalanylatyn sýdyń 1/3 kólemi bosqa tógilmeı, únemdeledi.
Elde qazirgi ýaqytta 19 mln turǵynnyń 59,2%-y qalalarda ómir súredi de, 50% úı qolaıly jaǵdaılarmen qamtamasyz etilgen. Keltirilgen esepteýler (ár adamǵa 14,4 tekshe/m sý artyq ysyrap) boıynsha, ár jyl saıyn 136,8 mln tekshe/m sý bosqa tógilip, lastanady. Olardy zııansyz, taza qalypqa jetkizý, óte kúrdeli tehnıkalar men satyly júrgiziletin tehnologııalyq ádistemelerdi, qosymsha qarajat qoldanýdy qajet etedi. Alaıda sýdy túpkilikti tazalaý nátıjesine áli jetkenimiz joq. Osy sebepti qaldyq sýlar qalalardan biraz syrtta, ákimshilikterdiń bas aýrýyna aınalǵan Sorbulaq kólshikterine jınalyp, jerasty sýlaryn bylǵap jatyr. Sýdyń esepsiz ysyraby elge jylyna 8,06-10,08 mlrd teńge nemese 18,9-23,7 mln dollar shyǵyn ákeledi.
Baıtaq jerimizdiń eleýli sý kózderi onyń shetki aımaqtarymen aǵady da, olardyń birshamasy kórshi elderdiń buǵaýyna shalynǵan. Sonda bizdiń negizgi sý baılyǵymyz tabıǵat jaratýshy jarylqaýymen óz jerimizge túsken ylǵal ǵana. Osy móldir tamshylardy aıalap paıdalanbasaq, bulaqtarymyz da sarań tartyp, sý tapshylyǵyna ushyraýymyz ábden múmkin.
Blok ShAIKENOV,
ekolog-ǵalym