Munaı – Qazaqstan ekonomıkasynyń «bel omyrtqasy». Ony syndyryp alsaq, munaı-gaz sektory ǵana emes, tutas eldiń ekonomıkasy zardap shegedi. Bizdiń eksportqa baǵdarlanǵan munaıdyń bári Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly ótedi. Sondyqtan bul máseleni jedel túrde ońtaıly sheshe almasaq, onyń zardabyn eldegi 19 mıllıon halyqtyń bári sezinetin bolady.
Bizdińshe, Reseı Kaspıı qubyr konsorsıýmyn toqtatý arqyly tórt túrli maqsatqa qol jetkizýdi kózdep otyr. Birinshi – Eýropadaǵy shıki munaıǵa degen tapshylyqty ulǵaıtý. Eýropanyń keıbir memleketterindegi shıki munaıdyń 30 paıyzǵa deıingi kólemin Qazaqstan qamtamasyz etip otyr. Ekinshi – Qazaqstandy ekonomıkalyq turǵydan yńǵaısyz jaǵdaılarǵa ıtermelep, ózderiniń saıası sheshimderin moıyndatý. Úshinshi – túbinde Kaspıı qubyr konsorsıýmyn jekeshelendirip alý. Tórtinshi – Qazaqstannyń munaı tasymalyna kedergi keltirý arqyly sheteldik ınvestorlardyń bizdiń naryqtan ketýge májbúrleý.
Atalǵandardyń ishinde sońǵysyna asa bir qatty mán berilmeı keledi. Al shyn máninde mańyzdysy – osy. Jaǵdaıdy retteı almasaq, álemdik alpaýyt kompanııalar Qazaqstannyń munaı-gaz óndirisinen ketýi múmkin. Al olardan keıin bosap qalǵan orynǵa Reseı ózderiniń kompanııalaryn usynýdy kózdeıdi. Osy tórt maqsatqa qol jetkizý úshin Reseı tarapy Kaspıı qubyr konsorsıýmyn qural retinde paıdalanyp otyr. Sondyqtan dál qazirgi ýaqytta ár qadamdy oılap jasaǵan abzal. Ekonomıkalyq turǵydan shyǵyn sheksek te, saıası turǵydan eldiń bolashaǵyna zııan ákeletin qadamdarǵa barmaǵan durys. Asyly aldaǵy 4-5 jyl kólemindegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa shydap, tyǵyryqtan shyǵýǵa tıispiz.
Negizi Kaspıı qubyr konsorsıýmy Qazaqstannyń ıdeıasy ekenin umytpaıyq. Bizdiń el atalǵan jobaǵa ınvestor izdep, qarajat taýyp, birneshe jyl kóleminde tynbaı jumys istep, iske qosqan edi. Osy faktordy odaqtasymyzdyń dál qazirgi ýaqytta eskermeı otyrǵany ókinishti. Budan tıimdi sabaq alýǵa tıispiz.
Kaspıı qubyr konsorsıýmyna balama jol qarastyrylýy oryndy. Alaıda usynylyp jatqan joldardyń bári Qazaqstannyń qazirgi ýaqytta óndirip jatqan munaıyn eksporttaýǵa, tasymaldaýǵa dármensiz. Sonda óndirilgen munaıdyń qalǵanyn qaıda jiberemiz? Reseıdi aınalyp ótip, Eýropaǵa munaı jetkizemiz desek, qanshama memleketpen kelisimshartqa otyrýymyz kerek. Olardyń bizge qoıatyn talabyn oryndaýymyz qajet. Munyń bári bir kúnde bola qoıatyn dúnıe emes. Zańdastyrý, kelisimshartty talqylaý, bekitý syndy mańyzdy mindetter tur. Balama joldy fızıkalyq turǵydan salýdyń ózi aıtýǵa ǵana ońaı. Buǵan 3-5 jyl ýaqyt kerek. Balama joldardy iske qosýǵa Qazaqstannyń ishki kommýnıkasııasy daıyn ba? Munaı tasymaldaıtyn temirjolǵa arnalǵan sısternalar men sý jolyna arnalǵan tankerler bar ma? Bizdińshe, bul da mańyzdy suraq. О́kinishke qaraı, bizdiń ishki kommýnıkasııamyzdyń jaǵdaıy óte tómen. Ishki jaǵdaıymyzdy retteı almaı jatyp, syrttaǵy eldiń senimin alý qanshalyqty durys?!
Bizdińshe, dál qazirgi ýaqytta biz úshin eń tıimdi jol – otandyq munaıdy shyǵysqa qaraı aıdaý. Shyǵysta eki úlken memleket bar. Olar – Qytaı men Úndistan. Ekeýiniń de halqy kóp. Demek, ondaǵy tutyný naryǵy da úlken. Qytaımen kelisimge keler bolsaq, aramyzǵa basqa memleketter de kirige almas edi. О́ıtkeni Qytaıdyń ınvestısııaǵa da, basqa maqsattarǵa da jumsar qarjysy jetkilikti. Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy kommýnıkasııanyń deńgeıi de jaqsy. Eki jerden temirjol men avtomobıl joly ótedi. Qubyrymyz da bar. Atasý-Alashankoý qubyryn aıtyp otyrmyn. Tek, qubyrdyń qýatyn arttyrý mańyzdy.
Qysqasy, dál qazir betpe-bet kelip otyrǵan tyǵyryqtan shyǵar eń jyldam balama jol – Qytaımen baılanys ornatý. Bolashaqta saýda-sattyǵymyz joǵary deńgeıge ótip, bir-birimizge degen senim kúsheıetin bolsa, Qytaı arqyly muhıtqa da shyǵýǵa múmkindik bar. Usaq memleketter toǵan jaǵalaıdy, ortasha memleketter teńiz jaǵalaıdy, iri memleketter muhıt jaǵalaıdy degen sóz bar. Muny ertedegi ǵulamalar aıtqan. Muhıt arqyly kez kelgen baǵytqa qatynaýǵa bolady. Sondyqtan bizge muhıt jaǵalap turǵan iri memlekettermen qatar júrgen durys.
Rashıd JAQSYLYQOV,
ekonomıst,
Qazaqstan munaı servıstik kompanııalary odaǵynyń tóraǵasy