Ábish Kekilbaıdyń «Shyńyraýy» – basqa shyǵarmalarynan bólek turǵan dúnıe. Bul jerde áńgime «Shyńyraýdy» jazýshynyń ózge shyǵarmalarynan artyq sanaýda emes, áńgime, qazaqsha aıtqanda, porymynyń bólektiginde. Oqıǵasy negizinen qaýǵa qabar túbi jer betinen eki júz qadam qudyqtyń ishinde ótetin «Shyńyraýmen» teatr sahnasynda kezdesken rejısser Monblannyń eteginde turǵandaı (K.S.Stanıslavskıı) qınalary anyq bolsa, qolynda «qus ushqan bıikten de, tyshqannyń ininen de, tóbeden de» (L.N.Gýmılev) qaraı beretin kınokamerasy bar rejısser úshin de kórkem qısynyn tappasa ońaıǵa soqpaıdy.
Kez kelgen klassıkalyq shyǵarma sııaqty «Shyńyraýǵa» da ár oqyrman, ár kórermen óz kózimen úńiledi, avtordyń shyńyraýdyń túbine kómgen ıdeıasyn mehnattanyp ózi tabady. Ol ıdeıa rejısser sherli bolmaı, sheri tolqymaı ekranǵa shyǵa qoımaıdy. «Shyńyraý» meniń bilýimde, Jańabek Jetirýovtyń kókiregine sher-shemen bop qatqaly on shaqty jyldyń júzi bolsa kerek. Osy ýaqytta, árıne, rejısserdiń basyna neshe túrli sheshim keldi – súısindi, kúıindi, aınydy, tolqydy, tolǵatty, qyzdy, sýydy... Ideıa aqyry, sońǵy úsh tórt jyldyń kóleminde jetildi, pisti, etek-jeńin jınap, kórkem kıno shyǵarma bolyp jaryqqa shyqty. Kıno alǵashqy kadrlarmen-aq eliktirip, baýrap áketedi. Qap-qara bolyp shaıqalyp jatqan teńiz fonynda fılm tıtrleri teriledi de kelesi kadrlar jýsan, jantaq, súttigen, shaǵyr sııaqty tobyq qaqqan shóp ósken sarǵysh dala kórnisterine aýysady. Kıiz úıdiń ýyqtary túgel jabylmaı, kıizi ala-qula tastalyp, keregeleri de qaptalmaı, arsa-arsa bolyp kórsetilýi – Eńseptiń qııýy qashqan tirliginiń, jyrtyq-jamaý turmysynyń belgisindeı bolsa, kıiz úıdiń ishindegi ómirdi syrttan túsirip, rentgen sáýlesindeı tese qaraýǵa qolaıly. Bar dúnıeni umytyp, jatyryndaǵy sharanasynyń ár qımylyn ańdyp, meıirge bókken ana sııaqty Eńsep te bar denesi qulaqqa aınalyp jerge jabysyp jatyp alyp dem almaı, zaryǵa tyń tyńdaıdy, júzdegen metr tereńdegi qara túnekten habar kútedi. Qý mekıen dalanyń bir tusyna kúrek shanshyp, aılap jer qazǵanda sý shyqpaı, qashty-aý degen úmiti qysyr bop shyqsa aqadal eńbektiń esh ketip, tilek kesilý degen sol. Fılmde Eńseptiń sý izdeý sátteri – ár shóptiń tamyryn shaınap dámin alýy, kúmis júgen súıretip syńǵyrynan habar kútýi, úıir-úıir jylqy aıdap, jer betine beriler shalajansar terbelistiń yrǵaǵyna qulaq salyp, 70-80 aspaptyń yzy-qııý úniniń arasynan falsh úndi seze qoıatyn absolıýtti mýzykalyq estý qabiletine ıe dırıjer sııaqty tolyp jatqan ádisterdi qoldanyp zaryǵýy qudyqshy kásibiniń qupııalaryn ashardaı túsirilgen. Ata-babasynan qudyq qazýdy kásip qylǵan Eńsepke baıyp ketpese de usaq jandyq mal bitedi. «Aldyńa kelgendi alalama, qansha berse de mise tut, aqysy az dep eshkimniń betin qaıtarma» degen ádil ákeniń óler aldyndaǵy ósıetin umytyp, tek baıdyń aıtqanyn tyńdap, baıdyń malyna ǵana qudyq qazýǵa kóshken Eńseptiń bir kúni basynan baq taıady. Qudyq qazǵan saıyn kelip turatyn júz qaraly tusaq ta tıylyp, kedeıliktiń aýylynyń qısyq ushqan tútini kórine bastaıdy. Uıqysy buzylǵan Eńsep at tuıaǵynyń dúbiri estilse eleńdeıdi, beısaýat attyly kózine qudyq qazýyn surap kele jatqan adam bolyp kórine bastaıdy. Bul qyrsyq shalýdyń basy edi. Osy kezde sol óńirde qudyq qazatyn qaraqalpaq paıda bolady. Ol Eńsepteı emes jurttyń bergenin alady, soǵan shúkirshilik etedi. Qudyq qazdyratyndar soǵan aýady, Eńsep eleýsiz qalady. Ynsapty umytqanynyń kesirinen qolyna qaraǵan aǵaıyn, bala-shaǵasynyń nesibesinen qaǵylady. Biraq... Dala kezgen Eńseptiń kókeıinde bir armany bar edi. Ábish Kekilbaevtyń darqan daryny Eńsepti súımen, kúrek ustaǵan jaı qara kúsh ıesi emes, úlken sýretker dárejesine kóteredi. О́mirdiń realıstik kórinisinen kórkem shyǵarma týdyrǵan jazýshy genııi rejısserlerge alaqany kús-kús Eńsepti kúı atasy Qurmanǵazy sııaqty melshıgen qara tastan qaıtalanbas ǵajaıyp kórkem músin týdyrýdyń has sheberi Mıkelanjelo sııaqty óner alyptary dárejesine kóterýge múmkindik beredi, jol kórsetedi... Rejısser Jetirýov, Eńsep rólindegi akter Aldabek Shalbaev, qoıýshy-operator Ibragımov Rıfhat (osy joldardy jazyp otyrǵanymyzda Rıfhat aqyrettik ómirine attandy degen qaraly habar jetti...) Eńsep beınesiniń kórkem obraz bolyp shyǵýyna kóp eńbek sińirgen. Eńseptiń armany buǵan deıin eshkim qazbaǵan, anaý-mynaý qudyq qazýshynyń beli shydap, jigeri jete bermes, artynda ańyz bolyp qalar sýy sarqylmas qudyq qazý edi. Eńsep ol armanyna jetti de, biraq qalaı jetti?..
Mańǵystaý qudyqtary týraly málimetter Gerodottyń jazbalarynda kezdesedi. Naryn qumy men Kaspıı teńiziniń ortasynda jatqan aýyldar qudyq qazsa, eki-úsh qulash tereńdikten sý shyǵa beredi. Al jeri tastaq Mańǵystaý dalasynan sý shyǵarý úshin júz qadamnan eki júz qadamǵa deıin qazý kerek. Tastaq jerdi qaılamen, súımenmen uryp, bosańsytyp alyp kúrektep tastaýǵa túıe balýannyń beli men bilegi kerek, asqan tózim, shydam qajet. Fılmde eńsegeı boıly Eńseptiń qarýly qolyndaǵy qaılanyń jerge qadalyp, tas-topyraǵymen qoparyp tastaıtyn kórnisteri sheberdiń qolyndaǵy urshyqtaı zyryldap fılm arqaýyn shıratyp otyrady. Osy kórnisterdi kompozıtor Arman Jaıymovtyń jer qoınaýyn dúrildetip, álde bir shyńyraýdan shyǵyp jatqandaı aqyryndap qana estiletin mýzykasy jan dúnıeńizdi baýrap alyp, qurdymdaǵy sýdyń býlyqqan dúbiri myń san tamyrdy kernep kelip, jaryla atylyp, jolyndaǵysyn jaıpap keter surapyl tasqynǵa ulasaryn túısigińizge jetkizedi. Eńsepke tóngen áldebir alapatty sezgen siz de tamaǵyńyzǵa qanjar taqalǵandaı úreı keshesiz. Rejısser de qımyl-áreketti asyqpaı órbitip, tempo-rıtmdi qýalamaı, oqıǵalardy sheberdiń órgen on eki órim dyraý qamshysynyń taspalaryndaı qııýlastyryp otyrady. Tehnıkalyq effektiler men kompıýterlik grafıkany molynan qoldanyp júzdegen mıllıon AQSh dollaryna túsiriletin sheteldik kınolar kórermenin kúrdeli tehnologııalyq keremetteri arqasynda jaýlasa $150 myńnyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy qarjyǵa túsirilgen Jańabektiń «Shyńyraýy» myna pánı jalǵandaǵy adam ǵumyrynyń maǵynasy týraly kórermenge tereń oı salady. Rejısserdiń ózi qosqan keıipkerler – Eńseptiń uly (Asylhan Tólepov) men qaraqalpaq qudyqshynyń qyzy Aqmonshaqtyń (Aıjan Jetirý) arasyndaǵy sezimniń shynaıy mahabbatqa aınalyp, bir-birine júrekterin ashatyn kadrlary – ekeýiniń Kaspıı jaǵasynda, sandyqtaı qaıyrshaqtas ústinde otyryp, sheksiz, shetsiz dalıyp jatqan teńizge kóz salyp otyryp ishki monologtermen tildesetin sátteri fılmge kórkem ár bere túsedi. Kúmis tolqyndary kúnge shaǵylysyp, baıaý terbetilip jatqan teńiz ómirbaqı bir bolýǵa sert berisken qos ǵashyqtyń nartáýekel dep birge júzer ómir-darııasy, aldyndaǵy telegeı-teńiz baqyty, qol sozǵan armandary sııaqty qabyldanady. Rejısser mahabbat kadrlaryn kóbine-kóp qushaqtasyp, aımalasý arqyly sheshiletin natýraldy kóriniske uryndyrmaı, mahabbat sezimin ekran arqyly jetkizýdiń lırıkalyq-romantıkalyq tilin tapqan. Resısser qosqan taǵy bir keıipker – mylqaý jigit Ospanǵa orystyń matrosynyń telnıajkasyn kıgizýi arqyly qazaq dalasynyń qunarly qara topyraǵyn jyrtyp, ata-baba molasyn súrip tastaǵan jat qannyń, qazaq rýhanııatynyń qaımaǵyna túsken qumalaq-nájis máńgúrttik qasiretiniń ortaq beınesin sheber bederleıdi. Jomarttyń mylqaýlyǵy – ana tilinen jerigen, óz rýhanı qundylyqtaryn tárik etken jannyń sımvoldyq beınesi júgin kóterip tur. Akter Maqsat Sábıtov mylqaý Ospandy akterlik paýzalar, ǵarip jannyń mólıgen, múláıim kózqarasy arqyly, aınalasymen ara-qatynasyn qarapaıym ǵana qura bilý arqyly shynaıy oınaıdy.
Poveste jaılaýǵa bet alǵan kóshtiń Eńsep tragedııasyn ashar keremet sýrettelgenin bilemiz – Eńsep qazyp jatqan qudyqtan kóz jeter jerde kósh ketip bara jatady. Jaılaýǵa bet alǵan, sán-saltanaty asqan kósh. Kóshti qaptaldap júırik mingen jastar júr. Qyzy bar, uly bar, biri qashyp, biri qýyp attyń basyn jiberip emin-erkin saırandaıdy. Kósh – ómir sımfonııasy. Úzdiksiz jańaryp, túlep otyrýdyń belgisi. Jer qoınaýynyń qara túnek tereńinde júrse de Jer-Ananyń tamyrynyń búlkilin baǵyp, jerdiń ár qabat-qyrtysynyń tynysyndaǵy sál ózgeristi sezip otyratyn «saqqulaq» Eńsep tanys dúbirdi estip kókiregi syzdap, jer betine shyǵyp, qudyq janynda sarshunaqsha qazdıyp, ótip bara jatqan kóshke qarap turady. Eńsep úshin kósh – ótip bara jatqan ómiri, saǵymǵa aınalǵan jastyǵy. «Eń bolmaǵanda etikshi bolsam ǵoı, ana kóshtiń orta sheninde men de júrer edim-aý...» dep jany qulazıdy. (Ataqty sýretshi Erbolat Tólepbaıdyń «Kósh» kartınasy bar. Sıýrrealıstik janrda jazylǵan sýret «Shyńyraýǵa» suranyp turǵandaı-aq...). Kórtyshqansha qara túnek yzada jer qazyp, bar ómiri jer astynda ótip jatqan, ata-babasynan qalǵan kásiptiń «qyzyǵy» urpaǵynyń mańdaıyna da malǵa en basqandaı shyjǵyrylyp turyp basylaryn oılaǵanda áýletiniń peshenesine jazylǵandy ózgerte almasyna kózi baıaǵyda jetip, Qudaıdyń basqa salǵanyna kóndikken Eńsep tragedııasyn qoıýlandyra túser osy kósh beınesi qarjy mardymsyz bólinip, ár tıyndy únemdeýmen túsirilgendigi bolýy kerek Jetirýovtyń fılmine kirmeı qalypty. Fılmniń kórkemdik shańyraǵyn aspandatar kóshtiń kadr syrtynda qalýy árıne ókinishti... Eńsep súımen men qaılany kezek siltep otyryp eki júz qadam tereńdiktiń tasyn qoparyp kele jatqanda súımeni shaq etip taqta tasqa tıedi. Bul kadrlar – fılmniń shyrqaý shegi. Buryn-sońdy súımeni tıip kórmegen taqta tastyń jerasty darııasyna ashylar esik ekenine kózi anyq jetken, tabanynyń astynda burqyrap-sarqyrap jatqan alapat ózen baryn sezgen kezde boıyn qýanysh pen qorqynysh qatar býǵan qudyqshynyń psıhologııasyn akter Aldash Shalbaev nanymdy somdaǵan. Buryn-sońdy eshkimniń kúregi jetpegen tereń qudyq qazý, ol qudyǵy jerasty darııasyna ulasyp, sarqylmas sýat kózin ashý – qolyna súımen, kúrek ustap týǵan qudyqshy bitkenniń armany. Bul sát – qudyqshy taǵdyrynyń sheshiler sáti. Ábish Kekilbaevtyń Eńsebi sol armanyna jetedi, alaıda ózi de osy jolda qurban bolady. Ádebı shyǵarmada Eńsep óletinin bilmeıdi, taqta tas kenetten opyrylyp túsip, qudyqshy qapııada qaza tabady. Fılm rejısseri de Eńseppen osylaısha qoshtasady. Al egerde... Eńsep beline baılaǵan arqandy sheship jiberip, jerasty darııasyna óz erkimen aǵyp ketse?.. Eń qundy týyndysyn salyp bitirip, adam balasy turǵansha birge jasar shedevrinen keıin qaıtalanbas óner týdyra almasyn túısingen sýretshideı, eń bıik shyńyn baǵyndyrǵan alpınısteı qalǵan ómiriniń máni joǵyn túsinip, aıtaryn aıtyp bolǵanyn sezgen kezde jaryq dúnıede basqa qyzyq qalmaǵanyna kózi jetip bu jalǵannan óz erkimen baz keshse she?.. Bundaı sheshim fılmniń kórkemdigine qalaı áser eter edi?.. Fılmdegi bir eskerer jaıt – Eńseptiń sózderi Aldabek Shalbaevtyń óz daýysymen emes ózge akterdiń únimen dybystalǵan eken. Ashy da bolsa aıtaıyq – dybystaýshy, belgili akter aǵamyzdyń onsyzda zor daýysyn keńsirigine baǵyshtap, qoıý tembrin odan saıyn kúńgirletip, rezonıorlyqqa berilýinen – akter somdaǵan obraz ben onyń aýyzynan shyqqan sózderi múldem qıyspaı – bylǵaryǵa kón japsyrǵandaı bolyp shyǵypty. Dybystaýshy daýysy Eńsep obrazyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy, osydan kelip dıssonans týyndaıdy. Qudyqshy Eńsep televıdenıede jarnama oqıtyn dıktordyń daýysymen sóılep júrgendeı áser beredi. Fılmdegi aıtylýǵa tıis taǵy bir másele – ekinshi, úshinshi plandaǵy keıbir rólderdi akterlik kásipke esh qatysy joq adamdar oınaýynan keı epızodtar solǵyn shyqqan. Qaraqalpaq rólindegi Muhamedjan Myrzalıevtyń ózge elge kelip, nan tabý úshin jarty básine kelisip (halyqtyń qamyn jep, ynsapty oılaǵandyqtan az ǵana aqyǵa kelise berdi dep oılaýǵa bolmas) kúnkórisi úshin júrgen jaldamaly adamnyń psıhologııasyna tereńdeýi kemshin. Bóten eldiń azamatynyń nanyna ortaqtasyp, nápaqasynan aıyrý sııaqty shıelenisi kóp máselege bas suǵýǵa kirispes buryn, oń men solyna qarap, Eńsepke kózqarasyn ekshep, araqatynas salmaǵyn tarazyǵa salýy kerek edi. Hıýa handyǵy, túrikmendermen arada shaýyp ketý, tonap ketý jıi bolatyn qylyshy qaıraýly ol zamannyń qazaǵy qazirgi tolerantty qazaqtan ózgeleý bolǵan shyǵar... Ázil-syqaqpen tanymal akterdi kúrdeli dúnıelerge aralastyrýdyń da ereksheligin eskergen jón edi. (Satıranyń genııi Qudaıbergen Sultanbaev Sábıtjannyń rólinde «Ǵasyrdan da uzaq kún» spektaklinde ákesi Edigeıdi jerleý sahnasyna shyqqanynda, Qudaıbergen taǵy da «Tamashaǵa» shyǵa kelgendeı kórgen kórermenderdiń dý kúlip, qol shapalaqtap qarsy alǵany este.) Qarjy tapshylyǵynan kásibı akterlerdi shaqyrýǵa múmkindik bolmaǵany da túsinikti... Jalpy, kınorejısserlerge akterdiń psıhotehnıkasyn jetik biletin mamannyń ról taldaý kezinde, túsirý alańynda da janynda júrgeni artyq etpeıdi. Rejısser sharshap-shaldyǵyp shyńyraý túbinde otyrǵan Eńseptiń kóz aldyna kóbelekteı qustyń ushyp kelip, qanatyn qaǵyp aýada «ilinip» turatyn kóriniske tereń oı salǵan. Bul – sıýjet arqaýynyń ábden shıratylyp, oqıǵanyń shıryǵyp, Eńseptiń jerasty darııasyna aǵyp keter aldy. Kóktemgi jańbyrmen qaýlap ósip, bir aptalyq qana ǵumyr keshetin kóknár gúliniń japyraǵyndaı úlbiregen qus – múmkin, Eńseptiń qoshtasýǵa kelgen jany. Eshqandaı shekara degendi bilmeıtin qus – erkindiktiń sımvoly. Múmkin... materıaldy ómirdiń mehnatynan qutylyp, rýh álemine emin-erkin samǵar Eńseptiń ózi... Qalaı túsinseńiz de, fılmniń sapasyn tarazyǵa salar bolsańyz osy kóbelekteı qus pildiń salmaǵyndaı kórkem oı-salmaq qosar edi...
Fılmde Eńseptiń Supy áýlıeniń jerasty meshitine kelip Allaǵa jalbarynyp, áke ósıetin tárik etip, qol kúshin buldap, kókirekke nan pisýdiń nege apararyn túsinip, baılyq qýý men ar-ojdan tazalyǵyn tarazylap, asylyǵyna ókinip, kúńirenetin sátteri óte áserli shyqqan. Taýdy úńgip, tóbesiniń bıiktigi eki qulashtaı, keı tusyna taqta tastar qalanǵan, saqınalap tirek-baǵandar qoıylǵan jerasty meshitin operator Rıfhat Ibragımovtyń kózimen kórip otyrǵanda kóne Grekııa ǵımarattary eske túsedi. Osy oraıda, Sátimjan Sanbaevtyń «Ańyzdy ańsaǵanda» shyǵarmasynda pir Bekettiń Shaqpaq sheberge ádettegideı tas ústine tas qalamaı, taýdy úńgip, taý mújilgenshe turatyn ǵıbadat úıin salý týraly aqyly eske túsedi... Jalpy, fılmniń sátti shyǵýynda Rıfhattyń eńbegi zor. Daýyl turǵan kezde teńizdiń alasapyran bolyp, jartasqa urǵan taýdaı tolqyndardyń «psıhoplastıkasyn» dóp tabýy, úıir-úıir jylqy jóńkigen kezde bezek qaǵyp qatarlasa júgirip, myń san tuıaq dúbirletken jerge qulaı ketip qulaǵyn tosyp, tyń-tyńdaǵan Eńseptiń jan dúnıesin beıneleýde, kameranyń shyńyraýdyń túbinen syqsııa qarap, tóbedegi oımaqtaı ǵana bolyp kórinetin qudyqtyń aýyzynan keń aspanǵa kóz salýy, Mańǵystaýdyń qatal tabıǵatyn shyǵarmanyń ıdeıasymen, Eńseptiń taǵdyrymen astastyra otyryp, aspandy japqan qorǵasyndaı bulttardy kıno tilinde sóıletýi ǵajap. Rejısser kesh jatyp, erte turatyn, jumyr jerdiń tósinde, kún nurynyń astynda, úıine kelgen qonaǵyn qutqa balap, kilem, alashasyn toqyp, bir-biriniń júzin kórip, tildeskenin zor baqyt sanap, kúndelikti kúıbeń tirliktiń qamymen kún keship jatqan qarapaıym adamdar men jer astyndaǵy Eńseptiń ómirin alma-kezek kórsete otyrý arqyly qudyqshy tragedııasyn asha túsedi. Operator bulttyń, oraı jaýǵan qar aralas jańbyrda qalǵan túıeniń malmandaı bolǵan shýdasyndaı tutasyp turǵan sátin dóp basyp, qap-qara bolyp túnergen aspannan kún kózi syǵalaıtyn oımaqtaı ǵana sańylaý taýyp ol oımaqtaı sańylaý men kúbiniń aýyzyndaı bolyp qana kóz ushynda kórinetin qudyqtyń aýyzyn shyńyraý túbinde otyryp, kameramen «aýlap» parallel júrgizetin kórnisteri keremet. Keıde arqan boıy túnek-qapastan syǵyraıyp qana kórinetin qudyqtyń aýyzy shyńyraý túbinde otyrǵan Eńseptiń keýdesine tirelgen qara myltyqtyń úńireıgen uńǵysyndaı bolyp ta áser etedi... Ásirese, syrtta jańbyr jaýyp, qudyqtyń aýyzynan ishke quıylǵan jaýyn astynda qalyp, ústi-basy balshyq-balshyq bolyp syz qabyrǵaǵa jabysyp, birýys bolyp búrisip otyrǵan Eńseptiń adam aıarlyq beınesin berýde akter men operatordyń jumysy keremet úılesim tapqan. Akter Aldabek Shalbaev ta Eńseptiń qansha tyrbynsa da isher asqa, kıer kıimge jarymaı, kedeılikten kijinip óter ómirin, barynsha adal bolyp, bireýdiń ala jibin attamaı ádil bolyp qý kedeılikpen ómirden ótken ákesine de opa bermegen jalǵan dúnıeniń babyn qaıtse tabaryn bilmeı, taqýalyq pen baılyq degen eki ottyń ortasynda shybyn jany qınalǵan tragedııasyna tereńdeı alǵan. «...Al... óziń adal boldyń eken, kedeıliktiń qorlyǵyna shydap baqtyń-aq eken... sóıtip, eki kez kebinge oranyp bu dúnıeden óttiń eken... artyńda qalar ul-qyzdaryńnyń jazyǵy ne... olar nege sen sııaqty, seniń ákeń sııaqty qý kedeı bolýy kerek... qudyqshylyq kásibin buldap adal eńbegine on shaqty tusaq ústeme qosyp kórip edi... ony da Qudaı kóp kórdi... úılenetin ulyńa, «áke atymen ótetin» qyzyńa jıǵan jaýkóz baılyǵyń joq... áke degen atyń ǵana... kózińe aıtpasa da, qar jaýǵan qabaǵynan, tomsyraıǵan túrlerinen kórinip turatyn ul-qyzyńnyń nalasynan aýyr ne bar áke úshin...» sııaqty sana aǵymynda ajaldan qashqan Qorqyttaı aǵyp bara jatqan sorly ákeniń ishki jan azabyn Aldabek Shalbaevtyń kózinen oqyp, turmys degen qaıqy bas sur jylannyń Eńsepti báribir shaǵaryn túsingen kórermenniń jany qosa shyrqyraıdy...
Eńseptiń balasy Jomart qaraqalpaqtyń qyzy Aqmonshaqty alyp qashary belgili bolǵan sátte kórermen árıne, atqa mińgesip qashyp bara jatqan qos ǵashyqty kóz aldyna elestetken bolar. Alaıda tosyn sheshimge barǵan rejısser bul jerde de tazydan bultarǵan qoıandaı aldyrmaıdy – Jomat ǵashyǵyn qaıyqpen alyp qashady... Ábish Kekilbaı shyǵarmasynda jerasty darııasymen aǵyp kelgen Eńseptiń qaýǵasy tolqynǵa terbelip kári Kaspıı tósinde qalqyp júredi. Ony kezdestirgen balyqshylar aýǵa balyq mol túsip, oljaly oralamyz dep yrymdaıdy. Qaýǵanyń telegeı teńiz tósinde júzip júrýi myqty sımvol – Eńseptiń ózi ólse de artynda qalǵan týyndysy kún sáýlesi shaǵylysqan darııa tósinde terbelip, sheksiz keńistikke shyǵyp, erkin júzip júrgendeı áser beretin edi. Rejısser qaýǵany jaǵaǵa shyǵaryp tastaıdy. Qyz alyp qashqan balasy jaǵada jatqan qaýǵany kórip ákesiniń qaıtys bolǵanyn biledi. Egerde, qudyqshynyń balasy Jomart ákesiniń kózi, qudyqshylar áýleti Qarashtar kásibiniń belgisi – qaýǵamen aıdyn tósinde kezdeskende qalaı bolar edi...
Birde peıishtiń káýsaryndaı syldyrap, bir jutýǵa yntyq etken, birde býlyǵyp, qylǵynyp estilip, tóbequıqany shymyrlatqan jerasty darııasynyń tylsym úni grekterdiń Sırenasyndaı syıqyrly únimen arbap, jadylap aqyry Eńsepti ertip áketti. Qarýly qol sońǵy siltenip, kús-kús alaqannan súımeni sýsyp, taban asty opyrylyp ketken Eńsep yshqynýǵa da úlgermeı darııa-túnekke aǵyp bara jatty... (Bul kadrlardy kórermen kórmeıdi, rejısser túısigińizge tańbalaıdy.) Eńsep bul ómirde óz mıssııasyn oryndap ketti – shól daladan qudyq qazyp, aptap ystyqta kenezesi keýip kelgen jolaýshy bolsyn, janýar bolsyn shólin qandyrar káýsar sý shyǵarý dinı tanym turǵysynan kelgende de zor saýap. Qudyqshy eńbegine aldyna azyn-aýlaq mal túskeni bolmasa eren eńbektiń ataǵy – qudyq qazdyrǵan baıdyń namyna tıesili. Bul joly, Eńsep qazǵan qudyq el aýzynda «Eńsep ólgen» ataýmen qaldy. Eńsep ózi ólse de artynda ólmes is qaldyryp ketti. «Eńsep ólgen» qudyǵy jerasty darııasy qurǵamaıynsha sýalmaıdy. Al jerasty darııasynyń sýy ǵasyrlar boıy aǵyp jatsa kerek. Qoryta kelgende, Jańabek Jetirýovtyń «Shyńyraýy» tabıǵılyǵymen, ulttyq boıaýlary qanyqtyǵymen qundy. Qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde baılyqqa qunyqpa, aınalańnan alýdy emes berýdi oıla, kúnásiz pende joq, táýbege kel, artyńda atyńdy jaqsy isińmen qaldyr degen oı aıtady. «Shyńyraý» fılmi onnan astam halyqaralyq kınofestıvaldarǵa qatysty. Qytaı men Túrkııanyń kıno saýdasynda kóp fılmniń ishinen «Shyńyraýdy» tańdaýy da tegin emes. Janabektiń «Shyńyraýyn» qazir Túrkııa halqy tamashalap jatyr.
Asylbek IHSAN