Jeńil ónerkásiptiń joly jeńil bolmaı tur

Qalalyq kásipkerlik jáne ın­­dýstrıaldy-ınnvasııalyq da­­­mý basqarmasynyń ókili Er­mek Turmanov bul óte kúrdeli má­­se­le ekenin aıtady. «Jeńil óner­kásipti damytýǵa birinshiden, ın­ves­torlardyń ózi qulyqty bolyp otyrǵan joq. Sebebi onyń ózindik quny óte tómen. Máse­len, árbir tigilgen kıimnen túse­tin tabys bar-joǵy – 100-200 teń­ge ǵana. Oǵan maqtadan mata toqý tehnologııasynyń qıyndy­ǵy men qymbattyǵyn jáne bilik­ti mamandardyń tap­shylyǵyn qosyńyz. Jeńil óner­kásipti ór­ken­detýge aldymen memlekettiń ózi múddeli bolýǵa tıis. Máselen, ta­nymal «Vaıkıkı» men «Katon» fırma­larynyń kıimderi saty­latyn sheteldegi dúkenderdiń arendasyn Túrkııa ózi ótep bere­di. Sondyqtan da ol kıimderdiń baǵasy arzandaý», deıdi Ermek Turmanov.

Al ekonomıst Marat Seıdah­metovtiń pikirinshe, Shymkent­te jeńil ónerkásiptiń damýy­na tusaý bolǵan bir kedergi – qymbat ta­­rıf. Máselen, Qyrǵyzstanda 1 kVt elektr energııasy 4 teńge tursa, Shymkenttiń ındýs­trıal­dy aıma­ǵynda – 15 teńge, al óndi­ris aıma­ǵynan tysqary kásip­oryn­dar 28 teńge tóleıdi. Sonymen ­birge ma­mannyń aıtýyna qaraǵan­da, biz­de áli de «jabaıy kapıtalızm» qaldyqtary qalǵan. Kóp ınves­torlar sodan da qorqyp, ınvestısııa salýdan qashqaqtaı­dy. Belgili ekonomıst Saparbek Jobaev jeńil ónerkásiptiń damýyna Qytaı, Úndistan, Túrkııa nary­ǵynyń básekelestigi keri áser etip otyrǵanyn aıtady. Son­­­dyqtan bul máseleden shyǵý úshin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde eńbek bólinisin iske asyrý qajet.  Bul endi óńir­de ósetin maqtany  óńdeýden shyǵyp otyrǵan másele. Áıtpese, ınves­tısııa tartý Shymkent qala­syn damytý josparyndaǵy mańyz­dy mindetterdiń biregeıi. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń daıyn ónim óndi­risin ulǵaıtýǵa baılanys­ty tap­syr­masynyń oryndalýynda osy ınvestısııa tartý má­se­le­siniń alar orny erekshe ekeni málim. Sondyqtan qala ákim­digi bul baǵytta ilgeri jyl­jý­­dyń jón-jobasyn jasaýda. So­nyń bir aıǵaǵy Shymkentte ınves­tısııalyq shtab qurylǵan. Árbir otyrysynda qalanyń ekonomıkasyna qarjy quıa alatyn ınves­torlardyń múmkindikteri qara­lyp, jol-jónekeı kezdesken ke­der­giler talqylanady.

Shymkenttiń ósip-órkendeýine ınvestısııalyq áleýet óziniń oń áserin tıgizýde. Jergilikti jáne sheteldik kapıtaldy qalanyń óndirisine, ınfraqurylymyna tartý úshin bıznes ókilderine de jaǵdaı jasalýda. Mysaly, «Bızneske arnalǵan úkimet – Shymkent Invest» front-keńsesin keltirýge bolady. «Bir tereze» qaǵıdasymen jumys isteıtin bul mekemede túrli keńester beriledi jáne qujat rásimdeý boıynsha qyzmetter kórsetilip, ákimshilik kedergilerdi joıý, sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý baǵytynda tıisti jumystar atqarylady.

Sandardy sóıletsek, 2020 jyly Shymkentte 37,5 mlrd teń­g­e­niń 22 ınvestısııalyq jobasy iske asyryldy. Byltyr 16 mlrd teńgege 15 joba iske qosyldy. Bıyl 50 mlrd teńgege baǵalanǵan 16 joba naqty qolǵa alynady. Sonyń nátıjesinde, bıyl myńnan astam adam jańa jumys ornymen qamtylady. Máselen, alıýmınıı bankilerin shyǵara­tyn zaýyt jylyna 500 mln dana óndirýge qaýqarly. Shyǵarylǵan taýar keleshekte elge keletin osy ónimniń ımporttyq balamasy­nyń 60 paıyzyn almastyrady.

Sondaı-aq qala ekonomıkasy úshin mańyzdy jobalardyń biri – «Standard Steel KZ» JShS. Bul kásiporynda tústi metall konsentrattary (mys, qorǵasyn, sınk, altyn) alynady. Osy joba arqyly burynǵy qorǵasyn zaýyty aýmaǵyndaǵy qorǵasyn qal­dyq­tary tazartylyp, qalanyń ekologııasyn jaqsartýǵa úlken septigin tıgizedi.

Investorlardy tartý ońaı sharýa emes.  Ádette ınvestorlar búkil táýekelderdi eseptep baryp, sheshim qabyldaıdy. Sonyń ishin­de ınvestordyń oıynda shıkizat­ty qaıdan alam, ónimdi qaıda ótki­zem degen eki saýal turady. Búgin­gi álemdegi geosaıası jaǵdaı­dyń turaqsyzdyǵy logıstıkany, eksport pen ımportty qıynda­typ otyrǵan jaıy bar. Sondyq­tan shymkenttik kásipkerlerge qazir­gi ahýal ońaı tıip otyrǵan joq. Deı tur­ǵanmen, úshinshi megapolıs­te kásibin dóńgeletip otyrǵan ınves­­torlarǵa barynsha jeńil­dikter qarastyrylǵan. Aıta­lyq, «Ońtústik» arnaıy ekonomı­ka­lyq aımaǵynda kásiporyndar áleýmettikten basqa múlik, jer, korporatıvtik tabys sekildi sa­lyqtyń barlyq túrinen bosa­tylǵan. Zaýyt qurylysyna jer ýchaskesi arendaǵa arzan baǵa­da nemese keıbir ómirsheń joba­larǵa tegin beriledi. Sonymen birge kásipkerler men áleýetti ınvestorlar «Bıznestiń jol kartasy – 2025», «Qarapaıym zat­tar ekonomıkasy» baǵdarlamasy­na qatysyp, 6 paıyzdyq jeńil­dikpen nesıe ala alady. Investı­sııalyq kelisimshart qujaty­nyń kómegimen túrli jeńildikter­ge qol jetkizedi. Máselen, syrttan ákelinetin qondyrǵy aqy­synyń 30 paıyzy satyp alǵan kásipker­diń ózine qaıtarylady.

Sondaı-aq Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligine qarasty «QazTrade», «Qazaq eksport» AQ ulttyq kompanııalary saq­tandyrý, daıyn ónim tasy­ma­­lyna ketken shyǵynnyń ótema­q­ysyn tóleý, jarnamalaý, shetelde qoımada turǵan otan­dyq taýardyń jaldaý aqysyn ótep berý sekildi máseleler boıyn­sha kásipkerlerge qoldaý kórsetýde.

Megapolıste 4 ındýstrıaldy aımaq jumys isteıdi. Olar­dyń ınfraquyrylymyn júr­gizýge memlekettik bıýdjetten 17,8 mlrd teńge qarajat jum­salsa, qazynaǵa ondaǵy kásip­oryn­dardan túsken salyq tabysy búginge deıin 36,5 mlrd teńgege jetken. Táýelsizdik jyldar be­derinde ınvestorlar óniminiń arqasynda shymkenttik brendter qalyptasty. Olardyń qatary­na «Bal tekstıldiń» kilemderin, «Rahat-Shymkent», «Nurtaý­dyń» kámpıtterin, «Lıýks shýz», «Zarıanyń» aıaqkıimderin, «Álem-BT-nyń» shulyqtaryn, «Azala tekstıl», «AGF grýptiń» tósek-oryn jabdyqtaryn jatqyzýǵa bolady. Júzdegen kásiporynnyń ishinde sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen 20 joba iske asyrylýda. Úsh joba Qytaı eliniń enshisinde bolsa, onshaqtysy Túrkııaǵa tıesili, qalǵany basqa memleketterdiń úlesinde.

Sondaı-aq Shymkent irgesin­degi kórshi el astanasy Tash­kent­­pen saýda-ekonomıkalyq baı­­lanys ta jyldan-jylǵa kú­sheıip keledi. Oǵan Qazaqstan-О́zbekstan arasyndaǵy sońǵy jyl­dary qol jetkizilgen baýyr­las­tyq jáne áriptestik tyǵyz qarym-qatynastardyń jandanýy da túrtki boldy. Sonyń ná­tı­­­jesinde, qos memleketpen ara­­­da saýda aınalymy kúsheıip, eko­no­mıkalyq belsendilik arta tústi. Ásirese alys-beris máse­le­sinde Shymkenttiń alar úlesi aýqymdy. О́zbekstandyq ınves­torlar búgingi tańda qala ekonomıkasyna qarjy salýǵa ázir. Ekijaqty baılanystyń bekı tús­kenine ózbek aǵaıyndardyń megapolıste keramıkalyq taqtalar shyǵarýǵa qatysty josparlary men metallýrgııalyq zaýyt sa­lýǵa tyńǵylyqty kirisip jatýy dálel. Kórshi eldiń kásipker­le­ri jumysy toqtap qalǵan je­ńil óner­kásip salasyndaǵy «Melanj» ben «Iýteks» kásip­oryn­­darynyń ekinshi tyny­syn ashyp edi, ókinishke qaraı, qu­qyq­tyq kedergilerdiń saldary­nan atalǵan qos óndiris oshaǵy bir orynda qaıta shıyrlap qaldy.

Degenmen qalada aldaǵy úsh jylda 242 bıznes jobany iske asyrý kózdelip otyr. Sonyń ná­tı­­jesinde, 20 myńnan astam shym­­­kenttik turaqty jumys orny­men qamtylady. Al atalǵan jo­balardyń jalpy quny 2,6 trln teń­geden asyp jyǵylady.

Ánýar JUMAShBAEV,

jýrnalıst

ShYMKENT