Qazaqty qaryzǵa batyryp ketken «Astana LRT» jelisi ara-tura kóteriletin, biraq túbi kórinbeıtin jobaǵa aınalǵaly qashan?! Elordanyń damýyna qatysty jıyn bola qalsa, jýrnalıster mindetti túrde osy jobany eske salmaı qoımaıdy. Qala basshylyǵy da «túbi bir sheshim qabyldaımyz» dep jaýap berýden jalyqpaıdy.
Jaqynda ótken brıfıngte bul másele taǵy kóterildi. Shahar ákimi Altaı Kólginov beton tirekterdi demontajdaýdan bólek, ekinshi balama nusqany da qarastyryp jatqanyn, «túbinde bul máseleni sheshý kerek dep esepteıtinin» taǵy da qaıtalady.
Jyl basynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elordanyń kórkin buzyp turǵan beton baǵandardy synǵa alyp, otandyq sáýletshiler men ýrbanıstermen aqyldasqan edi jáne osy problemaǵa baılanysty bir sheshimge kelý keregin qatań eskertken bolatyn.
Osydan keıin «seń qozǵalyp», bas qalanyń Ýrbanıstıka ortalyǵy qurylys salasyn jetik biletin bilgir mamandardan joba boıynsha usynys-pikirler qabyldaýǵa kirisken edi. Biraq Altaı Kólginovtiń sózine qaraǵanda, qurylysshy, sáýletshilermen aqyldasý da nátıje bermegen syńaıly. О́ıtkeni LRT jelisin ári qaraı jalǵastyrý kerek pe, álde buzyp tastaý kerek pe – naqty sheshim qabyldana qoımaǵan. «Ýrbanıstıka ortalyǵyna shamamen 400-den astam usynys tústi. Mamandardyń pikirin saraladyq. Olardyń 51 paıyzy jobany aıaqtaý kerek, dedi. Al 42 paıyzy jeńil relsti kólikke balama sheshim izdestirýdi, qazirgi beton tirekterdi jalǵastyrý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz ekenin alǵa tartty», dedi qala ákimi.
Astana LRT jobasyn jalǵastyrý tıimsiz dep sanaıtyndardyń biri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen arhıtektory Serik Rústembekov. Sáýletshi-mamannyń aıtýynsha, kezinde osy jeńil relsti kólik jelisi bas shahardyń bitim-bolmysyn aıshyqtaı túsetin jobalardyń biri retinde josparǵa engizilgen. Biraq áý bastaǵy joba boıynsha júrdek kólik poıyz sııaqty jerdiń betimen júrýge tıis bolǵan. «Astanany jan-jaqty damytý qolǵa alynǵan alǵashqy kezeńderde Esildiń sol jaǵalaýyn da kórkeıtý mindeti turdy. Sol kezde Esildiń oń jaǵalaýy men sol jaǵalaýyn tikeleı jalǵaıtyn aıryqsha joba qajet edi. Osy kezde LRT paıda boldy. Biraq alǵashqy jobalaǵandaı emes, ol aıaq astynan «aspaly kólik jolaǵy» bolyp shyǵa keldi. Mundaıdy biz kútpedik. Tosynnan nege osyndaı sheshim qabyldanǵany da beımálim bolyp qaldy. Al qazirgi jobaǵa qatysty aıtarym, jeńil relsti kólik jobasyn aıaqtaýdyń paıdasy shamaly. Ony salý elimizge qıynǵa soǵady. Durysy – buzyp tastaý. Onyń ornyna basqa sheshimderdi qarastyrý qajet», deıdi arhıtektor.
Q88 Qazaqstan ýrbanıster qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Erlan Áýkenov te rels jolyn estakadasyz salý áldeqaıda tıimdi degen pikirde. Onyń aıtýynsha, aspanmen astasyp jatqan bıik jol salý úshin onyń mańaıynda eldi mekender kóp shoǵyrlanýy kerek. Sonda ǵana estakadaly jol ózin-ózi aqtaıdy. Negizi taýly aımaqtar men tabıǵı kedergiler kóp bolǵan jaǵdaıda ǵana aspaly joldar salynatyn kórinedi. Al jazyq dalada ornalasqan elorda úshin mundaı joldar tıimsiz. Onyń ornyna basqa balamany qarastyrý qajet.
Aıtpaqshy, Memleket basshysynyń synynan keıin Astana LRT jobasynyń beton tirekterin «óz esebimizden buzyp beremiz» degen qurylys kompanııasy bolǵan. Alaıda jeme-jemge kelgende olar da qymbatqa túsetin «saqaldy» qurylystan bas tartqan. Áıtpese, qalalyq ákimdik beton qańqalardy tegin buzyp beremiz degen kompanııanyń meselin qaıtarmaǵan. Biraq demontajdaý jumysyna ketetin shyǵyndy ózderine eseptetken. «Qurylys tirekterin buzýǵa qansha qarjy ketetinin ózderińiz sanap kórińizder dep usyndyq. Jalpy soma – 20 mlrd teńgege shyqty. Sol kezde olar bas tartty. Bul – óte kúrdeli prosess. Biraq biz túbi bul máseleni sheshýge tıispiz», deıdi jýrnalısterdiń suraǵyna jaýap bergen A.Kólginov.
Jalpy, Astana LRT – qazaqqa óte qymbatqa túsken joba. Qala ákiminiń sózine qaraǵanda, jeńil relsti kólik jelisine qatysty áýelgi kelisimshart dollarmen jasalǵan. Bastapqy jobaǵa 1,8 mlrd dollar bólinetini josparlanǵan. Kelisimshart jasalǵannan keıin Qazaqstan tarapy Qytaıdyń Damý bankinen 20 jylǵa 4,9 paıyzben asta-tók kredıt alǵan. Bul qaryz aqshanyń ózi durys jumsalmaǵan. «Tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda» ketken.
Al endi jobany ózgertip, odan góri arzandaý elektroavtobýstar jelisine kósheıik dese, Qytaı konsorsıýmy bul joba áý basta jeńil relsti joba retinde jasalǵanyn eskertken jáne bul kelisimshartta da kórsetilgenin meńzegen. Al qujatta taıǵa tańba basqandaı jazylǵan sharttardy buzýǵa Qazaqstan tarapynyń quqy joq. О́ıtkeni kelisimshart buzylsa, bul isti anaý-mynaý emes, halyqaralyq arbıtrajdyq soty qaraıdy. Mine, osyndaı kúrdeli jaǵdaıdyń bári jobanyń bitpes daýǵa aınalýyna sebepker bolyp otyr.
Degenmen de qala ákiminiń aıtýynsha, máseleni sheshýdiń neǵurlym tıimdi joldary qarastyrylyp jatyr. Aıtalyq, jobada kórsetilgen 18 stansa 8-ge deıin qysqarǵan. «Eger áý basta 1 mlrd dollar kerek bolsa, qazir jobany aıaqtaýǵa 577 mln dollar qajet dep otyrmyz. Biz qazir ishki qaryzǵa aýystyq, ıaǵnı elimizdegi ekinshi deńgeıli bankterden 3,25 paıyzben oblıgasııalyq qaryz alý boıynsha jumystar júrgizdik. Bul degenińiz joǵaryda kórsetilgen 4,9 paıyzdan áldeqaıda tómen. Osy boıynsha jyl saıyn kúzde jáne kóktemde eki transhpen bıýdjet esebinen paıyzyn qosyp, qaryzdy tólep jatyrmyz. Kelisimshartqa qol qoıylǵannan keıin qaryzdy qaıtarýǵa mindettimiz. Jalpy, respýblıkalyq bıýdjetten Qytaı konsorsıýmyna avans retinde 377 mln dollar bólingen. Dál qazir oryndalǵan jumysqa baılanysty 116 mln dollar qaryzbyz», deıdi elorda ákimi.
Sátsiz bolǵan Astana LRT jobasy elimizge, sonyń ishinde Úkimetke úlken sabaq bolýǵa tıis edi. О́kinishke qaraı, olaı emes sııaqty. Bas qaladaǵy jeńil relsti kóliktiń sharýasyn tyndyryp tastaǵandaı, endi Almaty men Shymkentte LRT salynbaqshy. «Memleket mundaı iri jobalardy qolǵa alarda asa qyraǵy bolǵany jón. Asyǵys, oılanbaı jasalǵan istiń sońy qatelikke uryndyrady. Elordadaǵy jeńil kólik jelisi bizge sabaq bolýǵa tıis. Endi osyndaı qatelikti qaıtalamaı, ınfraqurylymdyq sheshimderdi ábden súzgiden ótkizip, qoǵam talqysyna usynyp baryp qabyldaý qajet», deıdi ekonomıst Maqsat Halyq.