Saılaý dese jurtshylyqtyń eleń ete qalatyny ras. Daýys berýge barmaǵandardyń ózi «kim jeńiske jetti eken?» dep saılaýdyń qorytyndysyn bilýge asyq. «Meniń daýysym ne sheshedi?» degenderdiń úıdiń syrtynda saıasat jaıly saıraı jóneletinin kórdik. Saıyp kelgende, eldiń taǵdyry sheshiletin mańyzdy naýqan jaıly ár turǵynnyń ózindik pikiri bar. Endigi jerde saılaýshylardyń belsendiligin arttyryp, baıandy bolashaqqa degen senimdi qalyptastyrý mańyzdy.
Saıası orta qalyptasady
Bul máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda kóterip, saılaý júıesin jańǵyrtýdy tapsyrǵan bolatyn. Sebebi kópshilik depýtattarǵa sený bylaı tursyn, tanymaıdy da. Májilis depýtattary óz aldyna jergilikti atqarýshy bılik turǵyndarmen durys baılanys ornatpaǵan. Saldarynan halyq saılaýǵa selqos qaraıdy. Ár daýystyń mańyzdy ekenine senbeıdi. Osylaı degen Prezıdent aralas saılaý júıesine kóshýdi usynǵan bolatyn.
– Saılaýdyń osy tásiline oralý biz úshin óte mańyzdy. Bul qadam – partııalardyń Májilis pen máslıhatqa ótý shegin tómendetý úshin osyǵan deıin qabyldanǵan sheshimniń zańdy jalǵasy. Budan bylaı majorıtarlyq júıe boıynsha árbir aımaq Parlamenttiń tómengi palatasyna óziniń keminde bir depýtatyn saılaı alady. Jańa úlgi kózqarasy ártúrli azamattardyń Májiliske kelýine múmkindik beredi, – degen edi Memleket basshysy.
Osylaısha, budan bylaı Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy – proporsıonaldy (partııa atynan), 30 paıyzy majorıtarlyq negizde jasaqtalady. Demek úmitkerdiń qandaı da bir partııada bolýy mańyzdy emes. Tikeleı saılanady. Oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalar máslıhattarynyń saılaýyna da aralas úlgi engizildi. Aýdandar men qalalardaǵy saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshti. Iаǵnı ár depýtat tikeleı saılanady. Bul básekeli saıası orta qalyptastyrý úshin mańyzdy. Endigi jerde el aldynda bedeli bar jańa tulǵalardyń saıasatqa kelýine jol ashylmaq.
Búginde Májilis depýtattary, oblys ákimi bastaǵan jergilikti atqarýshy bılik ókilderi shalǵaı aýyldarǵa atbasyn buryp, turǵyndardyń usynys-tilegine qulaq túrgen. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń kózdegeni de sol. Osylaısha, bılik pen halyqtyń arasyndaǵy altyn kópir nyǵaıa túsýde. Aldaǵy saılaýlarda daýys berýshilerdiń úlesi artyp, turǵyndar Jańa Qazaqstandy gúldendirýge belsendi atsalysady degen senim mol.
Aýyl ákimderin saılaǵannan utarymyz ne?
О́tken jyly elimizde tuńǵysh ret aýyl ákimderi tikeleı saılanyp, turǵyndardyń belsendiligimen este qalǵan edi. Jańa formatta uıymdastyrylǵan saıası naýqan tıimdiligin dáleldedi. Tańdaý turǵyndardyń ózine berilse, kez kelgen turǵyn óz aýylynyń bolashaǵyna beı-jaı qaramaıtynyn ańǵardyq. Kópshiliktiń kútkeni de sol.
Áý basta bul tyń tetik jiti saralanyp, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy halyqqa Joldaýynda aýyl jáne kent ákimderi tikeleı saılanýǵa tıis degen tapsyrma bergen bolatyn. Sonyń negizinde keıbir zańnamalarǵa ózgerister engizilip, elimizde buryn-sońdy bolmaǵan saıası naýqan ótkizilgen edi.
Buǵan deıin aýyl ákimin halyqtyń ókili bolyp sanalatyn jergilikti máslıhat depýtattary saılasa, budan bylaı jurtshylyq elge basshylyq etýge laıyq azamatty ózi tańdaıdy. Mundaı júıe daýys berýshilerge de, ákim «kreslosynan» úmitkerlerge de tańsyq dúnıe bolǵany ras. Jańa úlgidegi aýqymdy reforma ótedi degennen beri atqarýshy organdar men kandıdattar óz aldyna, turǵyndardyń ózi de qobaljyǵany ras. Sarapshylardyń aıtýynsha, kez kelgen jańa bastamada qatelik, jobaǵa jatsyný bolady. Biraq bul reforma durys ári der kezinde iske asty. Utymdy sheshim! «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy osylaı júzege asýǵa tıis. Bılik pen qoǵam arasynda nátıjeli dıalogtyń bastalǵany qýantady.
«Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» demekshi, saılaý ótti. Boıaýy sińdi. Jańa ákimder jyly oryndaryna jaıǵasty. Búginde úıip-tókken ýádeler oryndalyp jatyr ma?
Saılaýdan keıin kóptegen aýyldyń turǵyndary ózderi saılaǵan ákimmen birlesip, týǵan jerin kórkeıtý josparyna kirisip ketti. Shaǵyn aýyldyń bıýdjeti eldi mekendi abattandyrý jumystarynan ári aspas. Úlken jobalardy júzege asyrýǵa oblystyq, respýblıkalyq qazynadan qomaqty qarajat bólinip, ár aýylda qyzý ómir jalǵasýda. Jasyratyny joq, keıbir aýyldarda negizgi máseleler áli kúnge deıin sheshilmeı keledi. Qarajat bólinse de, merdigerlerdiń salǵyrttyǵy saldarynan sýmen qamtý jobalary toqtap turǵan jaıttar kezdesedi. Joba aıaqtalsa da, úıge sý durys jetpeıtin faktiler de az emes. Bizdiń mysal keltirgenimiz sý máselesi ǵana. Aýyl ákimderi saılaýǵa deıingi ýádesin umytpaýǵa tıis. Ýáde oryndalmasa, senimge selkeý túsip, saılaýshylardyń belsendiligi tómendep ketpeı me?
Ne desek te, aýyl ákimderiniń saılaý ıdeıasy demografııalyq qoǵamdy qalyptastyrýǵa oń áser etkenin sezine bastadyq. Alysqa barmaı-aq, kúni keshe Jetisý oblysy Eskeldi aýdany Kókjazyq aýylynyń turǵyndary bas kóterdi. Olar jergilikti ákimniń qyzmetten ketýin talap etip otyr. Aýyldaǵy aǵaıynnyń aıtýynsha, aýyldyq okrýg ákimi Saǵadı Taldybaev 20 jyldan beri ákim qyzmetin atqaryp keledi. Minsiz atqarsa bir jón, taǵaıyndalǵannan beri jumysynyń nátıjesi kórinbeıdi. Aýylda ınternet ustamaıdy. Kósheler, joldar men balalar alańdarynda jaryq ta joq. «Ol bizdi tyńdamaıdy. Ákim kreslosynda 20 jyldan astam ýaqyt otyr, biraq aýyz toltyryp aıtar jumysy joq. Bizge jaqyn kórshi aýyldarda ınternet bar. Bul másele kóterilgennen beri 3-4 jyl ótti, bizge tek ýáde berip keledi. Ákimniń otstavkaǵa ketýin talap etemiz», deıdi jergilikti turǵyndar.
Qoryta aıtsaq, aýyl ákimderiniń saılaýy – demokratııalyq qoǵamǵa nyq qadam. Qala berdi, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń is júzinde oryndalýynyń aıqyn kórinisi. Saıası naýqannyń qorytyndysyna kóz júgirtsek, aýyl turǵyndarynyń joǵary belsendiligi baıqalady. Bul – azamattardyń ózi týǵan mekenniń taǵdyryna beı-jaı qaramaıtynyna dálel bola alady. Buǵan deıin turǵyndar ákimniń jumysyna qanaǵattanbasa, ony taǵaıyndaǵan ókilderdi kinálaıtyn edi. Endigi jerde ákimdi ózderi saılaǵan aǵaıynǵa da artylar júk aýyr.
Saılaýǵa qatyspaý – elińniń eldigin elemeýiń!
Kez kelgen saılaý ótetini aldyn ala belgili bolady. Mańyzdy naýqanǵa daıyndyq jumystary erte qolǵa alynady. Daýys berý kúni uıymdastyrýshylar aq ter, kók ter bolyp jantalasyp júrgeni. Memlekettiń bolashaǵyna beı-jaı qaramaıtyn turǵyndar da tańnan tańdaýyn jasap, belsendilik tanytady. Muny aıtyp otyrǵanymyz, «Úkimet jaman. Saılaý ótirik. Bári sheshilip qoıǵan» dep aqylsynatyn top bar. Elimizdiń Ánurany shyrqalyp, mańyzdy is-shara bastalǵanda mamyq tóseginen turýǵa erinetinder keıin eldi damytý jaıly áńgime aıtyp otyrady.
Daýys berýge nıet bolsa jetkilikti. Densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty ýchaskege kele almaıtyn azamattarǵa olardyń ótinishi negizinde komıssııa músheleri úılerine barady. Tipti ýaqytsha ustaý ızolıatorlarynda daýys berý orny qarastyrylǵan. Sonda temir tordyń ar jaǵyndaǵy azamattyń ózi tańdaý jasap jatqanda tepse temir úzetin azamattyń daýys berýden qalys qalýy qanshalyqty aqylǵa syıymdy? Saılaý ýchaskelerine aǵylǵan jurttyń bári aqymaq emes shyǵar. Saılaýǵa qatyspaıtyndardyń deni qıt etse Úkimetti jamandaıtyn, eńbek etýge áli kelse de áli kúnge deıin ata-anasyna masyl bolǵan jandar. Olarsyz-aq Qazaqstan jańǵyrady! Dese de, elińniń kórkeıýine úles qosyp, araıly kúnderdi kóppen birge qarsy alǵanǵa ne jetsin?!
Jalpy, kez kelgen daýys berýshi memlekettik qyzmet salasynda eńbek etpese de el basqarý isine aralasyp jatqanyn esten shyǵarmaǵan jón. Ár adam jeke azamat retinde jergilikti máslıhattar, parlament depýtattary men eldiń prezıdentin saılaý arqyly tańdaý jasaý quqyǵyna ıe. Bul azamattyń memleketti basqarý salasyna tikeleı aralasýy bolsa, ózi saılaǵan ókili retinde sol depýtattar nemese prezıdent arqyly memleketti basqarý salasyna aralasýy janama qatysý bolyp sanalady.
Qazaqstanda saılaýǵa barý nemese barmaý ár azamattyń jeke tańdaýy. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zańnyń 3-baby, 3-tarmaǵyna sáıkes Respýblıka azamattarynyń saılaýǵa qatysýy erikti. Azamatty saılaýǵa qatysýǵa nemese qatyspaýǵa májbúrleýge, sondaı-aq onyń erkin bildirýdi shekteýge eshkimniń de quqyǵy joq. Dese de memlekettik mańyzy bar sharýalar aıqyndalyp jatqan sátte úıde qol qýsyryp otyrǵan jaramas.
Ústemdik qurǵan úsh tásil
Saılaý – halyqtyń ashyq nemese jasyryn daýys berý arqyly ózi ómir súretin ortany basqarýshy, halyqtyń atynan ókildik etýshi tulǵany tańdaý jáne oǵan ókilettilik berý úderisi. Al ókilettik alǵan tulǵalar memlekettik mańyzdy máselelerde halyqtyń atynan ókildik etip, onyń múddesin qorǵaýǵa mindetti.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 3-babynda «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Halyq bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi» dep jazylǵan. Saılaý arqyly halyqtyń memleketti basqarý salasyna aralasýy álemdegi kóptegen halyqaralyq shartpen bekitilgen. Atap aıtqanda, 1948 jylǵy 10 jeltoqsanda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan «Adam quqyǵynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasynyń» 21-babynda «Árbir adam óz memleketin basqarýǵa tikeleı jáne erkin tańdalǵan ókilderi arqyly aralasýǵa quqyly» dep jazylǵan. Sonymen qatar Adam quyqyqtary jáne negizgi bostandyqtaryn qorǵaý týraly konvensııa, Adam jáne halyqtardyń quqyqtary týraly Afrıka hartııasy, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq pakt jáne taǵy basqa kóptegen memleket ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq quqyqtyq kelisimsharttar adamdardyń saılaý quqyǵyna qatysty tańdaý quqyǵyn moıyndaıdy.
Álemde keń taralǵan qaǵıdaǵa sáıkes, azamattardyń saılaýǵa qatysty quqyǵy belsendi jáne báseń bolyp ekige bólinedi. Qazaqstan Respýblıkasy Saılaý týraly zańynyń 4-babynda bul uǵymdarǵa bylaısha baǵa berilgen. «Jalpyǵa birdeı belsendi saılaý quqyǵy – Respýblıkanyń on segiz jasqa jetken azamattarynyń tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattarǵa qaramastan, saılaýda daýys berýge qatysý quqyǵy», al «Báseń saılaý quqyǵy – Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń, máslıhatynyń depýtaty nemese jergilikti ózin-ózi basqarý organyna múshe bolyp saılaný quqyǵy» dep anyqtama berilgen.
Saılaý týraly tilge tıek etilgen termınder qarapaıym halyqtyń bárine birdeı uǵynyqty bolmaýy múmkin. Jalpy, saılaýdyń álemde keń taralǵan negizgi úsh túri bar. Olar: majorıtarlyq, proporsıonaldyq jáne gıbrıdtik júıe.
Majorıtarlyq saılaý júıesinde kandıtattar partııa atynan emes jeke tulǵa retinde saıysqa shyǵady. Eń kóp daýys jınaǵan kandıdat máslıhatqa nemese parlamentke depýtat atanady.
Al proporsıonaldyq saılaý júıesinde elektorattar jekelegen kandıdatqa emes partııaǵa daýys beredi. Partııalardyń daýysqa túsý reıtıngisine qaraı parlament pen máslıhattan oryn sany bólinedi. Ol oryndarǵa kimder baratynyn partııanyń ózi ishki tártippen tańdaıdy. Sondaı-aq aralas saılaý júıesi de bar ekenin aıta ketken jón. Bul – majorıtarlyq-proporsıonaldyq saılaý júıesi. Iаǵnı depýtattardyń jartysy partııalyq tizimmen, qalǵany jeke kandıdattar arasynda ótetin báseke nátıjesinde anyqtalady.
Gıbrıdtik saılaý júıesi majorıtarlyq jáne proporsıonaldyq saılaý júıeleriniń sıntezi, ıaǵnı kandıdattardy majorıtarlyq júıedegideı saılasa, olardy usyný jaǵy proporsıonaldyq saılaý júıesine sáıkes resimdeledi.
Júıeni jańǵyrtý jalǵasady
Taıaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirovti qabyldady. Prezıdentke Ortalyq saılaý komıssııasynyń saılaý júıesin jetildirýge qatysty atqarylyp jatqan jumystar jáne Qazaqstannyń saılaý organdaryn kásibı turǵydan kúsheıtý ádisteri jóninde baıandaldy. Sonymen qatar aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin saılaý naýqanyn ótkizýge qatysty óńirlerdegi saılaý organdarynyń jumysy týraly aıtyldy. Kezdesý qorytyndysy boıynsha Prezıdent Ortalyq saılaý komıssııasyna saılaýaralyq úderisterdiń zańǵa sáıkes tolyq ashyq bolýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
Buǵan deıin Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın saılaý prosesin tolyqtaı sıfrlandyrý múmkindigine baǵa bergen bolatyn.
«Keleshekte ýchaskege tirkeý men shyǵarýdy onlaın jasaýǵa bolady. Bul prosess kúrdeli emes. Ol úshin tehnologııalyq turǵydan daıyndyq bolýǵa tıis. Ortalyq saılaý komıssııasy da daıyndalýy qajet. Prosesterdi birneshe qyrynan zerdeleý de kerek. Daýys berý prosesiniń ózin ǵana emes. Biz bárin túgel avtomattandyra alamyz. Al baıqaýshylar qalaı qadaǵalaıdy ony? Iаǵnı daýys berý prosesiniń birneshe qyry bar. Baıqaýshy bir adamnyń qaǵazdy alǵanyn, qol qoıǵanyn, nómirlegenin kóredi. Al elektrondy túrde munyń bári qalaı uıymdastyrylady? Sıfrlandyrýshy retinde bizdiń daıyn ekenimiz túsinikti. Biraq másele basqada. Búkil prosesti sıfrlandyrǵan tym bolmaǵanda bir eldi atańyzdarshy. Daýys berý prosesin halyqaralyq ádister turǵysynan da zerdeleý kerek. О́ıtkeni tek sıfrlandyryp, endi osylaı bolady dep aıta almaımyz. Prosedýranyń ózin elektrondy túrde jasaý qıyn emes. Alaıda búkil halyqaralyq qoǵamdastyq ony rastaıtyndaı etip jasaý kerek», degen edi Baǵdat Mýsın.
Qoryta aıtsaq, azamattarmen keri baılanys arqyly olardyń senimine ıe bolý óte mańyzdy. Qoǵamdyq máselelerdi talqylaýlarda pikiri eskerilmegen aǵaıyn ózin qoǵamnan bólek sezinip, saılaý sııaqty mańyzdy sharalarǵa senimsizdikpen qaraýǵa eti úırenip ketetinin esten shyǵarmaǵan jón. Atqarýshy bılik turǵyndarmen baıandy baılanys ornatsa, saılaýshylardyń úles salmaǵy artatynyna kúmán joq.