Qazaq rýhanııatyndaǵy alyp tulǵalardyń biri Máshhúr Júsip Kópeıulynyń Ońtústikke saparyn baıandaıtyn «Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de, Bekasyl haziret bola ma?!» degen qoljazbasynyń mátinin baıanaýyldyq máshhúrtanýshy Altynbek Qurmanov 2013 jyldyń 27 qarashasynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan bolatyn. Atalǵan qoljazbada Máshhúr Júsip Bekasyl Bıbolatulyn asa qurmetpen haziret, ustaz dep ataıdy jáne pir tutady, ǵulamanyń qadir-qasıetin aıshyqty asha túsedi, onyń «Zıkzal»(«Juldyznama») atty eńbegin asa qundy týyndy dep baǵalaıdy. Taıaýda Altynbek Qurmanov óziniń Imanǵalı Mánenuly degen atasynan qalǵan arhıvten Máshhúr Júsiptiń Bekasyl Bıbolatuly týraly «Saıramsýda myń sheıit, Qasqasýda kim jatyr?» dep atalatyn taǵy bir esteligin taýyp, redaksııaǵa joldapty. Estelikte Bekasyl Bıbolatulynyń dene turqy, ata shejiresi, qasıeti, ustanymy, úlgili isteri men qazaq pen qyrǵyz arasyndaǵy týyndaǵan daýǵa bitimgershilik jasaǵany týraly tyń derekter keltirilgen. Atalǵan estelikti Imanǵalı Mánenulynyń 1948 jyly Tashkent qalasy men Qasqasýǵa (qazirgi Túrkistan oblysynyń Tólebı aýdanyna qarasty Qasqasý eldi mekenine) sapary týraly áńgimesimen qosa jarııalaýdy jón kórdik. Ol áńgimeden sol kezdegi keńestik saıasattyń ashy taby men Máshhúr urpaqtarynyń amanatqa adal ekeni anyq sezilip tur.
Haziretpen saparda
Hazirettiń aýylynda jumaqylyq (juma kúni ótkizilgen is-sharalar-A.Q.) tirlik boldy. Sharshaǵan jolsoqtydan arylyp, kitap kóterip, janymyz jaı taýyp jatqan kúnderdiń birinde Alataýdyń teriskeıindegi qyrǵyz jurtynan kisi keldi. Haziretti shaqyra keldi.
Sózderiniń tórkini, janystyń (Uly júzdiń dýlat rýynyń bir tarmaǵy-A.Q.) mal baqqan kisileri, solardyń ekken tary, bıdaılaryna mal túsirdi dep, sodan janystyń atqa miner jigit-jeleńderi kókparǵa tartqan laq tekedeı baqyrtyp dıqan, baǵbany demeı siltegen soıyldyń astynda qalypty. Endigisi bul qazaqtan qun suramaqshy. Qyrǵyzdyń sóz ustaǵandary, tóreligin, durysyn aıtar dep, ózgesine barmaı, Bekasyl haziretke júginbekshi. Qoqılap, kıiz qalpaǵyn mılyǵyna basa kıetin qalyń qyrǵyzdyń ortasyna Bekasyl haziret jalǵyz baramyn dep, mundaǵy aǵaıyndary jalǵyz jibermeımiz dep áýre-sarsańǵa tústi.
Jaryqtyq Haziret bolsa: «Ýa aǵaıyn, kiná bizden, soǵylǵan soıyldyń basy solarǵa tıdi, saby bizde qaldy» dep aıtýmen boldy.
Túbine jetip surasa kele, qyrǵyzdarǵa tóbeles qylǵan janystar da, malyn eginderine túsirgen shymyrlar (shymyr da dýlat rýynyń bir tarmaǵy-A.Q.) bolyp shyqty.
Haziret jaryqtyq alys jolǵa júrmekshi bolyp, jylqyda júrgen, esik pen tórdeı jıren tóbel atyn aldyryp, tań asyrtty. Erteńinde tús aýa attanbaqshy. Tań atyp qalǵan eken, dalaǵa shyqsam, Haziret ketpenin ıyǵyna salyp qalyń baýdan keledi eken, aldynan shyǵyp, sálem berdim.
Sálemimdi alǵan soń: «Júsip baýyrym, myna Qasqasýdyń boıynda, ata-babam jatyr, solardy attap ketip qaıda baramyn. Janystyń Jantýynan taraǵan Qudaıberdisiniń Túgelbaı-Danaıdan taraǵan ıgi jaqsylar, basy Túgelbaı-Danaı bolyp sonda jatyr. Kúnimiz jetkende barar jerimiz», dep aıtqan soń, orazamyzdy ashyp, atqa qondyq. Qasqasý dese Qasqasý eken, taý bókterinen qulaǵan ekpini atty adam bylaı tursyn, atan túıege qaýipti. О́tkenderge muńymyzdy shaǵyp, myna eldiń tirligine sóz qylysqan bizderdi sońymyzdan botaly ingen qýyp jetti de, bizben qatar júrdi de otyrdy. Bekasyl haziret eki alaqanyn jaıyp duǵa qyldy: «Ýa, jaratqan myrza Qudaı, bosqa ótkizgen, óziń bergen kúniń bolsa keshire gór. Jolymyz bolady eken», dep kóz qıyǵymen botaly ingendi meńzedi.
Qabirstan kóringen tusta, attardy talǵa baılap, urttasań tańdaıdan ótip, mańdaıyńdy túsirer muzdaı sýdan, jýynyp-shaıynyp, tóńirekti qarasaq, bota da joq, túıe de joq, ǵaıyp boldy.
Jaryqtyq Hazirettiń kózine jas úıirilip, qalyń qorymǵa bet túzedik.
Zamany ótip, tozyǵy jetkeni bar, búgin dúnıeden ótkeni bar, qalyń beıittiń bir shetine tize búgip, Quran Kárimniń betin ashtyq. Jatqan qalyń arýaqqa duǵa qylyp, bet syıpasyp, ruqsatyn alyp janymyz bir rahat taýyp edi.
Jaryqtyqtyń áńgimesi elden erek, sanamyzǵa úlgi. Mundaı adam izdeseń tabyla ma? Búginginiń jurtyna tań bolasyń, qolynda baryna jaqut edi dep qaraýlary joq, Samarqannyń sartyn kórse sonyń sońynda shubyryp júrgenderi. Bul hareketterin ne deısin, qazaqtyń ıgi jaqsylary ajal jetip ólgendeı bolsa, solardyń Ázireti Sultannan dámesi bolsa, qoja násilinenbiz dep júrgen jańaǵy sarttaryń júz jylqy surasyn. Mine, dúnıeni kórińiz ne bolǵanyn.
Bekasyl haziret qyrǵyz arasynda bógelgen joq. Bolǵan amaldyń aq-qarasyn aıyrdy da, aýylyna oraldy, bos oralmady, bitimdi boldy. Ǵádil isine bergen at-shapan jolyn, aǵaıyn araz bolmasyn dep, shyǵyny shyqqan jaqqa tartý etti. Bul isi úlgi bolmaǵanda she, myna elge kim úlgi bolar.
Esik pen tórdeı kúreń tóbelden basqa at alyp júre almas, alyp deneli, boıy uzyn, salaly saýsaqtary, eńbektegen bala túgili jasy úlkenge kóleńke bolǵandaı iri. Ústinen aq kıimin tastamaıtyn, suraǵandar bolsa: «Aqta qara joq, qaraǵa shara joq. Shyraǵym, ishiń qandaı aq bolsa, syrtyń da solaı bolsyn, aqqa Qudaı jaq» dep otyrýshy edi. Sonsha iri bolsa da asqa, tamaqqa qomaǵaı emes. Ishetin asynyń túri-sútke qosylǵan jemis talqany, qysyraqtyń qymyzy, et bitkennen qoıdyń quıryǵyn týrap, aralastyryp jatqany. Qanaǵatshyl adam.
Máshhúr Júsip ashyǵyp qalmasyn dep tapsyrǵan eken. Táýir degen qyzy, et pen qymyzǵa meni ábden bóktirdi, bereke daryǵan bala ma dep qaldym. Hazirettiń aýylynyń tóńiregindegi jerden kóterem maldy kóre almadym. Mine, malǵa da, janǵa da qut dep osyny aıt. Urpaǵy kóp jasaǵyr, shańyraǵynan adam arylmaıdy. Yryzdyǵyn jaratqan Táńir Hazirettiń peıiline bergen bolar. Bireýdi dattap, bireýden syı alasyń ba, qolyńda. Jat túgili, týǵanyna qımaıtyn zaman bolǵan soń aıtamyz da.
Hazirettiń ata-babasy jatqan Qasqasýdan Saıramsý alys emes, sol Saıramsýda myń sheıittiń qorymy bar. Sonaý Alla Taǵalanyń haq dini ıslamdy taratqan zamanda, namaz ústinde otyrǵan beıbaqtar dinsizderdiń qolynan qaza bolǵan desedi. Ony da kózben kórdik. Jolaýshynyń kúni Ǵáriptiń kúni desedi. Bul jerde Saryarqadaǵy týǵandarynyń arasynda júrgendeı kúıdesiń. Jolaýshynyń maqsaty kózdegen jeri. Táshken shárdi betke ustap shyqqan adam jata ala ma?
Haziretti Bekasyldar aramyzdan ketken soń biz syqyldy joqshylar kimge barmaq.
1908 jyl. Túrkistan, «Táshken saparym».
Bul jazbany Imanǵalı Máken balasy 1921 jyly Molda Máshhúr jazbasynan kóshirip usynǵan.
Máshhúrdiń amanaty
Uly Otan soǵysy aıaqtalyp, elge oralǵannan keıin ustaz-muǵalimdik kásibime kiristim. 1948 jyly Qaraǵandy oblysy qazirgi Buqar jyraý aýdany (burynǵy Ýlıanovka) Shalqar aýylynda isteımin, bir kúni aýdan ortalyǵyndaǵy mılısııaǵa shaqyrtty. Oıda dáneńe joq, salt atpen aýdan ortalyǵyna keldim.
Mılısııa bastyǵynyń orynbasary Hamıt degen jigit: «Joldas Mánenov, joǵarydan kelgen nusqaý boıynsha otbasy, aǵaıyn týystaryńyzdyń qaıda oqyp, qaı jerde istegenderi jóninde anyqtamalar kerek. Bir aıdyń ishinde bizdiń mekememizge tapsyrasyz deıdi. Ol zamanda Stalınniń bar kezi, oryndamasqa lajy joq. О́ziń bilesiń, qaryndasym Ábıdanyń Almatydaǵy kilem fabrıkasynyń alǵashqy dırektory bolǵanyn. О́zi 1934 jyly Tashkenttegi Orta Azııa ýnıversıtetinde jeńil ónerkásip mamandyǵy boıynsha oqyǵanyn jaqsy bilesiz.
О́ziń de muraǵat qoparyp, joq dúnıeni izdep baǵýdasyń ǵoı. Táshkenge hat jazsam ózbek týǵandar jaýap bermeıdi. Sodan aýdandyq oqý bólimine ótinish jazyp, demalys aldym da, Tashkent qaıdasyń dep bir-aq tarttym. Qaraǵandydan poıyzǵa mindim de Almatyǵa keldim. Almatyda týystar barshylyq. Álkeı, Shapyqtar qyzmette. Ol jerde bir qonyp, Tashkent baǵytyndaǵy poıyzǵa otyrdym, mejeli ýaqytynda áıteýir jettik-aý. Endi ýnıversıtetke barsam meni kirgizbeıdi. Anany ákel, mynany ákel dep. Endi ne isteý kerek, sodan Almatyǵa telefon shalyp, Shapyqqa (Shokın) mynalarǵa habarlas, kónbese Qanyshqa (Sátpaev) aıt, maǵan kómek jasa dep, áıteýir bir paraq qaǵaz bergizdirdi. О́ziń bilesiń, Ábıda apań 30-jyldar sońynda dúnıe saldy. Ol zamanda ólige de, tirige de anyqtama suratatyn kez. Apańnyń kúıeýi QazSSR prokýratýrasynda jaýapty qyzmette bolyp, 1938 jyly qýǵyn-súrginge ushyrady.
Sóıtip, Ábıda marqumǵa qatysty anyqtama qolyma tıgen soń Shymkenttiń Leńgirine tarttym.
Ondaǵy oıym molda ata (Máshhúr Júsip-A.Q.) qurmet tutqan Bekasyl hazirettiń aýylyn, jatqan jerin bir kórip qaıtý bolatyn. Ol kisi qasıetti adam ǵoı. Leńgirge kelgenshe jolym aqty da otyrdy. Sodan Leńgirde eshkimdi tanymaımyn, kóringen adamnan surap, Qasqasý degen aýylǵa barýshy edim, jón siltep jiberseńizder dep. Ol kún eshqaıda bara almadym. Aýyldyń shetinde bir aqsaqal atyn arqandap qoıǵan eken, sol adamǵa men qudaıy qonaq edim dep, jón surasyp, sol kisinikine qonyp shyqtym. Ol kezde joqshylyqtan aryla qoımaǵan zaman edi ǵoı. Túnimen álgi aqsaqalmen áńgime soqtyq. Aqsaqal: «Qasqasýda kimiń bar edi? Onda kimge barasyń?», degen soń, shynymdy aıttym. Solaı da solaı men Bekasyl haziretti izdep kele jatyr edim. Sol kisi meniń ustazym Máshhúr Júsiptiń syılas adamy bolǵan edi dep.
Jańaǵy aqsaqalym Bekasyl haziretke atalas aǵaıyn bolyp shyqty. Maǵan: «Oı, baýyrym, Táńir jarylqasyn, erteń saǵan ol jaqqa baratyn kólik izdeımin. Baýyrym, esińde bolsyn, Qasqasý degen ekeý. Orys Qasqasýy, qazaq Qasqasýy dep atalady. Sen qazaq Qasqasýyna barasyń», dep, ne amal qylatynymdy núktesine deıin aıtyp berdi. Mine, qartaıǵannyń belgisi ǵoı sol aqsaqaldyń esimin umytyp qaldym.
Sóıtip, Bekasyl hazirettiń qabirinde bolyp, duǵa baǵyshtap qaıttym. Esimde qalǵany ózennen ótetin aǵash kópir bolatyn.
Bekasyl hazirettiń urpaqtary bar, aqsaqalmen aqyldasyp edim, «shyraǵym bireýdi bireý kórsetken zaman ǵoı, shamań kelse baıqarsyń» dep aqylyn aıtyp edi. Sodan, meniń qyrsyǵym tıer dep qorǵaladym.
Myna kitap Máshhúr Júsip babańa sol kisiniń (Bekasyl hazirettiń-A.Q.) bergeni. Myna óziń kóshirgen áńgimeler de molda atańnan qaldy.
Altynbek, aınalaıyn! Zaman túzeler, sen kóp júresiń, kim biledi, múmkin urpaqtary izder, bizdiń jaqta ózderińe qatysty dúnıelerdi, ekshep terip alady. Bul kisi – Ońtústiktiń Máshhúr Júsip babań syqyldy qadirmendi adamy. Arýaǵy rıza bolady. Endi saǵan amanat. Sen óziń ańǵalsyń, bóten bireýdiń qolynda ketip qalyp júrmesin. Saǵan úsh qaıyra aıtarym, óz urpaǵynan izdeýshiler bolsa ǵana ber. Áıtpese, úıińde tura bersin», dep áńgimesin aıaqtady.
Áńgimeni Toraıǵyr aýylynyń turǵyny,
86 jastaǵy baıanaýyldyq Imanǵalı aqsaqaldan
1989 jylǵy 7 qarashada jazyp alǵan
Altynbek QURMANOV