Altyn Ordanyń ǵana emes, bir kezderi Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Saraıshyqta ne bolmaǵan? Tarıhy men mádenıetin estigen saıyn aınalyp soǵyp, qyzyqtaǵyń keledi de turady. Qala ornynan tabylǵan mádenıet qaldyqtarynyń ózi qazaq dalasynda qandaı órkenıet qalyptasqanyn aıǵaqtamaı ma? Iá, óner týdyrǵan eskertkishter eliktirmeı turmaıdy. Sonyń biri – jurttyń bári biletin, estigen saıyn aýzyn ashyp, kózin jumatyn Saraıshyqtyń kózesi, Saraıshyqtan tabylǵan kese. Jaı kese emes, ásirelep aıtqanda, jany bar kese.
Siz aǵzańyzǵa jaǵatyn sý nemese sút sııaqty kez kelgen sýsyn túrin tutynasyz, aǵzańyz qalypty jaǵdaıyn saqtap, ári qaraı jumys istep kete beresiz. Bir kúnderi bilmeı sý ornyna ý ishseńiz óńińiz birden ózgerip, tipti jazataıym ketýińiz múmkin. Aǵzaǵa jaqpaıtyn sý-sýannan adamnyń birden túri buzylyp shyǵa keledi. О́zin jaısyz sezingeni óz aldyna. Týra osy qubylys Táńiri jaratqan kisi boıynan bólek, keseden belgi bergenin kórgen ne estigen jan beı-jaı qalmasy anyq shyǵar. Qazirgi «aqyldy esikter men terezeler» dalada qalady bul áńgimeniń qasynda. Biz biletin Saraıshyqtyń ornynan tabylǵan kózeniń qasıeti osyndaı. Adam oıy men seziminen óner bolyp týyp, mádenıet atty úlken muhıtqa qosylatyn tamshynyń syry áli ashylmapty desedi.
«Áýeli qumyra shyqty, sonan keıin kese shyqty. Kesege tańǵalǵanymyz, balshyq, shań-topyraqtyń ortasynan shyqty. Biraq túk juqpaǵan. Zaýyttan shyqqandaı jaltyrap tur. Qolyma ustap tursam qasymdaǵy arheolog arqamnan qaǵady. «Búgin sátti kún boldy, atap ótemiz» dep. Sodan shólmek aldyrdyq. Shólmek aldyrsaq álgi arheolog qoımaıdy. «Men osy tabylǵan kesemen ishemin» dep. Keseni qolyna ustatyp edim, Jaıyqqa shaıyp ákelip, araqty quıyp kelip jibergende, kese qap-qara bolyp ketti. О́zimiz shoshyp kettik. Tógip tastap edik, kese bastapqy qalpyna keldi. Sý quıdyq, ashy aıran quıdyq, eshteńe bolǵan joq. Mashınadan benzın alyp quıyp edik, qaıtadan qaraıyp shyǵa keldi. Iаǵnı ishýge bolmaıtyn zatty birden ańǵartady. О́te sırek kezdesetin eskertkish retinde 2000-shy jyly, 12 qyrkúıekte astanadaǵy Tuńǵysh Prezıdent murajaıyna alyndy» deıdi Saraıshyq murajaı-qoryǵynyń dırektory Moldash Berdimurat.
Erekshe qasıeti bar qumyra men kese 1999 jylǵy qazba jumystary kezinde tabylǵany aıtylady. Qumyra kúnniń túsýine qaraı túsin ózgertip turady. Búıirinde «buǵan adamnyń kóz jasy quıylmasyn» degen arabsha jazý bar. Al biz sóz etip otyrǵan kese – dúnıejúzinen tabylǵan ekinshi zat. Bireýi Mysyrdan tabylǵan. Bul týraly aqyn Ońaıgúl Turjan bir jazbasynda:
«Sol ydystyń salmaǵynyń bir paraq qaǵazdan da jeńilirek ekendiginiń ózi adamdy tańǵaldyrmaı ma? Sol ǵasyrda jasalǵan bul ydystyń materıaly qandaı eken? Ǵylymǵa beıimi bar jastarǵa osy taqyrypty usynsa, bálkim olardyń qyzyǵýshylyǵy oıanyp, zerttep keter me edi? Al osy ydysqa ý quısa, onyń dereý túsin ózgertetindigi degen ǵajap qoı! Mundaı ydystyń tabylýy Saraıshyq qalasy týraly qandaı aqparattar berip tur deıtin bolsaq:
Birinshiden: handardyń arasyndaǵy básekelestiktiń nemese ishten búldirýdi kózdep júrgen syrtqy jaýlardyń kóp bolǵandyǵy. Syrtqy jaý qandaı jaǵdaıda kóp bolady? Gúldengen jerdiń, damyǵan eldiń jaýy kóp bolady. Bul ydys sol kezdegi qorǵanys saıasatynda keremet jetistikterdiń bolǵandyǵy týraly aqparat berip tur;
Ekinshiden: osyndaı ydys oılap tabý kimniń ıdeıasy? Bul qaı hannyń tusynda jasalǵan ydys? Demek sol han – óte batyl, ıdeıashyl, jańashyl tulǵa;
Úshinshiden: mundaı ydysty jasaý bir adamnyń emes, birneshe ǵalymnyń tabysy bolýy múmkin. Demek osy jerde ǵylymnyń damýyna jaǵdaı jasaldy degen sóz;
Tórtinshiden: dál osyndaı ydystyń Egıpette de tabylǵanyna nazar aýdaryp kórdik pe?
Besinshiden: dál osy ydystyń Beıbarys sultannyń Mysyrda bılik qurýymen baılanysy bar bolýyna buǵan deıin tarıhshylar nazar aýdardy ma eken? Taǵy da nazar aýdaryp kórelik. Tarıhı derek bylaı deıdi: «Mysyrda memleket basyna mámlúk (qypshaq) áýletiniń kelýimen Altyn Ordamen baılanystyń nyǵaıýyna oraı tarıhı ádebıet jedel qarqynmen damydy. Túrki áýletteri, halyqtarynyń tarıhı-geografııalyq málimetterin tolyq qamtıtyn ensıklopedııalar paıda boldy. Mysyrda sultan Beıbarystyń ómir-deregine arnap jazǵan hatshysy Abd-az-Zahırdiń tarıhı eńbegi dúnıege keldi. Bul eńbekte Altyn Ordamen qarym-qatynastar týraly málimetter, sonymen birge Qyrymnan Volgaǵa deıingi aralyqtaǵy qysqasha «jolsilteme», Qyrymnyń turǵylyqty halqy týraly dinı, etnografııalyq málimetter keltiriledi. «...Beıbarys tek talantty qolbasshy ǵana emes, sondaı-aq kóregen saıasatker retinde tanyldy. Ol sol kezdiń ózinde kóptegen alys-jaqyn memleketpen qarym-qatynas ornatty. Sultan az-Zahır Beıbarys sol dáýirdiń ozyq úlgisimen kóptegen záýlim ǵımarat, kórnekti meshitter, bıik qorǵandar men qamaldar saldyrdy. Olardyń birqatary saqtalǵan. Ol sultandyq bılikke qol jetkizgen kezde qypshaq jerleri mońǵol hany Berke, Qulaǵý bılep otyrǵan Altyn Ordanyń ıeliginde edi. Beıbarys birinshi kezekte olarǵa dostyq pıǵyldaǵy hat jiberdi. 1262 jyly sultan eki el arasynda dostyq qarym-qatynas ornatý úshin óz elshisin jiberdi. Munan keıin áskerı, saýda, dinı, mádenı baılanystar ornatty».
Berkeden keıin Móńke Temir bılikke kelisimen Shyńǵys ımperııasynan irgesin aýlaq salyp, Altyn Ordany táýelsiz memleketke aınaldyrdy. ...Berke han salǵan sara joldy jalǵap, Mysyr sultany Beıbaryspen baılanysyn kúsheıtti. Musylmandarǵa qyrǵıdaı tıgen Qulaǵýǵa qarsy kúsh biriktirdi.
Salmaǵy bir paraq qaǵazdan da jeńil, ý quısań túsin ózgertetin ydystyń bireýiniń Saraıshyqtan, taǵy bireýiniń Egıpetten tabylýy kezdeısoq nárse deýge kelmeıdi. Berke han-Beıbarys baılanysy – Saraıshyq – Mysyr baılanysynyń kórinisi. Olaı bolsa, álgi ydystyń qandaı baılanystar arqyly kelgeniniń tórkini kórinip turǵan sııaqty. Meniń oıymsha, ekeýiniń shyqqan tegi bir. Onyń otany – osy Saraıshyq óńiri bolýy múmkin», deıdi Ońaıgúl Turjan. Bul kisi sóz arasyndaǵy málimetterdiń bárin naqty derekkózderden alǵan.
Jalǵyz keseniń syrynan jahan tarıhy óris alady bilgenge. О́ner men mádenıet jasaǵan týyndynyń qupııa-syrlary jyl ótken saıyn jańǵyryp, sana men oıdyń jańa kezeńderine jol ashatyny osydan baıqalady.