Shýchınsk qalasy Abylaı han atana ma?!

Oryndy usynysty han toıyna Altaıdan Atyraýǵa deıingi jalpaq daladan jınalǵan támam el biraýyzdan quptaǵan. Ańsaǵan táýelsizdigimizge qol jetti, endi ketken esemizdiń orny tolar desken. Qaı qyrynan alyp qarasań da, ábden qısynǵa keletin usynys. Býrabaı uly hannyń ata qonysy ekendigi tarıhı shyndyq. Tabıǵattyń óz qolymen turǵyzylǵan tas qamal ispetti jaqpar-jaqpar jartastardyń ortasynda atshaptyrym alańqaı – Abylaı han alańy bar. Áne bir jerde tabıǵattyń ózi qalap bergen han taǵy. Hanyn qasıet tutqan, erin qurmettegen el ǵana emes, tylsym kúsh te soıyna oraı sııapat jasaǵanǵa uqsaıdy. Sol jıynda ataly sózge qulaq qoıyp, qulaı quptaǵan jalpy jurtshylyq bul durys usynys desken. Eshbir mán-mańyzy, tarıhı taǵylymy joq bul ataýdan el mereıin asqaqtatyp, aıbynyn asyratyn, kókiregińe maqtanysh sezimin uıalatatyn han esiminen artyq qandaı ataý kerek?! Shartaraptan jınalyp, bodandyqtyń temir noqtasyn serpip tastap, azat, bostan kúıge bet alǵan kókshetaýlyqtarǵa osy usy­nysty júzege asyrýdy shegelep tu­ryp tapsyryp edi. Sodan beri bul má­sele sheshimin tappaı, saǵyzdaı sozylyp kele jatqany ras. Endigi el úmiti «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynda.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda «Sońǵy kezde qazaqstandyqtardyń el ómirine belsendi aralasýǵa, sheshim qabyldaý úderisine qatysýǵa yntasy artyp keledi. Meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamam jáne Ulttyq senim keńesi – osy suranysqa tikeleı jaýap. Ony Ordabasydaǵy, Kúltóbedegi, Ulytaýdaǵy uly jıyn­dar­dyń zamanaýı úlgisi deýge bolady. Biz qazaqtyń qanyna sińgen qasıet – keleli isti aqyldasyp birge sheshý dástúrin jalǵastyra beremiz» degen bolatyn. Keleshekte qolǵa alynatyn keleli istiń biri ıdeologııalyq turǵydan ábden eskirgen el, jer ataý­laryn aýystyrý. Aýystyrǵanda da jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqqa patrıottyq tárbıe beretin, ózgeshe rýhty sezim syılaıtyn, abyroıly da asqaq ataýlar bolǵany jón.

Shýchınsk qalasynyń ataýy qaıdan alynǵany týraly naqty derek joq. Ejelgi jer-sý ataýlary ornalasqan jerdiń bederi men belgisine oraı qo­ıyl­ǵandyǵy málim. Osy oraıda, bul ataý Býrabaı baýraıyndaǵy kú­mis kólderdiń, onyń ishinde Shortan kó­li­niń ataýynan alynýy múmkin-aý degen boljam aıtylady. Tabıǵattyń tumsa shaǵynda kóldegi shortannyń kóp­tiginen kólge sýarýǵa ákelgen jylqy úrkip, betteı almaı, úıirilip tu­rady eken deıtuǵyn ańyz bar. Sha­masy shortannyń munshalyqty kóp­tigine tańyrqaǵan jurt ný orman­nyń etegindegi qazyǵyn jańa qaǵyp jatqan kólge de dál osylaı at qoıyp, aıdar taqqan syńaıly.

Shýchınsk qalasynyń turǵyndary osy jyldyń 14 sáýir kúni Býrabaı aýdandyq gazetinde qyryq adamnyń qoly qoıylǵan usynys jarııalady. Bul usynysta el táýel­siz­digi úshin bar ǵumyryn, kúsh-jigerin sarp etken memleket qaıratkerlerin el esinde saqtaý búgingi urpaqtyń abyroıly mindeti ekeni aıtylady. Osyǵan baılanysty Alashtyń baǵyna týǵan uly tulǵalardyń biri, úsh júzdiń basyn biriktirgen uly Abylaı hannyń erligi men eńbegi sıpattalady. Shynynda da tarıh Abylaı handy Orta Azııanyń asa kórnekti memleket qaıratkerleriniń qataryna qoıdy. Kókshetaýda, onyń ishinde naqtyraq aıtsaq, Býrabaı baý­raıynda uly han jarty ǵasyrǵa jýyq handyq qurdy. Bul dáýir qazaq halqynyń órkendep, órlegen dáýiri edi. Abylaıdyń óz urpaǵy, ǵulama ǵalym Shoqan Ýálıhanov: «Abylaı dáýiri – qazaqtyń altyn ǵasyry» dep baǵa bergen bolatyn. Abylaı han asa daryndy, iri qaıratker, qolbasshy boldy. Ol tus-tustan antalaǵan, keń-baıtaq qazaq jerine kózin alartqan eshbir kórshiniń yńǵaıyna júrmedi. Eliniń erkindigin, bostandyǵyn qorǵaı bildi. О́ziniń asqan aqyldy, sabyrly minezi men qylaýdaı kirshik túsirmegen adamgershiliginiń arqasynda bir ordanyń ǵana emes, úsh ordanyń syıly hany atandy. Ile-shala jergilikti «Lých» gazetinde de orys tilindegi úndeý jarııaǵa shyqty. Eskirmes estelik ispetti uly hannyń erlikke toly ǵajaıyp eńbegi baıandalatyn jáne hannyń esimi Shýchınsk qala­syna qoıylýy kerektigin aıtyp, ordaly oıyn ortaǵa salǵan, esim­deri jergilikti jurtqa jaqsy má­lim azamattardyń ishinde Býrabaı aýdanynyń qurmetti azamattary A.Kýlıkov pen Iý.Sevastıanov ta bar.

– El tilegi eskerýsiz qalmaýǵa tıis, – deıdi Anatolıı Kýlıkov: – Eger Abylaı han esimi Shýchınsk qalasyna berilse, qandaı jarasymdy bolar edi. Kýrortty ólkedegi bul qalaǵa bir maý­symda mıllıonǵa jýyq meımannyń keletini belgili. El aqsaqaldarynyń usynysy qabyl alynsa, qanshama jurt uly hannyń esimin taǵy bir estip, erligin jadyna toqyp, keıingi jastar úlgi almas pa?!

– Elimizdegi qala ataýlaryn ózgertý máselesi qoldanystaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Zańyna jáne «Ákim­shilik-aýmaqtyq birlikterge, eldi meken­der­diń quramdas bólikterine ataý berý, olardy qaıta ataý, sondaı-aq, olar­dyń ataýlarynyń transkrıpsııa­syn naqtylaý men ózgertý kezinde tıisti aýmaq halqynyń pikirin eskerý qaǵıdalaryn bekitý týraly» úkimettiń qaýlysy bar, – deıdi Birjan sal aýda­nynyń qurmetti azamaty, sot júıe­siniń ardageri Tólebek Jumaqaev. – Men Býrabaı aýdandyq ardagerler keńesiniń múshesi retinde osyndaǵy el aǵalarymen jıi júzdesip, kóterip otyrǵan máselege baılanysty san márte aqyldastym. El túgel qoldap otyr. Demek «Elý jylda – el jańa» de­mek­shi, qalanyń atyn halqymyzdyń birtýar uly hanynyń esimimen aýys­tyratyn ýaqyt jetti.

Jańa ataý keıbir kósheleriniń to­zy­ǵy jetken shaǵyn qalanyń áleý­mettik turmystyq jaǵdaıyna áser eter me edi dep úmittenedi qala halqy. Eń bastysy, Býrabaı baýraıyn ǵana emes, alty Alashty jaılaǵan barsha jurttyń alpys eki tamyryna órshil rýh, asqaq sezim, otansúıgishtik qasıet syılar edi.

– О́tken jyly qol jınamaq bolyp ta talpyndyq, – deıdi Tólebek Jumaqaev. – Biraq pandemııa kezinde jurtty jınaýǵa júregimiz daýalamady. Áıtse de, bul jalǵyz bizdiń, az ǵana adamnyń usynysy emes, han ordasyn jaılaǵan qara ormandaı qalyń eldiń amanaty.

Uly hanǵa qonys bolǵan Býrabaı baýraıyn jaılaǵan támam eldiń oryndy usynysy estıtin memlekettiń qu­la­ǵyna jetip, armandary orynda­la­tyndyǵyna senemiz.

Aqmola oblysy,

Býrabaı aýdany