Álem kóz aldymyzda sát saıyn ózgerip jatyr. Búgingi jańalyq erteń eskirýi múmkin. Tipti mınýttar arasyndaǵy únsizdikter uly dúbirge aınalyp, óz juldyzyn jaǵyp jatyr. Keıde adamnyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi qandaı, bul úshin qaı kezde esep berýi kerek degen sansyz suraqtarǵa shyrmalasyń da qalasyń. Keıbiri jaýabyn ózi beredi, al keıbiri máńgi jaýapsyz. Al ulttyń, qoǵamnyń ashyq oıly zııalysy, sóz ustarlary sanalatyn qalamgerlerdiń mindeti qandaı? Oǵan olardyń qalamynan týǵan kitaptar jaýap bere ala ma? Osyndaıda kórnekti jazýshy Ábish Kekilbaıulynyń «Adamdy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana» degen pálsafasy eske túsedi. Shynymen de adamzattyń qazirgi jetistikterine jetýine, sanaly qoǵam qurýyna kitaptyń atqarǵan róli aıryqsha. Osy dóńgelek ústelde «Qazirgi jáne bolashaqtaǵy qaǵaz kitaptardyń taǵdyry qandaı?» degen suraqqa jaýap izdedik. Suhbatqa Knýt Odegard (aqyn, Norvegııa), Qýanysh Jıenbaı (jazýshy, Qazaqstan), Taner Mýrat (aýdarmashy, ádebıettanýshy, Rýmynııa), Aıda Egemberdıeva (aqyn, Qyrǵyzstan) qatysyp, paıymdy pikirlerimen bólisti.
Internet – sezimsiz álem
Kitap – rýhanııattyń kúretamyry. Biraq qazir jazýshylardyń kitap shyǵarý máselesi burynǵyǵa qaraǵanda kóp ózgeristerge ushyrady. Sizder jaqta jaǵdaı qalaı? Kitap shyǵarý máselesi jazýshylarǵa tıimdi me? Qaǵaz kitaptardyń ornyn ınternet basady degen kózqarastar aıtylyp jatyr...
Knýt Odegard:
– Kitap – rýhanııattyń qan tamyry degen sózge kelisemin. Al buǵan men mýzyka men beıneleý ónerin qosar edim. Sondaı-aq meniń elim Norvegııadan da kitap shyǵarý barysyndaǵy birshama ózgeristi baıqaýǵa bolady, biraq bul dástúrli kitap óndirisi úshin ázirge naqty problema joq. О́z basym kásibı baspalar shyǵaratyn qaǵaz kitaptardyń áli de ómir súrgenin qalaımyn. Kitaptardyń qoǵamǵa, ortaǵa beretin áseri kóp, ony bul jerde aıtyp túsindire almaımyn. Bizdiń elde qaǵaz kitaptardyń ornyn ınternet almastyrǵan joq. Qaǵaz kitaptar áli de óz rólinde, budan keıin de solaı bola beretin shyǵar. Al sen kóterip otyrǵan máselege kelsek, múmkin shyǵarmashylyǵyn jańadan bastaǵan jazýshylar kitaptaryn kásibı baspalarda basyp shyǵarýda qıyndyqtarǵa tap bolǵanda olar kóbinese ınternet arqyly oqyrman tapqandy jaqsy kóredi, olardy da túsinýge bolady. Al belgili bir sapa kórsetkishi bolǵanda, olardyń da kitaptary qaǵaz nusqada basylyp shyǵatynyna senimdimin. Alda Norvegııadaǵy eń úlken baspalardyń jumysy toqtap qalmaıtynyn, kitap pen ınternet álemindegi kózqarastyń da durystalar kúni týady. Meniń oıymsha, jas jáne jańa urpaq úshin jaǵdaı basqasha bolýy múmkin, biraq olar keıde ınternettegi álemdi ózderi jasaıdy.
Qýanysh Jıenbaı:
– Kitapsyz ómir súrý degendi kóz aldyma elestete almaımyn. Muny bir danyshpandyqpen aıtyp otyrǵanym joq. Qalamger retinde óz basymnan jıi ótetin myna jaıdy da aıta keteıin, bálkim, bul ózgelerdiń tabıǵatyna da tán bolýy múmkin. Kún saıyn tópep jaza beretin jaǵdaı qaıda? Munyń túrli sebep-saldary jeterlik. Qaǵazǵa túsken shashyrańqy, bir qaınaýy ishindegi shala-jansar dúnıeni betaldy shımaılaı bergennen góri ústelden turyp ketkeniń áldeqaıda paıdaly. Sondaıda álem moıyndaǵan jazýshynyń, meıli buryn oqysań da, tańdaıǵa túsken qant qıyǵyndaı, salǵannan erip júre beretin bir-eki bet marjan sózderin qaıtalap bir sholyp shyǵyńyzshy, jan-dúnıeń jadyrap shyǵa kelmese – sálemimdi almaı-aq qoıyńyz!
Al myń jerden «áýlıe» deseńiz de, ınternet mundaı sezimge kenelte almaıdy. Internet – alyp-ushpa kóńilge aýadaı qajet, jyldam alynatyn aqparat kózi. Kerek. Bálkim, biz onyń múmkindikterin áli de tolyq paıdalanbaı jatqan shyǵarmyz. Al oıyn, ıdeıasyn «mıdyń myń gradýstyq domnasyna» salyp, shynyqtyryp shyqpaıynsha, baıyz tappaıtyn pende úshin qaǵaz kitaptan artyq «jedel járdem» joqtyń qasy. Meniń paıymdaýymsha, qaǵaz kitaptyń qajettiligi kún tártibinen túsip qalýy múmkin-aý nemese kúnderdiń-kúninde solaı bolady-aý deýdiń ózi kúpirlik.
Kitap shyǵarý – kúrdeli másele. Onyń qıyndyǵynan buryn aq adal eńbegiń aqtala ma, kóńildegideı qalamaqy tólene me? Aýyzdy qý shóppen súrtý – artyq. Qazir kitap shyǵarý sharýasymen aınalysatyn tıisti mınıstrlikte eki túrli joba-baǵdarlama bar; biri – memlekettik satyp alý, ekinshisi – kitap basyp shyǵarý, taratý. Jolyń bolyp birinshisine tyrnaq iliktirseń, shala-sharpy bir «baıyp» qalatynyń anyq. Memleket qabyldap alǵan qoljazbanyń árbir baspa tabaǵyna pálenbaı myń qarjy tólenedi. Ekinshisiniń de «qur aıaqqa bata júrmeıtindeı» qaýqary bar. Eń bastysy – búgingi talǵampaz oqyrmannyń talabyn qanaǵattandyrarlyq tolymdy týyndy týdyra bilińiz! Taǵy da qaıtalaıyn, qashan bolmasyn, jaqsy jazylǵan shyǵarmanyń juldyzy joǵary. Búgin be, erteń be, báribir kitap bolyp basylyp shyǵady, jerde qalmaıdy. Baıaǵydaı «qaptap» alatyn qalamaqy bolmasa da, adal nıetpen atqarylǵan eńbegiń eleýsiz qalmaıdy. Qaǵaz kitaptyń nasıhaty jónge túsip, dúıim el qulaqtanǵan saıyn onyń quny da arta túsedi. Bul prosess qalamaqyǵa da tikeleı baılanysty.
Taner Mýrat:
– Buǵan eshqashan ınternet kináli emes, onyń ústine qaǵaz kitaptardyń ornyn ol basa almaıdy. Al elektrondy jáne aýdıokitaptarǵa suranys artqany shyndyq. Kerisinshe, ınternetti barlyq kitaptar túrin taratýdyń jáne jarııalaýdyń óte tıimdi quraly retinde baǵalaý qajet. Qazir kitaptardy basyp shyǵarǵan soń, ony ár jaqqa taratý, nasıhattaý, satý, jarnamasyn jasaý, kitaphana qoımalaryna qoıý, tipti keri baılanys jasaý úshin ınternettiń róli basym, tipti bul sharýalardy ınternetsiz elestetý múmkin emes. Kitap shyǵarý jazýshynyń emes, oqyrmannyń kóńilinen shyǵýy kerek, óıtkeni ol – tapsyrys berýshi ǵoı. Sońǵy jyldary tehnologııa baspa óndirisinde bolǵan negizgi kedergilerdi joıdy. Sıfrly basyp shyǵarý tehnologııasy qaǵaz kitaptardy qolaıly baǵamen shaǵyn basylymmen, tipti bir ret basyp shyǵarýǵa múmkindik berip jatyr. Onyń ústine bul barys elektrondy kitaptar men aýdıo óndiris shyǵyndaryn azaıtady. Mysaly, biz búginde paıda kórip otyrǵan tehnologııalyq qurylǵylarsyz Rýmynııadaǵy nebári 22 000 turǵyny bar tatar jurtshylyǵyna shaǵyn naryqqa júginý múmkin emes edi. Sondyqtan másele kitapty qalaı jarııalaýda emes, qalaı taratýda bolyp otyr. Qaǵaz kitaptardyń oqyrman qolyna jetýi qıyndap barady. Nelikten? Bul – olardyń talǵamy men kúndelikti turmystyq ádetteri ózgergendiktiń belgisi. Jas oqyrmandar elektrondy qurylǵylarda oqýdy nemese tyńdaýdy unatsa, qart adamdardyń sany kún sanap azaıyp barady. Sondyqtan qaıshylyq jazýshy men oqyrman arasynda emes dep esepteımin. Basty másele jazýshynyń naryq suranysyna beıimdelýden bas tartýynan bolyp otyr. Sol úshin biz eń aldymen, qazirgi oqyrmannyń profılin jasaıyq. Olardyń talǵamyna saı jumys isteıik. Biz oqyrmandarymyzdyń joǵary bilimdi, tehnologııalyq progress pen elektrondy qurylǵylaryna beıimdelgen, tipti olardyń únemi qarbalasta júretinin jaqsy bilemiz. Sondyqtan búkil kitap óndirisin qazirgi oqyrmandardyń profıline beıimdeý kerek. Biraq kitaptardy jeke satýshylar jáne basqa múddeli taraptar jańa qajettilikterge beıimdelip úlgergenimen, qalamgerler áli de bolsa kóne súrdekten asa almaı, jańa qajettilikterge ıkemsizdik tanytyp keledi. Sol úshin qazirgi jazýshyǵa bárin derlik ózgertý kerek: taqyryptar, jazý stıli, onyń jańa basyp shyǵarý men taratý ádisterine kózqarasy, bári de ózgerýi tıis. Áıtpese ol ýaqyty az, bilimdi de jumys basty oqyrmannyń qajetinen shyǵa almaıdy.
Aıda Egemberdıeva:
– Keńestik ómirdiń qyr-syryn kórgen bizdiń urpaq kásibı jazba ádebıeti bastalyp, qalyptasyp, ózindik damý jolyn tapqan ǵasyrda ómirin kitapsyz elestete almaǵan sońǵy urpaq dep oılaımyn. Stýdenttik shaǵymyz Keńes Odaǵynyń ydyraýymen tuspa-tus keldi. Sonyń saldarynan bizden keıingiler birte-birte kitaptan alystap ketti. Internet keń taraǵan. Kitapqa qatysty keıingi balalar men bolashaq urpaq týraly birdeńe aıtý qıyn. Kitapqa qajettilik bolmasa, jazýshylardyń kitabyn basyp shyǵarýdyń mańyzy azaıatyndaı seziledi. Biraq qazir qaǵaz kitaptar shyǵyp jatyr. Másele qandaı kitaptar degen suraq týyndaıdy. Keńes Odaǵynyń 70 jylynda qyrǵyz ádebıetinde 70-ke jýyq roman, al táýelsizdik alǵan 30 jyl ishinde 150-ge jýyq roman jaryq kórdi. Sol avtorlardyń ishinde ádebıette burynnan qyzmet etip kele jatqan uly jazýshylar da, sonymen qatar jańa ǵana qolyna qalam alǵan qalamgerler de bar. Tipti olar birden roman jazýdy «bastap» ketti. Sandyq jáne mazmundyq taldaýǵa kelgende, olardyń ishinde fılosofııalyq, psıhologııalyq, áleýmettik, shytyrmandyq, detektıvtik romandar bar ekeni baıqaldy. Deńgeıi ártúrli. Bul neni bildiredi? Bul, árıne, ádebıetke degen jaýapkershiliktiń joqtyǵyn bildiredi. Tipti esimi álemge tanylǵan Aıtmatovtyń ózi áýeli povest sııaqty shaǵyn janrmen aınalysyp, kórkem aýdarmamen aınalysyp, odan ári romandar týdyrdy. Bul óz ýaqytynda oılanatyn másele. Ras, dúnıejúzilik tájirıbede ómirinde eki-aq shyǵarma jazyp, búkil álem tanyǵan Lıýıs Kerroll sııaqty qalamgerler bar. Al bizdiki basqa dúnıe, ózge álem.
Iá, Qyrǵyzstanda qaǵaz kitaptar qaz-qalpynda shyǵyp jatyr. Sapany baqylaý organy joq. Jyldyq jospar bekitilip, josparǵa engen jumystar 5-6 resenzent pen redaktordyń qolynan ótip, keıin baspaǵa usynylatyn buıryq bolmaǵan soń, sapa týraly sóz qozǵaýǵa bolmaıdy. Qolynda barlar qalaǵanyn jazyp, kez kelgen danada basyp shyǵarady. Biraq naǵyz aqyn-jazýshylar qol qýsyryp otyrǵan joq. Isker baspalar kelisimshartqa otyryp, klassıkalyq shyǵarmalardy qaıta basyp shyǵaryp, halyqqa taratyp jatqan jaǵdaılar az emes. Bul endi ońaı jaǵdaı emes. Bizde dramalyq shyǵarmalar sırek jazylady. Jýyrda ǵana qyzmetinen ketken Mádenıet, aqparat jáne sport mınıstrimiz Qaırat Imanalıev – drama janrynda eńbek etip kele jatqan ádebıettiń birden-bir ókili. Eń ıkemdi janr bolǵandyqtan, Táýelsizdiktiń eń qıyn jyldarynda poezııalyq shyǵarmalar jıi jazyldy, kitaptary da jalǵasyn tapty, áli de solaı. Aǵa urpaq ınternetke asa mán bermeıtin sııaqty. Bergenderin kitap etip beredi.
Negizgi másele – ádebı shyǵarmanyń sapasy
– Sizdiń elde jazýshylar qalaı kún kóredi, úkimet olarǵa kómektese me, álde olar óz betinshe ómir súre me?
Qýanysh Jıenbaı:
– Úkimettiń kómegin álgide shym-shymdap aıttym, bilem. Odan artyq aýyz asha berý – eki jaqqa da tıimsiz. Tıimdisi – ádebı konkýrs, baıqaý, tulǵalar esimderine baǵyshtalǵan janrlyq júldelerdiń sanyn kóbeıtý. Kórshi Reseıde jyl saıyn júzdegen ádebı baıqaýlar ótip jatady: «Iаsnaıa Polıana», «Bolshaıa knıga», «Nos», «Chıstaıa knıga»... t.t. Bul jerdegi basty kiltıpan –báıgege túsken shyǵarma aldymen zeıin qoıylyp oqylsa, jan-jaqty taldansa, ádildikpen sheshimi shyǵarylsa deńiz! Báseke sonda týyndaıdy, shyǵarmanyń nasıhaty jolǵa qoıylady. Oqyrmandar ondaı týyndyny izdeıdi, tus-tusqa suraý salady. Bul – qalamgerlerdi de qanattandyratyn qubylys.
Bizde áli kúnge deıin sheshimin taptyrmaı kele jatqan qıyn túıin – ádebı agent sharýasy. Jazýshylar odaǵy janynan ádebı agentter brıgadasy qurylsa deımin-daǵy. Janrlyq seksııalar osy baǵytqa beıimdelse... Onyń mehanızmderin, kiltin tabýdy, menedjerlik qabilet-qarymy bar mamandar daıarlaýdy alaqtap aspannan izdeýdiń qajeti shamaly. Buǵan beıimdi jastardy tartý da asa qıyndyq týdyra qoımaıdy. Aldymen jaramdy shyǵarmalardy solar baǵalap, baspalarmen baılanysty da solar uıymdastyrsa... Baspalarmen ortaq sheshimge kelip, qalamaqy máselesin de birigip sheshse, qalamgerdiń qoly biraz uzarar edi, alańsyz shyǵarmashylyqpen aınalysar edi. Eki jaqqa da tıimdi tásil osy...
Knýt Odegard:
– Norvegııa jazýshylaryna úkimetimiz jaqsy kómektesedi, olar ár jyly jańa ári sapaly kórkem shyǵarmanyń 700 danasyn (proza men poezııa, keıde esse jáne kórkem ádebıet) satyp alyp, bul kitaptardy búkil eldegi kópshilik kitaphanalarǵa taratady. Bul úlken qalalardan alysta turatyn aýyldaǵy oqyrmandarǵa jańa da sapaly kitaptardy úlken qalalardaǵy oqyrmanmen bir ýaqytta oqýǵa múmkindik beredi. Demek bul elimizdegi qalamgerlerge de, baspagerlerge de, oqyrmanǵa da tıimdi. Biraq bul jerdegi negizgi másele – ádebı shyǵarmanyń sapasy. Sondaı-aq bizde úkimettik ádebı stıpendııalar men marapattar bar. Sol úshin bizdiń elde qalamger óz shyǵarmashylyǵymen aınalysyp, jaqsy ómir súre alady.
Aıda Egemberdıeva:
– Qazir Qyrǵyzstanda bılik pen qalamgerlerdiń arasynda úlken túsinispeýshilik bar. Jazýshylar óz baqyttaryn ózderi izdeýde. Munyń jaqsy jaǵy da bar shyǵar, óıtkeni olar erkin, bılikke de, úkimetke de baılanbaıdy. Úkimet «mynany jaz» nemese «mynany jazba» dep nusqaý bere almaıdy. Bir kezderi ádebıet qoǵamdaǵy saıası qural bolǵanyn tarıhtan bilemiz. Barlyq jasalǵan shyǵarmalardan sosıalıstik realızm talabyna saı elementterdi izdeý úrdiske aınalǵan. О́mir olaı emes. О́mir shyndyǵy bólek. Bul ómirde eshqaısymyz oń nemese teris keıipker bola almaımyz. Bir adamnyń boıynda jaqsy da, jaman da qasıetter bolady. Sol qıyn kezeńderde osyny jaqsy sezinip, shyǵarmashylyqtyń tyń bastamalaryn baıqaǵan qalamgerlerimiz boldy. Aıtmatovtyń «Qosh bol, Gúlsary», «Ǵasyrdan da uzaq bir kún» romandary sol tustaǵy bılikke jasyryn narazylyq bildirse, Qubatbek Júsýbalıev, Qazat Aqmatov, Asanbek Stamov, Mýrza Ǵaparov, t.b. jazýshylar óz shyǵarmalaryn basqa da ádebı ádistermen jazyp, keńestik qoǵam sheńberine syımaıtyn oı-pikirlerin bildirdi, sol sebepti de olardyń biraz shyǵarmalary uzaq jyldar boıy jarııalanbaı qaldy.
Bir jaǵynan erkindik bolsa, ekinshi jaǵynan, eń jaqsy týyndylardyń týýyna sebepker de qoǵamnyń ózi. Shyǵarmashylyq eń qıyn sátterde paıda bolatyndaı kórinedi maǵan. Sabyrly adam eshteńe jaza almaıdy. Qyrǵyz halqy óz tarıhynda talaı surapyl soǵysty bastan ótkerdi «Manasta» aıtylǵandaı «buzyla beretin, shashylǵandy jınaıtyn» táýelsizdikti ańsaǵan halyq. «Manas» – sol uzaq ta qıyn jolda dúnıege kelgen týyndy. О́tken ǵasyrdyń 20-30 jyldaryn alatyn bolsaq, ulttyq ádebıet pen ǵylymdy ornyqtyrýǵa degen qushtarlyq basym boldy, basyn qylysh kesse de, jolynan taımaǵan Qasym Tynystanov, Sydyq Qarachev syndy aqyn-jazýshylar áne sol dáýirdiń aıqyn mysaly. Olar osy áreketi úshin qýǵyn-súrginge ushyrady, qandy soǵys kezinde, soǵystan keıin stalınızmniń qatal jaǵdaıynda júrse de, nebir shyǵarmalar jazyp ketti. Búginde tirlik mımyrt kúnniń aıasynda ótip jatyr, eshkim basa nazar aýdarmaǵan soń, qýatty shyǵarmalar jazylmaı jatyr. Bostandyq árqashan shyǵarmashylyqty jaqsarta bermeıtin sııaqty degen oıda qaldym.
Degenmen bılik pen qalamgerlerdiń aýyzbirshiligin qalaımyn. Qoǵamdy tárbıeleýdiń jalpy baǵdarlamasy men ortaq saıasaty bolsa, jazýshylar bılik pen halyq arasyndaǵy kópir bolar edi. Bul jazýshylardyń qurmetin arttyryp, bedelin kóterer edi. Múmkin, biz buǵan qol jetkize almaımyz.
Búginde nege ekeni belgisiz, jazýshy bolǵysy keletinder kóp. Tipti ádebı bilimi joqtardyń ózi kitap shyǵaryp, Jazýshylar odaǵyna múshelikke ótý úshin janyn salyp jumys jasap júr. Men buǵan árqashan qarsymyn: olar buryn basqa mamandyqta jumys istep, balalaryn ósirip, jaǵdaılaryn jasaıdy, al endi ádebıetpen aınalysqysy keledi degen qorqynysh bar. Qazir men Ulttyq Jazýshylar odaǵy janyndaǵy Poezııa seksııasyn basqaramyn. Odaqqa kirgisi keletinderdiń eń talanttylary «Ádebıet tarıhy», «Ádebıet teorııasy» pánderinen arnaıy emtıhan tapsyryp, sodan keıin ǵana Odaqqa kirýge ruqsat etilsin degen máseleni kóterip kelemin. Odaqqa múshe bolý qalamgerge ne beredi? Qadir-qasıet pe? Qalamger úshin juldyzy jarqyraǵan belgili bir ortada júrý mańyzdy ma? Kórkem shyǵarmany durystap jaza almaıtyn qalamgerge jazýshy kýáligi men tósbelginiń quny joq dep oılaımyn.
Taner Mýrat:
– Shyǵarmashylyqpen aınalysýdy bastaǵanda, tek osy salamen aınalysatyn jazýshy jazý arqyly ómir súre almaıtynyn, tipti óner salasyndaǵylar da óz ónerimen oıdaǵydaı ómir súre almaıtynyn túsinýi kerek. Al úkimet solaı isteý múmkin deýden tanbaı kele jatyr.
Shyǵarmashylyq hobbı emes, kásip
– Negizinde shyǵarmashylyq – adamnyń jeke hobbıi. Mysaly, etikshi óz kásibin jaqsy kóredi, baǵban da. Bul týraly ne oılaısyz?
Aıda Egemberdıeva:
– Jazý jeke hobbı ekeni sózsiz. Ony jazýǵa da, jazbaýǵa da eshkim májbúrleı almaıdy. Biraq jazýshylardy jaıyna qaldyrý durys emes ekeni anyq. Qoǵamdy, bolashaq urpaqty tárbıeleý úshin jazýshylar maqsatty túrde ún qatýy, daýysyn shyǵarýy kerek, sosyn olardyń aıtqanyn jurtqa taratý qajet. Bul jaǵdaıda arnaıy qurylǵy jumys isteýge tıis. Ádebı syn bolýy tipten mańyzdy. Synsyz ádebıet eshqashan damymaıdy. Áıtse de, sol Odaq týraly aıtatyn bolsam, munyń bári qozǵalysqa túsken. Biz sol kúnderdi qaıtarýymyz kerek. Qyrǵyz ádebıetiniń kóptegen klassıkalyq shyǵarmalary bılik pen ómir talabymen týdy. Osyndaı jaǵdaıda 2019 jyldyń qazan aıynda Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq Jazýshylar odaǵynyń 85 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jazýshylar men ǵalymdar, mektep muǵalimderi men oqýshylar, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary men stýdentteri, oqýlyq avtorlary bas qosyp, qoǵam ókilderin shaqyrdy. Úkimet, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, «Qazirgi qyrǵyz ádebıeti oqý úrdisinde» taqyrybynda dóńgelek ústel uıymdastyryp, dıalog júrgizdik. Mektep oqýshylary qandaı shyǵarmalardy oqyǵysy keletinin aıtyp, jazýshylarǵa talap qoıyp, qazirgi oqýlyqtardyń jaı-kúıine toqtalyp, ony qurastyrǵandarǵa nazyn aıtty. Sodan beri osyndaı jaǵdaıda oqýlyq jasaǵan mınıstrlik, Jazýshylar odaǵy, Bilim akademııasy birlese jumys isteı bastady. Oqýlyqtardy qart qalamgerlerdiń shyǵarmalarymen toltyra bermeı, jas, talantty qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn qosý máselesi ómirge keldi.
Knýt Odegard:
– Men muny hobbı dep aıta almas edim. Bul – kásip. Ony ári qaraı júrgizý ońaı emes. Ásirese poezııalyq kitaptar men romandardy ómirge ákelýdiń júgi aýyr, ol úshin uzaq jyldar jumys isteýge týra keledi. Áne sony túsinetin qoǵam qaıda bar?
Taner Mýrat:
– Hobbı – shyǵarmashylyqty yntalandyrýy múmkin, biraq ol shekteýli dárejede ǵana. Shyǵarmashylyq kúshti oıatatyn nárse – qushtarlyq pen erekshelik. Qushtarlyq hobbıden áldeqaıda kóp. Bul sózsiz súıispenshilik, senim jáne qurbandyqtan turady. О́z kezeginde, shynaıylyq, top ishinde qalýdan bas tartý, dara bolý jáne buryn eshkim júrmegen jolmen júrý – jazýshy úshin taptyrmas múmkindik.
Qýanysh Jıenbaı:
– Iá, jaqsy shyǵarmany týdyratyn adam qashannan – jalǵyz. «Jeke adamnyń hobbıi»... dál tabylǵan teńeý emes. Jazý – keıipkerimen birge otqa túsý, kúıip-janý, aqyr sońynda boıyńdaǵy bar qýat-kúshinen aıyrylyp ólip-tirilý. Balyqtar dúnıesin biraz zerttedim, teńiz taqyryby janyma jaqyn. Kóktem aıynda balyqtar jaǵalaýdaǵy qatty qaıranǵa baýyryn tósep, ýyldyryq shashady. Birazynyń álsirep, qaıtadan tereńge súńgip, baldyrlar arasyna baryp, ál shaqyrýǵa shamasy jetpeıdi. Birazy salaqtap qara qarǵanyń jemsaýynda ketip bara jatady. Talaı tún tolǵatyp, týyndysynyń sońǵy núktesin qoıǵan qalamgerdi de ýyldyryq shashqan balyqqa kóbirek uqsatamyn. Qolyna endi qashan qalam alary belgisiz. Hobbı – haltýrshıkterdiń kásibi. Shyn talant – kóktegi qudaımen jıi «baılanys jasap» turatyn qudiret kúshtiń ıesi.
Etikshi óz kásibin jaqsy kórip, tapsyrys berýshiniń kóńilinen shyǵa almasa, dúńgirsheginiń jabylyp qalaryn jaqsy biledi. Ol da jalǵyz, ózimen-ózi. Báteńkeńdi jamap bergeni úshin aqyny kóbirek surasa, oǵan tańǵalýdyń qajeti joq, óz eńbegin tym arzanǵa baǵalasa, qorqynyshtyń bir ushy sonda.
Sheberliktiń shegi joq. Qalamger shyǵarmasynyń jaqsy tusyn da, nashar tusyn da suńǵyla synshyńyzdan góri ózi jaqsy biledi. Keıde sony jurt baıqar ma eken dep, ádeıi jiberedi. О́zin synaǵandaǵy túri. Bul da ońtaıly tásil emes. Túptiń túbinde báribir «ustalady». Etikshi de erteń maǵan taǵy kelip, ótinish aıtsa eken dep, etiktiń nálin olpy-solpy qaǵa salmaıdy. Baryn salady. Kózdiń aldynda ótirik aıtý – ólim. Qalamger de solaı, nashar shyǵarma usynsa «oqyrman soty» aıamaıdy. Biraq etikshiniń jaǵdaıy jazýshyǵa qaraǵanda bir pás joǵary. Aqysy tabanda qolǵa tıedi. Qalamgerdiki – túıe tolǵaq.
Norvegter áli de kitapty qyzyǵa oqıdy
– Qazir kórkem ádebıetti izdep oqıtyn oqyrman bar ma? Qandaı jazýshylardyń kitaptary máńgilik oqylady?
Aıda Egemberdıeva:
– Aǵa urpaq kitaptan alshaqtaı almady, kete almaıdy. Shyqqan kitaptardy izdep oqıdy. Endi Aaly Tokombaev, Túgólbaı Sydyqbekov, Muqaı Elebaev, Quseıin Esenkojoev, Qasymaly Jantóshev, Qasymaly Baıalınov, Uzaqbaı Ábdýqaıymov, Tolyǵan Qasymbekov, Áshim Jaqypbekov, Kóchken Saqtanov, Shuqyrbek Beıshenalıev, Shabdanbaı Ábdiramanov, Asanbek Stamov, Aman Saspaev, О́sken Dánikeev, Melıs Ábákirov, Seıit Jetimishev, Beksultan Jaqıev, Mar Baıjıev syndy klassık jazýshylardyń shyǵarmalary qaıtadan kitap bolyp basylyp, oqyrmandar nazaryna usynylyp júr. Keńes Odaǵy kezinde talantty jazýshylardyń kópshiligi Shyńǵys Aıtmatovtyń kóleńkesinde qaldy. Samsaq Stanalıev, Aıdarbek Sarmanbetov, Beıshebaı Ýsýbalıev, Toıchýbaı Sýbanbekov, Mırzohalım Kárimov, Sultan Raev, Arslan Koıchıev syndy qyrǵyz ádebıetiniń ókilderi búginde proza janrynda eń ónimdi eńbek etýde. Eki qyrǵyz jazýshynyń shyǵarmalary orys, aǵylshyn, nemis, t.b. tilderine aýdarylyp, álemdik arenada básekege túse bastady. Sultan Raevtyń «Táj» pesasyn Ulybrıtanııa patshaıymy Elızaveta II maquldap, shaqyryp, 2014 jyly Býkıngem saraıynda qabyldaǵan bolatyn, sodan beri qarym-qatynas tereńdeı túskenin bilemiz. Men Aıtmatov romandaryndaǵy ıdeıalardyń jalǵasyn negizinen Sultan Raev shyǵarmalarynan kóremin.
Poezııaǵa kelsek, Aaly Tokombaev pen Qasym Tynystanov, Júsip Turysbekov pen Joomart Bókombaev, Kýbanychbek Málikov pen Alyqul Osmonov bastaǵan ondaǵan dastandar, aqyndar shyǵarmalary, kásibı ádebıetter Temirqul Úmótalıev, Raıqan Shúkirbekov, Mıdın Alydrabaev, Baıdyraýqulaquly Toqaýyluly, Baıdyraýqulaquly Toqmushev jalǵastyrǵan. 60-70-jyldardyń orta sheninde Jolon Mamytov, Turar Qojomberdıev, Tabyldy Muqanov, Turǵynbaı Ergeshbaev, Omor Sultanov, Ergeshbaı Uzaqbaev, Aman Toktogýlov, Maıramqan Ábilqasymova, Súıinbaı Eralıev, Toıynbaı Eralıev, Ramısbaıuly, Toǵaıuly, R.Mameev, Súıerqul Turǵynbaev, t.b.Odan beri Beganas Sartov, Asan Jachalyqov, Ernıs Tursynov, Akbar Rysqulov, Saǵyn Aqmatbekova, Roza Qaraǵulova, Anataı О́mirqanov, Shaılobek Dúısheev, Qojogeldi Kúltegin, t.b. Halyq óneriniń dástúrin álemdik poezııa elementterimen ushtastyrýdyń joly uzaq. Birin aıtsań, bireýi qalady. Olardyń kópshiligi ádebıetshiler men synshylardy synsyz qaldyrdy. «Ádebıettiń damýy tejeldi» degen jalpy minezdememen «Manas», Aıtmatovy bar qyrǵyz ádebıetiniń ózegi, matrısasy, tiregi berik dep esepteımin. Qazir birimiz qolymyzǵa qalam ustamasaq ta, artta qalǵan ádebıettiń nury san ǵasyrǵa jalǵasady.
Knýt Odegard:
– Norveg halqy áli de kitap satyp alyp oqıdy. Áli de ádebı merekelerde aqyndardyń oqyǵan jyrlaryn uıyp tyńdaıdy. Bizde áli kúnge deıin jańa kitaptar týraly jazatyn gazetter men jýrnaldar kún saıyn shyǵyp jatyr. Biraq keıbir gazetterde qylmys pen otbasylyq oqıǵalar sııaqty bestseller kitaptarǵa basa nazar aýdarý beleń alyp barady. Degenmen bizde poezııaǵa sholýlar jasaıtyn, basqa da sapaly kitaptardy basyp shyǵaratyn tórt-bes jaqsy gazet bar. «Qandaı kitaptar máńgilik oqylady?» degen suraǵyń meni oılandyrdy. Men paıǵambar emespin, sondyqtan bul suraqqa jaýap bere almaımyn.
Taner Mýrta:
– Iá, ondaı oqyrmandar aramyzda áli bar. Qoǵam ózgergen jaǵdaıda máńgilik kitap oqý múmkin emes degen oı da bar. Jazýshy óziniń shyǵarmalaryn, ýaqytyn zamandas oqyrmandaryna arnaýy kerek. Tipti oqyrmannyń kitap oqý daǵdysy men ustanymy da jazýshynyń kóńilinen shyǵý qajet.
Qýanysh Jıenbaı:
– Kórkem ádebıetti oqıtyn oqyrmany bolmasa, qalamger baıǵustyń kórgen kúni – «qan men ter». Búginde oıly oqyrman shekten tys kóp bolmaýy múmkin. Biraq joq emes. Jaqynda jaqsy kóretin bir qaryndasym kitap dúkeninen shyǵyp kele jatqanymdy kórip: «aǵa, siz áli kitap dúkenderin aralaısyz ba?», dedi. Kúldim. О́zi «shırpotreb» satatyn ortaqol bazarǵa qaraı asyǵyp bara jatty. Kitap betin ashpaıtyn solar. Joq, olardy da kinálaǵym kelmeıdi. Erteń bul «orta tap» ta jyltyrap kıinip, qymbat mashına minip, meımanasy tasıdy. Biraq báribir kóńili qońyltaqsyp, bir nárse jetpeı turǵandyǵyn ishi qurǵyry anyq sezedi. Sóıtip, maǵan suraq bergen qaryndasym kitap dúkenine qalaı kirip barǵanyn baıqamaı da qalady.
Máńgilik eshnárse joq, bolmaıdy, bolǵan da emes! Máńgilik oqylatyn kitap ta ýaqytqa táýeldi. Máńgilik oqylatyn kitapty tańdaıtyn ádil tóreshi – taǵy da ýaqyt.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»