Osydan on shaqty jyl buryn Qazaqstanda qolǵa alynǵan alǵashqy aǵza aýystyrý operasııalaryn elge birinshi bolyp súıinshilegenimiz este. Osy aralyqta otandyq transplantologtar jaqsy tájirıbe jınaqtap, talaı naýqastyń ómirin uzartqanymen, qaı eldi alsaq ta máıittik donor men aǵza almastyrýǵa qatysty másele áli de bar jáne bola da bermek. Bul bir jaǵynan dinı ustanymdardan týyndaıtyn sharttar bolsa, kelesi qyry medısına múmkindikteri men transplantologııalyq tehnologııalardyń damýyna táýeldi.
Qalaı desek te, aıaq astynan apatqa ushyrap, kóz jumǵandardyń, ıakı kenetten qaıtys bolǵan jaǵdaıda jaqynynyń ruqsatymen óz aǵzalaryn ózgelerge muraǵa qaldyratyn zańdary rettelgen, jumys istep turǵan memleketter bar. Donorlyq aǵzany paıdalanýǵa qatysty zań elimizde de az pikirtalas týdyrǵan joq. Alaıda jurttyń pikiri ekige aıyrylyp otyrǵanda, elimizde 3,5 myńnan astam adamnyń resmı túrde aǵza aýystyrýǵa muqtaj jáne ómir men ólimniń ortasynda jatqanyn aıtý kerek. Bul – shuǵyl búırek, baýyr, júrek nemese ókpe transplantasııasyn kútip júrgen bireýdiń ákesi, endi bireýdiń kóziniń aǵy men qarasyndaı jalǵyzy.
Elimizde aǵza aýystyrý operasııalary 2012 jyly qolǵa alynsa, búginge deıin 2 myń azamattyń aǵzasy aýystyrylǵan. Nur-Sultan qalasynyń transplanttaýshy-úılestirýshisi Sáýle Shaısultanovanyń málimetinshe, bıylǵy birinshi toqsanda elimizde 44 transplantasııa jasalǵan. Onyń ishinde tiri donordan 37 operasııa, qaıtys bolǵannan keıingi donordan 7 operasııa jasaldy.
Joǵaryda atap ótkendeı, qazirgi ýaqytta 3 557 adam júrek, ókpe, búırek, baýyr almastyrý kezeginde tur. Onyń 82-si – bala. Aǵzaǵa zárý naýqastardyń ishinde eń kóp suranysqa ıe organ – búırek. Iаǵnı 3 148 eresek adam men 65 bala búırek almastyrý otasyna zárý. Al júrek transplantasııasy 147 eresek pen 6 balaǵa kerek. О́kpe almastyrý boıynsha 17 adam kezek kútip júr.
Donorlyq aǵzaǵa zárýlik ózge memleketterde de bar. Jýyrda Almatyda gıbrıdtik rejimde, halyqaralyq deńgeıdegi mamandardyń qatysýymen Qazaqstan hırýrgteriniń «Hırýrgııa jáne transplantologııanyń ózekti máseleleri» atty sezi ótti. Osymen úshinshi ret uıymdastyrylyp otyrǵan jıynǵa Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan jáne Úndistan elderinen arnaıy delegasııalar kelse, ózge sheteldik transplantolog-hırýrgter onlaın qatysyp, baıandama jasady.
«Aǵza jetispeýshiligi qaı elde bolsyn ózekti. Donor men naýqas aǵzasynyń úılesimdiligi kerek. Ekeýi de birneshe medısınalyq tekserýden ótedi. Qazaqstanmen 2011 jyldan bastap úzdiksiz jumys istep kelemiz. Qazir qazaqstandyq medısına basqa elderden artyq bolmasa kem emes. О́te qarqyndy damyp kele jatyr. Operasııany sońǵy tehnologııalarmen jasaýdyń ozyq úlgileri qalyptasqan», deıdi Mınskidegi «Hırýrgııa, transplantologııa jáne gematologııa» ǵylymı ortalyǵynyń dırektory Oleg Rýmmo.
Aıtqandaı, Belarýs Respýblıkasynyń akademıgi óz elindegi máıittik donordan transplantasııalaý jaıly egjeı-tegjeıli baıandama jasaı otyryp, aǵza aýystyrýdyń jańa dáýirin 2008 jyly baýyr aýystyrýdan bastaǵanyn jetkizdi. Kóp uzamaı 2011 jyly transplantologııany belsendi damytyp jatqan TOP-50 elge kirgen bul el 2020 jylǵy esep boıynsha dúnıe júzinde eń kóp transplantasııa jasaǵan elder ishinde 22-orynǵa shyqqan. Belarýs eli mundaı tabysqa qalaı jetken degen suraqtyń jaýabyn akademık tómendegideı jiktedi. Birinshiden, 1997 jyly «Adam aǵzalary men tinderin transplantasııalaý týraly» zań qabyldanǵan. Oǵan zaman talabyna saı tórt ret ózgeris engizilgen. О́ıtkeni bul elde tek transplantasııaǵa arnalǵan zań joq. Aǵza aýystyrýǵa qatysty erejeler «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeksinde ǵana jazylǵan. Ekinshiden, donorlyq jáne transplantasııa prosesin úılestiretin qurylymdar jasaqtalǵan. Bul qurylymdar organ aýystyrý salasyn tıimdi basqarý úshin kerek. Úshinshiden, donor bolǵan adamdy oǵan qarjy berý arqyly yntalandyrady. Tórtinshiden, Belarýs Respýblıkasynda organdy bólý mekemelerinde sybaılas jemqorlyq pen aqparattyq tehnologııalardy qoldaný deńgeıi tómen. Oǵan qosa, monopolııaǵa jol berilmeıdi. Besinshiden, óńirlerde organ transplantasııalaýdy damytyp, transplantologııa bólimderin qurǵan. Altynshydan, sátti shyqqan nátıjelerdi jer-jerge habarlaıdy jáne dárigerleriniń qandaı biliktilikten ótip jatqanyn jurtshylyqqa jarııalap otyrady.
«A.N.Syzǵanov atyndaǵy UǴHO» AQ Basqarma tóraǵasy, UǴA akademıgi Bolatbek Baımahanov sezd barysynda naýqastarǵa kómek kórsetýdi uıymdastyrýdan bastap, hırýrgterdiń kúndelikti jumysyndaǵy kóptegen ózekti máseleni, onyń ishinde asqazan-ishek joldary jáne endokrındi aǵzalar hırýrgııasy aýrýlaryn, synı jaǵdaılardy (shok, sepsıs) dıagnostıkalaý jáne emdeýde biryńǵaı tásilderdi engizý, gepatopankreatobılıarlyq aımaqty emdeýdiń ınnovasııalyq tehnologııalary men zamanaýı ádisteri, sondaı-aq transplantologııalyq kúrdeli máselelerge deıingi suraqtardy qamtıtyn keń aýqymdy taqyryptar qarastyrylǵanyn jetkizdi.
Sezdiń alǵashqy kúni plenarlyq otyrysqa arnalyp, «Gepatopankreatobılıarlyq hırýrgııa» jáne «Asqazan-ishek joldary jáne endokrındi aǵzalar hırýrgııasy» seksııasy boıynsha baıandamalar tyńdaldy. Ekinshi kúni «Anestezıologııa jáne qarqyndy terapııa» jáne «Transplantologııanyń ózekti máseleleri» seksııalary jumys istedi. Sonymen qatar jas ǵalymdardyń posterlik baıandamalary usynyldy.
Hırýrgııa men transplantologııanyń ózekti máseleleri boıynsha halyqaralyq sezge elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat onlaın rejimde qatysyp, Qazaqstanda jyl saıyn medısına qyzmetkerleriniń, onyń ishinde dárigerlerdiń jalaqysy 30 paıyzǵa, meıirgerlerdiń jalaqysy 20 paıyzǵa kóterilgenin jetkizdi.
– Prezıdenttiń bastamasymen 6 ýnıversıtettik aýrýhana (Almaty, Shymkent, Qaraǵandy, Aqtóbe, Nur-Sultan, Semeı), 3 kópbeıindi aýrýhana (Túrkistan, Petropavl, Kókshetaý), 2 ǵylymı-ınnovasııalyq kópbeıindi klınıkany (Nur-Sultan jáne Almaty qalalary) salý bastaldy. Bıyl 2023 jyldan bastap medısına qyzmetkerleriniń kásibı jaýapkershiligin saqtandyrý júıesin engizý máselesi qarastyrylyp otyr, – deıdi densaýlyq saqtaý salasynyń basshysy.
Sondaı-aq mınıstr Densaýlyq saqtaýdy damytý tujyrymdamasynyń jobasynda hırýrgııalyq jáne transplantologııalyq qyzmet máselelerine erekshe nazar aýdarylǵanyn, óńirlerde ishki endoskopııalyq hırýrgııany, endoskopııalyq gemostaz ortalyqtary men donorlyq uıymdar jelisin damytý josparlanyp otyrǵanyn, oǵan qosa transplantologııadaǵy zerthanalyq qyzmetti órkendetýdi kózdep otyrǵanyn atady. Máselen, qazirgi ýaqytta elimizde 330-dan astam memlekettik jáne jeke medısınalyq uıym 200 myńdaı adamǵa hırýrgııalyq kómek kórsetedi. Sońǵy jyldary qazaqstandyq hırýrgııa aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Atap aıtsaq, álemdik standarttar deńgeıinde hırýrgter torakaldy-abdomınaldy aımaq aǵzalaryna operasııalardyń barlyq túrin, sonyń ishinde eń az ınvazıvti hırýrgııanyń barlyq spektrin, baýyr, uıqy bezi rezeksııasyn sátti jasaı alady.
– A.N.Syzǵanov atyndaǵy Hırýrgııa ulttyq ǵylymı ortalyǵy otandyq hırýrgııanyń kóshbasshysy, uıym qurylǵan kezde bastalǵan eń jaqsy dástúrler jalǵasyp, óz jetistikterimen álemge tanymal ortalyqqa aınaldy. Aǵzalar transplantasııasy – joǵary tehnologııalyq ınnovasııalyq medısınalyq kómek túri, onda zamanaýı medısınanyń barlyq resýrsy shoǵyrlanǵan. Atap aıtqanda, joǵary sanatty mamandar men jańa tehnologııalar, – dedi A.Ǵınııat.
Densaýlyq saqtaý mınıstri aǵza donorlyǵy boıynsha kóshbasshy elderdiń ozyq tájirıbesi kórsetkendeı, qaıtys bolǵannan keıingi donorlyqtyń qozǵaýshy kúshi transplantasııa jasaýǵa kásibı daıarlanǵan úılestirýshilerdiń damyǵan jelisi ekenin atady. Qazaqstanda búgingi tańda transplantologııanyń kúrdeli baǵyty kózi tiri kezindegi donorlyqty damytý bolyp otyr.
Otandyq hırýrgter sońǵy 10 jyl ishinde 1 600-den astam tiri donordan aǵza aýystyryp salsa, bul sonshama adamnyń ómiri men otbasylyq baqytyn saqtap qalýǵa septigin tıgizip otyr. О́z kezeginde mınıstrlik tarapynan salalyq jáne óńirlik donorlyq baǵdarlamalardy ázirleý men engizý, donorlyq uıymdar jelisin ulǵaıtý, transplantasııa úılestirýshileri men transplantolog dárigerler daıarlaý, osy salada zertteýler júrgizý, ınnovasııalyq tehnologııalardy ázirlep ony óńirlerge taratý, halyqtyń barlyq toby arasynda aǵza donorlyǵyn damytý máseleleri boıynsha keń aýqymdy aqparattyq-túsindirý jumysyn júrgizýi halyqty tıimdi transplantologııalyq kómekpen qamtamasyz etýge jol ashpaq.
Sóz sońynda aıtarymyz, elimizdiń árbir azamaty qaıtys bolǵannan keıingi aǵza aýystyrý boıynsha kelisim bere alady. Bas tartýǵa da quqy bar. Qazir muny elektrondy formatta júzege asyrýǵa bolady. 2 jyldan beri Egov.kz portalynda «Transplantattaý maqsatynda aǵzalardyń, tinderdiń qaıtys bolǵannan keıingi donorlyǵynan tiri kezinde bas tartý nemese kelisim alýdy tirkeý» boıynsha avtomattandyrylǵan qyzmet engizildi. Árbir azamat elektrondy qoltańba arqyly portalǵa kirip kelisetinin nemese kelispeıtinin bildiredi.
ALMATY