Birneshe jylǵa sozylǵan jahandyq indetten keıin Almatyda qaıtadan toı-tomalaq kóbeıe bastaǵanyn baıqaýǵa bolady. Degenmen resmı derekter aımaqta ajyrasýdyń da azaımaı turǵanyn kórsetip otyr. Megapolıstegi tirkeý qyzmeti salasyndaǵy jaǵdaıǵa oraı Almaty qalasy Ádilet departamenti basshysynyń orynbasary Záýresh Sathojına resmı málimettermen tanystyrǵan edi. Departament ókiliniń habarlaýynsha, Almaty qalasynyń turǵyndary bıyl jıirek shańyraq qura bastaǵan.
Spıker jalpy azamattyq hal aktilerin tirkeý (AHAT) isi týraly aıta kele, Almatyda otbasyn qurý máselesi oń jaǵyna oıysqanyn málimdedi. Mamandardyń aıtýynsha, 2022 jyldyń 8 aıynda qalada 84 507 azamattyq hal aktisi tirkelgen.
Bul tizimde 48 200 týý jáne 12 326 ólim aktisi bar. Sonymen qatar segiz aıda 19 367 neke týraly aktisi tirkelse, salystyrý úshin aıtatyn bolsaq, 2021 jyly dál osy kezeńde 16 952 adam shańyraq kótergen. Biraq ajyrasý azaımaı otyr, jyl basynan beri 2608 akt nekeni buzýǵa (2021 jyly – 1870), 2006 jazba tegin, atyn, ákesiniń atyn ózgertý, tegin aýystyrýǵa qatysty bolǵan.
Sol sııaqty Almaty qalalyq Ádilet departamenti basshysynyń orynbasary azamattyq hal aktilerin tirkeý salasynda memlekettik qyzmetterdi ońtaılandyrý maqsatynda «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksine túzetýler engizilgenin habarlady.
Endigi jerde nekeni tirkeý merzimi qysqardy. Budan bylaı nekege turý týraly ótinish berilgen kelesi jumys kúninen bastap esepteletin 15-shi kúni nekeni zańdastyrýǵa bolady. Al buryn 30 kún kútý qajet bolatyn.
Baspasóz brıfınginde ajyrasýdyń negizgi sebepteri men qyz tegin qaldyrý úrdisi týraly da baıandaldy. AHAT qyzmetkerleri almatylyqtardyń kúıeýiniń tegin nege almaıtynyn, qyzdyń atyn tańdap, jańa týǵan nárestelerdiń sırek kezdesetin esimderi men ajyrasý sebepterine toqtaldy.
Almaty qalalyq Túrksib aýdany ákimi apparatynyń azamattyq hal aktilerin tirkeý bóliminiń basshysy Janna Dúısembaeva: «Mysaly, 2021 jyly Túrksib aýdanynda 370 ajyrasý tirkeldi, bul tek ortaq balalary joq jáne ózara kelisim boıynsha AHAT organdaryna ótinish bergen azamattardy ǵana esepke alady. Bizdiń qyzmetkerler otbasylardy saqtaý qalý úshin úlken jumys júrgizedi. Mysaly, biz 84 nekeni saqtap qaldyq», deıdi.
Ádette AHAT qyzmetkerleri, erli-zaıyptylarǵa ajyraspas buryn oılanýǵa ýaqyt beredi. Alaıda barlyq otbasylardy saqtap qalý múmkin emes ekeni túsinikti. Taldaý kórsetkendeı, ajyrasýdyń negizgi sebepterine – balalarynyń, baspanasynyń bolmaýy, turaqty jumysynyń joqtyǵy, erli-zaıyptylardyń biriniń ishimdikke, esirtkige táýeldiligi, kózge shóp salý, tatýlyq taba almaý jatady. Onyń ústine, ajyrasýlardyń 70 paıyzyna áıelder bastamashy bolady eken.
Janna Dúısembaeva neke tirkelgennen keıin óz tegin qaldyrǵysy keletinderdiń máselesine túsinikteme bere otyryp: «Qazir mundaı úrdis ulttyq dástúrlerdiń jańǵyrýyna baılanysty ósti. Musylmandyq jolyn ustanǵan qyzdar nekege turǵan kezde ózderiniń tekterin qaldyrady. О́ıtkeni jubaıynyń tegi úlken atalarymen atalady da áıeli jubaıynyń tegin aıtqan kezde qaıyn atasynyń atyn aıtady, bul musylman dástúrine sáıkes emes», deıdi.
Sóz sońynda Janna Dúısembaeva 2022 jyly neke jasynyń tómendeý jaǵdaılarynyń sany tómendegenin atap ótti. Búgingi tańda nekeleskenderdiń jastary eresek bolǵanymen, ajyrasatyn erli-zaıyptylardyń jasy ártúrli bolyp otyr.
Sonymen «Neke jáne otbasy týraly» zańda ne ózgerdi? Almaty qalalyq Ádilet departamenti basshysynyń orynbasary Záýresh Sathojına azamattarǵa yńǵaıly bolý úshin azamattyq hal aktilerin tirkeýdiń, qaıtalama kýálik berýdiń barlyq túrlerine eksterrıtorııalyq qaǵıdat engizilgenin atady.
Túsinikti tilmen aıtqanda, azamattar qaı óńirde týǵanyna qaramastan týý týraly qaıtalama kýálikti alý qajet bolǵan jaǵdaıda, týý týraly qaıtalama kýálikti ol qalaýy boıynsha kez kelgen tirkeýshi organnan ala alady. Sonymen qatar ata-analardyń tańdaýymen balanyń týýyn tirkeý proaktıvti tásilmen, SMS habarlamalar arqyly kórsetiledi.
«Anasynyń jeke basyn kýálandyratyn qujattary bolmaǵan jaǵdaıda balanyń týýyn tirkeý jáne týý týraly kýálik berý múmkindigi qarastyrylǵan. Osylaısha, balalardyń týǵannan bastap azamattyǵy joq bolý máselesi sheshilýde», deıdi spıker. Sondaı-aq Záýresh Sathojına ózgerister qos esim men ákesiniń atyn syzyqsha arqyly berýdi qarastyratynyn aıtty. Máselen, ákesiniń aty Álı-Asqar bolsa, tegi Álı-Asqarulyna dep berilýi múmkin.
Sol sııaqty kýálikteri Qazaqstan Respýblıkasynan tysqary jerlerde berilgen balalardyń týýyn tirkeý úshin qujattar tizbesi keńeıtildi. Mysaly, eger bala О́zbekstanda týylsa jáne týý týraly kýálik týǵan jeri boıynsha berilse, jańa túzetýlerge sáıkes ata-analar balanyń naqty týǵan jerin kórsete otyryp, kez kelgen tirkeýshi organda qazaqstandyq úlgidegi týý týraly kýálikti ala alady.
Bul novella ata-analarǵa mektepke deıingi balalar mekemelerine kezekke qoıý, medısınalyq uıymdarǵa bekitý, ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndaý, borysh júktemesin azaıtý syndy memlekettik qyzmetterdi elektrondyq túrde alýǵa múmkindik beredi.
Azamattyq hal aktilerin tirkeýdiń keıbir túrleri avtomattandyrýǵa baılanysty alynyp tastalǵanyn da aıta ketken jón. Mysaly, 2 anyqtamanyń ornyna: bala asyrap alý týraly kýálik nemese áke bolý jáne týý týraly kýálik, tirkeýshi organ balanyń jeke derekteri men ata-anasy týraly málimetterdi qamtıtyn bir ǵana balanyń týý týraly kýáligin beredi.
Sonymen qatar sot sheshimi negizinde nekeni buzýdy tirkeý tártibi de avtomattandyryldy. Bul aqparat Ádilet mınıstrliginiń aqparattyq júıesine avtomatty túrde engizilip, neke qııý týraly jazbaǵa onyń buzylǵany týraly belgi qoıylady.
Azamattardyń tirkeýshi organ memlekettik organdardyń aqparattyq júıelerinen ala alatyn qujattardy (sot sheshimi, medısınalyq anyqtama, Qazaqstan Respýblıkasynda tirkelgen akt jazbalary týraly málimetter jáne t.b.) usyný qajettiligi joıyldy.
Joǵaryda atalǵan barlyq jańalyqtar men ózgerister azamattardyń ýaqyty men qarjylyq shyǵyndaryn qysqartýǵa, sondaı-aq memlekettik qyzmetterdi kórsetý úderisin sıfrlandyrýǵa múmkindik beredi.
ALMATY