Shalǵaı aýyldardyń shyraıy kiredi

Tipti shalǵaıdaǵy aýyldardyń tur­ǵyndary aýdan ortalyǵy – Qurman­ǵazyǵa Reseı arqyly qatynaıdy. О́ıt­keni Qurmanǵazy men Súıindik aýyl­darynyń arasyn jalǵaıtyn 350 shaqy­rymdyq jolmen júrýdiń azaby kóp. Topyraqpen kóterilgen joldyń asfalty joq. Bul, ásirese, aıaǵy aýyr analar men múgedektigi bar jandarǵa tipten qıyn.

Tolǵaýy toqsan tirshilikte osyndaı qıyndyqty bastan keship otyrǵan alystaǵy aýyldardyń turǵyndarymen kezdesýge oblys ákimi Serik Shápkenov arnaıy bardy. Kezdesýde turǵyndar el táýelsizdigin alǵannan beri sheshimin tappaǵan qadaý-qadaý máselelerdi kó­terdi. Máselen, Súıindik aýylynda tu­­ratyn jeke kásipkerler sharýa­la­ryn damytý úshin jer ala almaı júr. Aýyl tur­ǵyndary Ramazan Qoja­nov, J.Noǵaı­bekov pen qoǵamdyq keńes­tiń múshesi Mannap Qajybaevty aýyz sý­dyń tapshylyǵy, azyq-túlik baǵasy­nyń qymbattaýy, órt sóndirý deposyn, dárihana ashý sekildi kópke ortaq máseleler tolǵandyrady. Ekinshi top múgedegi Násip Elýbaevany emhanada dári-dármektiń joqtyǵy, medısınalyq kómek alý alańdatady. Onyń aıtýynsha, aýyldaǵy emdeý orny janynan analız tapsyratyn arnaıy oryn qajet. Aýyl turǵyndarynyń densaýlyǵyn tekserý úshin aýdan, ne oblys ortalyǵyn dári­gerlerdiń aıyna bir ret kelip tur­ǵanyn qalaıdy.

Al Dýman Meńdeshovtiń deregine qaraǵanda, «Súıindik asyl tuqymdy qoı zaýyty» JShS ıeligine 134 myń gektar jer 49 jylǵa jalǵa berilgen. Biraq bul jer áli ıgerýsiz bos jatyr. Qazir seriktestiktegi qoı sany 12 myńǵa jetpeıdi. Okrýgte 20 jyldan beri jańa­dan sharýa qojalyǵyn quramyn, aýyl sharýashylyǵyn damytamyn deýshilerge jaıylymdyq jer berilmeı otyr.

– Biz arnaıy mamandarǵa eseptet­ke­nimizde, 10 myń qoıǵa 30 myń gektar jaıylym jetkilikti eken. Bul serik­testik 134 myń gektar jaıylymdy bir ózi ıemdenip otyr. Eki jyl buryn aýylymyzǵa gaz tartyldy. Ony paıda­lanyp kelemiz. Biraq áli kúnge deıin qolymyzǵa qujaty tıgen joq. Qazir 100-ge jýyq otbasy kógildir otyn­dy esh­qandaı qujatsyz tutynyp otyr. Osy ýaqytqa deıin birde-bir tur­ǵyn gazǵa tólem tólegen joq, – deıdi D.Meńdeshov.

«Súıindik asyl tuqymdy qoı zaýy­ty» JShS basshylarynyń máli­metin­she, jaıylymdyq jerge qatys­ty ahýal turǵyndar aıtqandaı emes. Sharýa­shylyq 2005 jyly birneshe gek­tar jerdi, byltyr sotpen 20 myń gektar­dy memleket ıeligine qaıtarǵan. Qazir 100-den asa adamdy jumyspen qam­typ otyr. Biraq aýyl turǵynda­ry bul ýájben kelispeıtinin bildirdi. Osy­ǵan baılanysty oblys ákimi daýǵa aınal­ǵan jer máselesin zerdeleý úshin óziniń orynbasary jetekshilik etetin arnaıy komıssııa qurýdyń qajettigine toqtaldy.

Súıindik aýylyndaǵy dárigerlik emhanada da problemalyq máseleler bar. Irgetasy 1977 jyly qalanǵan eski emhana ortalyq sý júıesine áli qosyl­map­ty. Elektr jelisi tozyp tur. Hırýrg, bala dárigeri, zerthanashy, dárihana jumy­syn úılestiretin farmasevt joq. Dárihana ashýǵa talpynǵan kásipkerdiń osy salada eńbek ótili bolýy kerek eken. Talap osyndaı.

Asan aýyldyq okrýginiń quramyn­daǵy Úshtaǵan eldi mekeniniń turǵyn­daryn qum kóshkini mazalaıdy. Ras, qum toqtatý jumysy júrip jatyr. Qazir birinshi kezeńge sáıkes 4,5 gektar jer ýchaskesinde qum toqtatý qolǵa alynǵan. Josparlanǵan jumystyń 40 paıyzy oryndalypty. Oǵan 19 mln 900 myń qarjy qaralǵan. Al ekinshi kezeńde 5,5 gektar jer ýchaskesinde úı irgesin kómkergen qumdy tejeý josparlanyp otyr. Bul úshin 2022-2023 jyldardyń bıýdjetinen qarjy bólý kózdelip otyr.

Turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, aýyl irgesindegi qum kóshkinin toqtatý úshin sekseýil egýdiń tıimdiligi zor. Sol sebepten qumǵa qarsy tótep beretin ósimdiktiń 12 myń danasy qazan-qara­sha aıynda Qyzylorda oblysynan ákelinbek eken. Úshtaǵan aýylyn qumnan qorǵar osyndaı nátıjeli jumys 2023 jyldyń mamyr aıynda aıaqtalady.

– Shalǵaıdaǵy Asan, Súıindik aýyldyq okrýgterindegi kezek kúttirmeı sheshilýge tıis máselelermen tanys­tym. Mundaǵy birinshi másele – aýyz sý problemasy. Qazir bul ózekti máseleni sheshý úshin tıisti jumystar atqarylyp jatyr. Ekinshi másele – medısına­nyń qoljetimdiligi. О́ıtkeni adam ómirinen qymbat baılyq joq. Densaýlyq – bas­ty qundylyq. Sondyqtan jańa ambýla­torııalyq emhana salyp, ony jedel járdem kóligimen qamtý máselesin qa­ras­tyryp otyrmyz. Bul másele de kelesi jylǵa deıin sheshimin tabady. Taǵy bir ózekti másele – bolashaq urpaq­tyń saýlyǵy. Balalar jyly aıasynda balalardyń ýaqytyn tıimdi ótkizý úshin úıirmeler ashyp, sport nysandaryn salý qajet. Bul bastamany qoldaımyn. Desek te, naqty jobany usynarda sanǵa emes, sapaǵa mán berýdi qalaımyn, – dedi Serik Shápkenov.

Alys aýyldardaǵy turǵyndardy aýyz sý máselesi alańdatqaly qashan? Tur­ǵyndarǵa aýyz sýdy sý qubyrmen berý áli tolyq sheshilmegen. Oblys ákiminiń pikirinshe, Qoıandy toptyq sý qubyrymen 9 eldi mekendi túgel qamtý maqsatynda úshin 6 uńǵymany qazýǵa jobalyq-smetalyq qujattama jasaqtalypty. Endi jobany iske asyratyn merdiger anyqtalady. Qazir munda 1 uńǵyma tolyq, ekinshisi jartylaı jumys istep tur.

– Joldyń jaıy – kópten beri kó­terilip kele jatqan másele. Ásirese qum kóshkinin toqtatýdy basty maqsat etip otyrmyz. Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev Batys Qazaqstan obly­syndaǵy Bókeı ordasy aýdany arqy­ly Qurmanǵazyǵa kelgende osy jolmen júrdi. Bul jolǵa asfalt tóseý qıyn. Osyǵan baılanysty mınıstrdiń tapsyrmasymen oblystyq ákimdikte arnaıy mamandar toby jol salýdyń jańa tehnologııasyn zerdeleýdi qolǵa aldy. Shalǵaıdaǵy aýyldardyń áleýmettik problemasy birtindep sheshiledi, – dep túsindirdi S.Shápkenov.

Qurmanǵazy aýdanynyń ákimi Marat Mýrzıevtiń deregine qaraǵanda, Jal­ǵyzapan eldi mekeninde tıptik úlgi­degi oıyn jáne fýtbol alańdaryn, Súıin­dik, Balqudyq, Asan aýyldarynda aýyl­ishilik tas jol salý úshin jobalyq-smetalyq qujattama jasaqtalyp jatyr. Al byltyr Asan aýylynyń ishinde 5,9 shaqyrymdyq sý qubyryn júrgizý jumysy aıaqtalǵan. Bul sý qubyry «Qur­manǵazy sý arnasy» mekemesine senimgerlik basqarýǵa berilgen.

Úshtaǵan, Asan aýyldarynyń tur­­ǵyndary poshta bólimshesin qaıta ashýdy, mo­bıldi baılanystyń jaqsarǵanyn su­raıdy. О́ıtkeni aýyldarda ınternet je­lisi nashar. Balqudyq aýylynyń tur­ǵyny Mansur Qýanyshálıevtiń aıtýynsha, eldi mekender elektr jaryǵyn Reseı Federasııasynan alyp otyr.

– Shekara shebindegi aýyldardy meken etken turǵyndardyń sheshilmegen máselesi kóp. Bizge elektr jaryǵy Re­seı Federasııasyndaǵy Basqunshaq qala­­synan kelip tur. Elimiz táýelsizdik alǵaly 30 jyldan asty. Osy kezeńde bul eldi mekenderdi otandyq elektr ener­gııasymen qamtýǵa bolatyn edi ǵoı, – deıdi M.Qýanyshálıev.

Onyń aıtýynsha, turǵyndar hırýr­gııalyq aýrýlardy emdetý úshin Astra­han oblysynyń Qarabaıly qala­syndaǵy aýrýhanaǵa qaralýǵa májbúr. Kórshi eldegi aýrýhanaǵa baryp-kelý, dári­gerlerge qaralý úshin qomaqty qar­jy qajet. Mine, osyndaı máseleler áli sheshimin tappaı, kórshi eldiń energııasyna, dárigerlerine táýeldi bolyp otyr. О́zge elge táýeldilikten qutylý úshin shalǵaıdaǵy eldi mekenderge elektr jelisi aýdan ortalyǵynan tarty­lýǵa tıis. Syrqat jandar úshin Asan, Azǵyr, Súıindik aýyldyq okrýgterine ortaq perzenthanasy bar aýrýhana ashý qajet. Taǵy bir másele – Azǵyr aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Balqudyq aýylynan órt sóndirý deposyn ashý.

Bıylǵy tamyzda Balqudyq aýylyn­da zonaldyq veterınarııa zerthanasy qaıtadan iske qosylypty. Munda 10 veterınar juqpaly aýrýlardy anyq­taý úshin serologııalyq ádispen dıag­nostıkalyq zertteý jumystary júr­gizedi. Biraq veterınarlarǵa qyzmettik kólik qajet.

Atyraý oblysy