Azamatyna qarap, aýylyn tany

Soltústik Qazaqstan oblysynda aýyl sharýashylyǵy jetekshi sala ekeni belgili. Bıyl salanyń damýy basqa salalarmen salystyrǵanda alǵa shyqty. Oǵan aýa raıynyń qolaıly bolǵany, qaýyrt shy­ǵyn­dardyń az bolǵany da aıtarlyqtaı sebin tıgizdi. Bıylǵy astyq pen jem-shóptiń shyǵymdylyǵy joǵary deńgeıde. Sala ónimderiniń jalpy ósimi nemese jalpy ónimniń ındeksi – 109,7 paıyz. Bul qarjyǵa shaqqanda 343,5 mlrd teń­geni quraıdy. Al respýblıkalyq kór­setkish – 104,3 paıyz. Astyq jáne maıly daqyldardyń ósimi esebinen ósimdik ba­ǵy­tynyń artýy oblysta byltyrǵy sáı­­kes merzimmen salystyrǵanda 116,3 pa­­ıyzǵa deıin jetti. Osylaısha, byltyrǵy segiz aımen salystyrǵanda bıyl 74,5 mlrd teńgeniń ónimi artyq óndirildi. Sonyń ishinde astyq kólemi 1 mln 102 myń tonnaǵa deıin jetip, byltyrǵydan 146 myń tonna artyq jınaldy.

Al mal sharýashylyǵy baǵytyndaǵy ónimniń ósimi byltyrǵydan 4,7 paıyzǵa artyp, 170,3 mlrd teńgege jetti. Bul byl­t­yrǵydan ónim 27,5 mlrd teńgege ar­tyq degen sóz. Bıylǵy segiz aıda 66 myń tonna et daıyndaldy, al byltyr osy kezeńde 63 myń tonna daıyndalǵan bolatyn. Jumyrtqa óndirý de 1,4 esege artty.

Et óndirý boıynsha oblysta Aq­qaıyń, Taıynsha, Qyzyljar aýdandary alda keledi. Sút óndirý boıynsha da osy kóshbasshylar qatarynda. Oǵan Ǵ.Músi­repov aýdany qosyldy. Jalpy,  barlyq aýdanda da ósim bar. Tek Pet­ropavl qalasynda ǵana et-sút jáne jumyrtqa boıynsha ósim bolmaı otyr. Buǵan Petropavldaǵy broıler fabrı­ka­sy­nyń jabylýy áser etkenin aıta ketý kerek.

Oblys aýdandarynda mal men qus basy da artyp keledi. Sonyń ishinde segiz aıda jylqy sany – 105,4, qara mal – 103,8, qoı-eshki – 102,4, qus sany 102,8 paıyzǵa artty.

Sońǵy jyldary qarqyndy damyp kele jatqan sharýa­shy­lyqtar kóp. Úkimettiń mal basyn asyl­dandyrýǵa, ósimdik tuqymyn jaq­sar­týǵa sýbsıdııa berýi, lızıngpen tehnıka áperýi sııaqty kómegin tıimdi paı­da­lanǵan keıbir sharýashylyqtar alǵa shyqty. Sondaı ozyq sharýa­shy­lyq­tardyń biri – Aqqaıyń aýda­nyn­­daǵy Birjan Shaımerdenov basqa­ra­tyn «Daıyndyq AGRO» JShS. Bul shar­ýashylyq – eńbek jetistikterimen ǵana emes, halyqty áleýmettik qoldaý isterimen de alǵa shyǵyp, respýblıkaǵa ta­nylǵan kásiporyn. Sharýashylyq bas­shysy Birjan Shaımerdenov 2018 jyly qaıyrymdy ister jasaǵany úshin «Jomart júrek» syılyǵyna ıe boldy. Al sharýashylyqtyń negizgi ordasy Daıyndyq aýyly byltyr respýblıka boıynsha jarııalanǵan «Eń úzdik 30 aýyl» konkýrsynda jeńimpazdar qatarynan tabyldy.

Daıyndyq – Aqqaıyń aýdanyndaǵy shaǵyn ǵana qazaq aýyly. Bul burynǵy «Les­noı» keńsharynyń bir bólimshesi ǵana bolǵan. Soltústiktegi barsha qazaq aýyldary sııaqty munda da tas jol tartylmaǵan, basqa da ınfraqurylymdary artta qalǵan meken bolatyn. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń ortasynda basqa da aýyldar sııaqty bul mekenge de tarap ketý qaýpi tóngen edi. Qolynan is keletin jastardyń bári jumys izdep qalaly jerlerge aǵyldy, mamandar da óz baqytyn basqa jerden izdeýge tyrysty. Aýylda qalaǵa barsa da kúnkórisi qıyn bolatyn, qoly qysqa, jasy jetken adamdar ǵana qaldy. Zeınetke jetkenderi qońtorǵaı turdy, al oǵan jete almaı qalǵandardyń jaı-kúıi tipti tómen edi. Aldyndaǵy 2-3 qara­synyń qaýqary jaqsy turmys qurýǵa jetpeıtin.

Aýyldyń ózi úlken joldan shetkeri bolsa da qalyń ormannyń ortasyna ornalasqan, tabıǵaty kórkem. Alaıda qalaly jerge shyǵý qalyń qarly qysta nemese kúz ben kóktemniń laısańynda muń bolatyn. Alǵashqy dúrmekpen sharýa qojalyǵy qurylǵanymen onyń da qarymy qysqa bolyp, aýyldy kóterýge shamasy kelmedi. Keńshardan qalǵan tehnıka men jerge ıe bolsa da qojalyqtyń jumysty uıymdastyrýǵa, ashy terdi tógip tynymsyz jumys isteýge qaıraty men qabileti jetpedi. Tipti óndirgen ónimdi de ótkize almaı, qajyry kúnnen kúnge qojyraı berdi.

Osy kezde eldiń esine Birjan Shaı­mer­denov túsedi. Aýyldyń kózge túsip júrgen qaısar jigiti bul kezde Qyzyljar qalasynda shaǵyn bıznesin dóńgeletýde edi. Aýyldastary onyń birtoǵa, óz isin jaqsy biletin, qolǵa alǵan jumysyn aıaǵy­na deıin jetkizbeı tynbaıtyn tabandy jigit ekenin jaqsy biletin. Keńes Odaǵy jyldarynda Baıqońyrǵa sý tartýǵa vahtamen jumysqa baratyndardy bastap baryp, jaqsy tabystarǵa jetkeninen halyq habardar bolatyn. Vahtalyq ádispen ju­mysqa barǵandardyń kóbi qaltasyna túsken mol aqshanyń qybyn taba almaı, aqyry ashy sýǵa aldanyp ketetinderi de jıi kezdesetin. Al Birjannyń esimi maq­taýǵa iligip, qaladan úı alyp, týǵan-týystaryna da kómektesip, jaqsy atymen aýyzdan aýyzǵa tarap júretin. Keńes ókimeti qulap, el ekonomıkasy naryqtyq qatynasqa aýysqan jyldardan bastap ol óz qatarlary sııaqty shaǵyn bıznespen aınalysyp, tabys tabýǵa kiristi.

Jerlesteri onyń aýylǵa jaqsy kólik­pen keletinin, isi jaqsy júrip jat­qa­nyn, aǵaıyn-týǵandaryna qarasyp júre­ti­nin kórip, bir kúni ózara aqyldasyp, ony áńgimege shaqyrady. Aýzy dýaly aqsaqaldar jınalyp, Birjanǵa salmaq salady. «Shyraǵym, qolyńnan is keletinin kórip júrmiz. Mynadaı qysyltaıań zamanda ózińdi ǵana oılamaı eldiń tizginin usta, biz saǵan batamyzdy bereıik, qolymyzdan kelgenshe qoldaıyq» desedi aqsaqaldar. О́z erkimen júrip-turatyn jigit moınyna búkil eldiń salmaǵyn artýǵa shý degende kóngisi kelmeıdi. Biraq aýyldy barlaǵanda onyń aıanyshty hali jan-júıesi jyly azamattyń júregin qan jylatady. Keıbir úı qoıý shaı ishýden de qalǵan. Bári taqul-tuqyl, burynǵy mol dúnıeniń, dastarqanǵa syımaıtyn as-sýdyń izi de joq. Kıim-keshekke deıin jutaǵan. Jarqyrap kıinip júretin qyz-kelinshekter boıyna buıyrǵanyn ilip, júdep ketken. Mektep alqam-salqam, tóbesinen sý aǵady, esik-terezeleri ábden tozǵan. Jylý jetpegendikten qystyń yzǵary qabyrǵalardy syzdan qaraıtyp, keıbir jerin kógertip, sánin joǵaltqan. Dymqyl aýanyń ıisin jutyp otyrǵan ini-qaryndastary da aǵalaryna úmitpen qaraıtyndaı. Dúken, medpýnkt degender de jabylǵan. Aýyryp-syrqap qalǵandar 21 shaqyrym jerdegi aýdan ortalyǵyna zorǵa jetedi...

Keshegi ózi oqyǵan mekteptiń, týǵan aýylynyń búgingi aıanyshty hali jigitke umytýǵa bolmaıtyn áser qaldyrady. Oı­la­nyp-tolǵanyp, aqyry: «Qoı, «jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen birge ada­saıyn» degen aqyl tabady. Bul osydan 25 jyl buryn, 1997 jyly bolǵan oqıǵa edi. Birjan Ábdilmanuly qalada turǵan jaıly páterin tastap, daıyndyqqa kelgende aýylda 28 ǵana úı qalǵan...

 Biraq aýyldy kóterýge qur qol kele almaısyń, qalta qalyń bolýy kerek. Sol jyldary qaladaǵy páterlerdiń baǵasy ushyp turǵan. Birjan óziniń 2 bólmeli jaıly páterin satyp, barlyq aqshany aýylyna quıady. Bul úlken táýekel edi. О́ıtkeni qyrýar qarajatty qaıtara almaı úısiz-kúısiz qalý op-ońaı. Sondaıǵa ushyrap qańǵyp qalǵan jigitter de bolǵan. Biraq alǵan betinen qaıtpaǵan jigit aýyldyń problemasyn sheshýge kózdi jumyp, qoıyp ketedi.

Qaı jaǵyna qarasań da quldyrap jatqan sharýa: kóktemgi egiske tuqym joq, jer aıdaıtyn, egetin traktorlar júrmeı tur, oǵan qosalqy bólshek kerek, janar-jaǵarmaı kerek... Osy kerekterdiń ózinen adamnyń shaqshadaı basy sharadaı bolady. Biraq tabandy jigit alǵan betinen qaıtpaıdy. Azdy-kóp bızneste júrip ysylyp qalǵany bar, kimnen qaryz alýdy, qaıdan janar-jaǵarmaı alýdy t.t. biledi. Jol kórgen.

Alǵashqy jyly bir myń gektarǵa ǵana astyq egedi. Ony ildebaılap jınap alǵanymen ótkizý qıyn, bıdaıǵa baǵa da joq... Ashyq aspannyń astynda qalǵan astyq shirip qalýy da múmkin. Kúzdiń aq jaýy­ny da kúnde sebelep, unjyrǵany tú­si­rip barady. Biraq Birjandy aýyl­dastary qoldaıdy, bıdaıdy shiritpeý úshin úı­le­rinen jamylǵy, shekpen, alasha tasyp, áıteýir aman alyp qalady. Kóp­tiń kó­me­gi­men astyqty kóktemge aman jet­ki­zip, jaqsy baǵaǵa ótkizedi.

Birjan – Allany aýzynan tastamaıtyn taqýa jan. Qandaı qıyndyqta júrse de ımandylyqtan attamaıdy. Halyqty aldamaǵan, qolyna birdeńe túsken kúni olarmen dereý eseptesip otyrǵan. Alǵash­qy úlken shyǵynyn da mektepti jóndeýge jum­saǵan. Balalarǵa bir mezgil tegin ystyq tamaqty da uıymdastyrǵan. Aýyl jumysynyń tańǵy jetiden bastalyp, jaz kúnderi túngi saǵat 11-12-lerge deıin so­zy­latynyna da kóngen. Osyndaı ıman­dy­­lyq pen jankeshtiliktiń arqasy shyǵar, jigittiń isi kóp uzamaı dóńgelenip júre berdi. Aınalasy 4-5 jylda onyń sharýa­shy­lyǵynyń aty shyqty.

Sol kezde, osydan 20 jyl buryn, ob­lystyq telearnada istep júrgen bizdiń Daıyndyq aýylyna jolymyz túsken. Ol kezde mal áli joq, biraq egis kólemi birshama molaıǵan. Mezgil kúz edi. Kórshiles Lenın aýylynyń qyrmanyn alyp, astyqty sonda qulatyp otyr eken. Aınalanyń bári tap-taza, aınadaı jarqyratyp qoıypty. Daıyndyqtyń kósheleri de jaınap tur, ón boıyna qudyq qazylyp, olar muqııat syr­lanyp, saqtalyp tur. Sol kezdiń ózinde kóshe­ge tasjol tartylǵan. Osynyń ózi­nen Da­ıyn­dyqtyń baǵy ashylyp kele jat­­qanyn kórip edik.

Odan beri Birjan Sháımerdenovtyń dańqyn alystan estip jattyq. Onyń aýy­ly oblystaǵy úzdik eldi meken bolyp, ataǵy jer jardy. Dıqanshylyqtaǵy tabystary da alysqa jetti. Jerlesterine degen qamqorlyǵy: aýyldaǵy úıdiń bárine sý tartyp bergeni, 80 úıge jetken mekendi bir ortalyqtan jylytatyn qazanǵa qos­qany, mektep, mádenıet úıi, balabaqsha, dárigerlik pýnkt, dúken saldyrǵany, qan­shama adamǵa jumys berip, asyrap otyr­ǵa­ny, taǵy basqasy ańyz bolyp aýyzdan túspeıtin. Birjannyń taǵy bir erligi – at­qu­marlyǵy. Ol júırik at ustap, dú­­birli dodalarǵa qosyp, talaı ret báı­ge alǵan.

Biraq ómir únemi birqalypty turmaıdy ǵoı, báıgege shaýyp júretin 20 jastaǵy balasy Eljas 2007 jyly Jambyl obly­sy­nyń Merke aýdanynda bolǵan báıgede attan qulap qaza tabady. Til me ótken, kóz be kókteı soldyrǵan, áıteýir bul qaza ji­git­ke aýyr tıedi...

Jýyrda Birjan aýylyna taǵy soqtyq. Osydan 20 jyl buryn kórgende lypyp turatyn azamat sál shaý tartyp, jigit aǵasyna aınalypty. Ol qazir 15 myń gektar jerge astyq pen maıly daqyldar ósiredi eken. Seriktestik Daıyndyq aýylynyń sheńberinen shyǵyp, kórshiles jáne 40-50 shaqyrym jerdegi alys aýyldardyń da jerin jalǵa alypty. Bar­lyq alqaptyń 10 myń gektaryna dándi, 1,5 myń gektaryna maıly daqyldar egetin kórinedi. Mal basy bar bolǵandyqtan 1,5 myń gektar jerge jem-azyq otyrǵyzyp, 2 myń gektardy parǵa qaldyrady eken.

Mal basy da birshama kóp, 1,5 myń qara mal bolsa, sonyń ishinde 600 basy – saýyn sıyr. Olardy táýligine úsh ret sa­ýyp qolǵa ustap otyr. 2019 jyly taýarly sút fermasyn ashyp, eldiń ishki naryǵyn sút jáne sút ónimderimen toltyrdy. Sıyrdyń bári – salmaǵy bir tonnaǵa jýyqtaıtyn sımental tuqymy. Budan basqa bordaqyǵa qoıǵan maly, azdy-kóp jylqysy bar. Onyń ishinde júırik attary ıppodromda baǵylady.

Qazir seriktestik 120 adamǵa turaqty jumys ornyn berip, ortasha eńbekaqyny 350 myń teńgeniń deńgeıinde tólep otyr. Qonys aýdarýshylar munda kóp kelgen, biraq «aýyrdyń ústin, jeńildiń astyn» qalaıtyndar mundaǵy tynymsyz jumysqa shydaı almaı ketip qalǵan, tek úsh-aq otbasy qalypty. Esesine osy tóńirektiń alys aýyldarynan kóship kelýshiler kóp. Qazir olarǵa 17 úı salynyp jatyr. Aýylǵa deıin jáne aýyldyń ishi asfalt, jumys bar, eńbekaqy jo­ǵa­ry, mádenıet úıi, mektep, balabaqsha, qoǵamdyq monsha, sportzaly – bári jaınap turǵan aýylǵa kóship kelýshiler azaıar emes. «Biraq báribir aýyldan kóshkisi keletinder tabylady. Syrttan kelýshiler bolsa da, aýyldyń óz adamdarynyń arasynan da kóship ketýshiler bar», deıdi Bikeń.

Seriktestiktiń tehnıkalyq múmkindigi de qazir saqadaı saı. Biz egis alqabyna kelgende amerıkalyq alty «Djon-Dır» ushy-qıyrsyz alqapty jotap, astyǵyn jınap jatyr. Qorada kútiletin asyl tuqymdy sıyr­lardyń da jem-shóbi úzilmegen.

Qazir sharýashylyqty Birjannyń úlken uly Oljas basqaryp júr. «Áke kór­gen oq jonar» demekshi, ýnıver­sı­tetten eko­no­mıst, zańger maman­dyq­­­taryn alǵan ol ákeniń baýlýymen shar­ýa­­shylyqty ıge­rip áketken. Birjan Shaı­mer­denovtiń ózi bıyl zeınet jasyna jetip, ómirdiń kelesi belesine shyqqaly otyr. «Qurmet», «Parasat» ordenderin alǵan ol byltyr Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Eń­bek ardageri» medalin de keýdesine taqqan.

Birjannyń isine óńir halqy ár kez rıza­shy­lyǵyn bildirip jatady. Sonyń ishinde II dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan ardaqty aqsaqal Sapar Dúısenov marqum rıza bolǵany sondaı, sonaý jyldary onyń aýylyna arnaıy kelip, batasyn berip ketipti. Árbir aýyldan Birjan sııaqty bir azamat shyqqanda Soltústiktiń aýyldary taramaı, ornynda bolar edi, biraq ondaı bola bermeıdi ǵoı. Al bolamyn degenderge Birjan Shaımerdenovtiń isi tamasha úlgi.

Soltústik Qazaqstan oblysy