«Uıat» degen uǵymǵa qatysty ulttyq ustanym halyqaralyq standarttarǵa saı kele me degen másele tóńireginde bas qatyryp júrgenimizge biraz ýaqyt bolǵan eken. Álemdi ýysynda ustaǵan koronavırýs indetine deıin elimizde «Qyz taǵdyry» deıtin jaqsy joba boldy. Sol bastamany qolǵa alýǵa túrtki bolǵan, qaıta-qaıta qoǵamdy dúrliktirip, týǵan balasyn ájethanaǵa, qoqys jáshigine tastaǵan, kúre jolda qaldyrǵan oqıǵalardyń beleń alýy, balıǵat jasyna tolmaı jatyp júkti bolǵan árbir myń jasóspirimniń orta eseppen 36 balanyń náresteli bolýy edi. Solardy adam janyn túrshiktiretin qylmysqa barýyna ıtermeleıtin eldiń «uıat bolady» deıtin sózi.
Sonymen «Qyz taǵdyry» jobasy jaıly beınebaıandardyń «Uıatbek» pen «Uıatgúl» atty eki keıipkeri bolatyn. Ekeýi kóńil jarastyryp júrgende, qyz júkti bolyp qalady. Úılengisi kelmeıtin jigittiń aıtar ýáji – «sen qysqa kóılek kıesiń – uıat», «boıanasyń – uıat» deıdi. Boıjetken qyz úıine júgirip baryp, uzyn etek kóılek kıip, boıaýyn jýyp kelip «Endi uıatty qyzbyn ba?» dep suraıtyn jeri bar. Biraq qyzdyń kıimi, shashy ózgergenimen, bolmysy bireý. Qysqasy, álgi qyzdy alǵysy kelmegen jigittiń syltaýy kóp. Biraq bul uıat bolady deıtin uǵymnyń bir qyry ǵana.
«Qudaǵıdan uıat bolady» dep, qol astyndaǵy muǵalimniń sabaqtaryn dekrette otyrǵan kelinine tartyp áperip, kópe-kórineý ádiletsizdik jasap kele jatqan mektep meńgerýshisimen eki jyl alysa kele, ulttyń «uıat bolady» kýltin zerttep júrgen zań ǵylymdarynyń kandıdaty Qazybek Daýtalıevke súıenýdi jáne onyń tek genderlik ereksheligine ǵana toqtalýdy jón kórip otyrmyz.
«Shyǵys halyqtaryna tán «uıat bolady» kýlti – áıel zatynyń, al Batys mádenıetine tán «kiná» kýlti – erkek kindiktiniń mentaldyq ereksheliginen týyndaıdy dep tujyrym shyǵaryp otyrmyz. Árıne, mundaı paıym, «uıat bolady» kýltiniń ókili bolǵandyqtan, patrıarhaldyq namysymdy oıatyp, ózime de ońaı tıip turǵany shamaly. Qalaı ǵana «erkektikti» eýropalyqtarǵa qııa saldyń dep keıip qoıady shyǵystyq shamshyl (seksıstik dep qabyldasańyz da bolady) sezimim. Alaıda oıdyń aqıqaty qymbat», deıdi Qazybek Daýtalıev.
Ǵalymnyń nege mundaı paıymǵa kelgenin indete surasaq, uzyn-sonar áńgime bolaıyn dep turǵandyqtan, osy baǵanǵa negizgi erekshelikterine ǵana syıdyryp kórelik.
«Uıat bolady» kýlti ústemdik qurǵan shyǵystyq qoǵamda syrtqy pikir óte mańyzdy. Tipti taǵdyrsheshti másele dese de bolady. Qodar men Qamqany ólimge baılaǵan «Túıeniń qomy» atalatyn Qunanbaıdyń bıligi – osyǵan aıqyn mysal. Baqtalasy betine basyp, jurt aldynda jerge salyp, tabalamasa, Qunanbaı atalasyn ólimge qııar ma edi? Joq! Kináratty istiń baryn bilse de, bolar is bolyp, boıaýy sińgen soń, qupııasyn jutyp, ishten tynýshy edi.
«Anyǵynda «uıat bolady» kýlti ıdealdy adam obrazyna izdeý salady. Áıtpese samýraı ózin ózi pyshaqtap, Bekbolat bıdiń inisi «uraǵa salǵanǵa» bola jarylyp ólýshi me edi!? Sondyqtan «uıat boladynyń» taqyryby ar, namys, abyroı sııaqty bıik uǵymdarmen ashylyp, moraldyq ımperatıvter júıesin qalyptastyrdy. Ásirese abyroı, sonyń ishinde áıel balasynyń abyroıy – «uıat bolady» kýltiniń túp bastaýynda turǵan irgeli másele. Bul otbasylyq-týystyq qatynastary saqtalǵan kez kelgen patrıarhaldyq qoǵamnyń ómirine arqaý bolatyn suraq bolǵandyqtan, dástúrli qoǵamda áli kúnge deıin «uıat bolady» kýltiniń yqpaly saqtalyp otyr. Al «Kiná kýlti» adamnyń jeke jaýapkershiligine júk. Qolyńmen istegendi moınyńmen kóter deıtin erkekke tán minezi bar mádenıet. Jeke jaýaptylyqtyń kórinisteri Shyǵys qoǵamynda tam-tumdap oryn alǵanymen, enshi alyp jeke ınstıtýt retinde damı alǵan joq. Shyǵys despotızminiń quramdas bóligi retinde ómir súrdi. Zyndanǵa salyp, darǵa asý sekildi jeke turǵan adamdy jazalaý sharalary bolsa da, olardyń máni repressııalyq sıpattan asa almady, – deıdi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ aǵa oqytýshysy.
Jalań oıǵa emes, ǵalym tujyrymyna súıensek, «uıat bolady» kýlti – syrtqy pikirge, al «kiná kýlti» ishki pikirge júginedi. Árıne, taza kúıinde ekeýi de qoǵamdyq ómirde kezdespeıdi. Muny qoǵamdyq qatynastardyń tabıǵatyna tereńirek úńilip, tolymdy tujyrym shyǵarý úshin qoldanylatyn oısyzba desek te bolady. «Uıat» jáne «kiná» kýltine tán artyqshylyqtar men kemshilikter de joq emes. Ǵylymnyń maqsaty – osy arany ańdap, udaıy jol kórsetip otyrý. Bul qozǵap otyrǵan taqyrybymyzdyń bir qyry ǵana bolǵandyqtan, aldaǵy ýaqytta «uıat bolady» kýltiniń quqyqtyq ómirdegi kórinisterin de qoǵam talqysyna salý kerek.
ALMATY