Etnodemografııa: Ult quramyndaǵy eleýli ózgerister

Qazaqtardyń úles salmaǵy 2009 jyly 63,1% qurasa, al 2021 jyly 70,4%-ǵa jetti. Aıta ke­ter bolsaq, XIX-XXI ǵasyr­lar­daǵy sanaq ótken jyldary qa­zaqtardyń eń joǵary úles sal­maǵy 1897 jyly baıqaldy, qu­ramynda etnostardyń úlesi 82% boldy.

1897-2021 sanaq aralyq jyl­dardaǵy qazaqtardyń ósý qar­qy­nyn úsh kezeńge bólýge bolady. Onyń ishinde, eń joǵary ósim baıqalǵan kezeń – 2009-2021 jyldar aralyǵy. Osy ýaqyt araly­ǵyn­da kórinis tapqan joǵary ósim negizinen tabıǵı ósiminiń esebinen boldy jáne qazaq tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan. Týý kórsetkishteri ósti jáne týý­dyń ekinshi jáne úshin balalar áse­rinen qazaqtyń sany ulǵaıdy.

Kelesi qazaqtardyń joǵary ósýi 1999-2009 jyldary baıqaldy. Osy ýaqyt aralyǵynda qazaqtyń absolıýttik ósimi 2 125 myńǵa (26,7%) jetti.

Absolıýttik jáne salystyrma­ly túrde halyq sanynyń artýy 1959-1970 jyl­dary baıqaldy. Atalǵan jyldary qazaqtardyń sa­nynyń ósimi eki faktorǵa baı­lanys­ty boldy. Qazaqtyń sa­nynyń ar­týyna úlken áser tıgiz­gen ishki faktor – týýdyń ósýi jáne ólimniń tómendeýi nemese tabıǵı ósim arqyly. 1955-1960 jyl­dary qazaq áıelderiniń týý jıyntyǵy koeffısıenti 4,4-ke deıin jetip, qórsetkishtiń álemdik eń bıik deńgeıine (4,9) jaqyn­dady. Syrtqy faktor – ımmıg­ra­sııanyń yqpaly (1954–1962 jyldary Qytaıdan Qazaqstanǵa 252 myń qazaqtar men uıǵyrlar kóship keldi, olar negizinen sol kezdegi Almaty jáne Semeı oblystaryna qonystandy.

Qazaq halqynyń tabıǵı ósýi­ne medı­sınanyń damýy jáne ómir­diń áleý­mettik-ekonomı­ka­lyq jaǵ­daıyn (aýrý kezinde antı­bıo­tık­terdi keńinen qoldaný, aýyl­dyq jerlerde perzenthana­lar paıda bolýy jáne t.b.) jaqsaryp, tiri týǵan­dardyń sany­nyń arttýyna ákeldi. 1959-1960 jyldar aralyǵynda «demogra­fııa­lyq jarylys» (ásirese 1959-1961 jj.) baıqalyp, birinshi demo­gra­fııalyq aýysýdyń ajyramas bóligi retinde boldy. Osy kezeńdegi qazaq halqynyń jedel tabıǵı ósimi jalpy týý kór­set­kishiniń joǵary deńgeıi arqyly qa­lyptasyp jáne týý kezekti­li­gi­niń artýy arqyly kó­beıdi.

1970-1975 jyldary qazaqtar­dyń sany artyp, respýblıkada qa­zaq­tandyrý úderisiniń ulǵa­ıýy­­na alyp keldi. Keıbir eldi me­ken­derde, ásirese Jetisý jáne Semeı oblystarynda orystar qóp shoǵyrlanǵan aýdan ortalyqtarynda jáne aýyldarda qazaqtardyń sany óse bastady.

Halyqtyń qazaq bóliginiń úles sal­ma­ǵy ósip, kerisinshe orystar 1970 jyldan bastap udaıy kemidi. 1999-2009 jyldary orystar sany 695 myń 941 adamǵa azaısa, al kelesi 12 jyldyqta olardyń sany odan saıyn tómendedi. Orystar 2009-2021 jyldary 811 myń 818 adamǵa azaıdy. Bul úrdis orystardyń 1/5-ge (21,4%) azaıǵanyn kórsetedi. Olardyń úles salmaǵy 2009 jylǵy 23,7%-dan kelesi on bir jyldan keıin, ıaǵnı 2021 jyly, 15,5%-ǵa deıin ke­midi. Sol sııaqty ýkraınderdiń úles salmaǵy 2,0%-ǵa, tatarlar 1,1%-ǵa jetti.

1999-2009 jyldary halyq sanynyń kemýi orys, ýkraın, belorýs, nemis pen tatar arasynda baıqalsa, al kelesi sanaq boıynsha (2009-2021 jj.) atalǵan etnostardyń (orystardan basqa) sany turaqtalyp, ósim paıda boldy. Mysaly, ýkraınder 54,3 myńǵa, belorýstar 10 myńǵa, nemister 47,7 myńǵa, tatarlar 14,4 myńǵa artty. Kórip otyrǵandaı, atalǵan etnostardyń arasynda jalpy ósim bergen nemister. Olarda emıgrasııa úrdisi bolsa da, negizinen etnostyń ulǵaıýy (2018 jylǵa deıin) tabıǵı ósim arqyly júzege asty.

2009-2021 jyldar aralyǵynda etnostar arasynda eń joǵary ósim ózbek pen uıǵyr etnostarynda baıqaldy. О́zbekter 1/3-ge (34,4%) kóbeıse, uıǵyrlar 65 myńǵa ósti. Jalpy, basqa etnostarmen salys­tyr­­ǵanda ózbekterdiń 2009-2021 jylǵy ósimi eń joǵary boldy (157,1 myń). 1999-2009 jyldary 2009-2021 jyldarmen salas­tyrǵanda ózbekterdiń ósýi eki ese kem boldy.

1897-2021 jyldar aralyǵyn­da­ǵy ózbek etnosynyń ulǵaıý úrdisi úsh ke­zeń­nen turdy. Mysa­ly, 1897-1929 jyldary ózbek­ter­­diń sany 99,8 myńǵa artyp, eń jo­ǵary ósim baıqalsa, 1999-2009 jyl­dary 87,2 myńǵa ósti, úshinshi kezeńde 1959-1970 jyldary 80,4 myńǵa kóbeıdi.

XIX men XXI ǵasyrlarda ótken sanaq málimetterin salystyr­ǵanda uı­ǵyr­lardyń eń joǵary ósimi 2009-2021 jyldary baı­qal­dy (65,6 myń), osyndaı ósim úrdisi 1959-1970 jyldary da boldy (61,0 myń).

Sol sııaqty 2009-2021 jyldary tatar, ázerbaıjan, koreı, tájik, dúngenderdiń, belorýs, kúrd, polıak, qyrǵyz, cheshen etnostarynyń ósimi baıqaldy.

Qoryta kele 2009-2021 jyldary qazaqtardyń joǵary ósimi baıqalady, bul halyq sanynyń úles salmaǵynyń artýyna ákeldi. Az ósim bergen jáne ke­migen etnostar ózderine jaqyn etnos­­­tar­ǵa assımılıasııalandy. 2021 jylǵy sanaq boıynsha birqatar etnos ózara assımılııasııadan ótip, azaıdy. Máselen, túrikterdiń bir bó­li­gi ázer­baıjan etnosyna aınalyp, ázer­baıjandardyń sany 170 myńǵa jetti. Sonymen birge túrikterdin bir bóli­gi resmı kóship, turaqty mekenjaı re­tinde Túrkııany tańdady. Oǵan kosa osy elge túrkiterdiń ýaqytsha jumys emıgrasııasy boıynsha kóshi-qon aǵyny kúsheıdi. Biraz ýkraınder, belorýstar, polıaktar orys etnosy ókiline aınaldy. Sonymen birge etnosaralyq nekelerde uıǵyrlar, ózbekter qazaqpen neke qurǵan jaǵdaıda qazaq bolyp jazylatyn úderis baıqalady.

2009-2021 jyldary qazaq­tar­dyń joǵary ósimi baıqa­lady, bul halyq sanynyń úles salmaǵynyń artýyna ákeldi. Qazaqtardyń úles salmaǵy 70%-ǵa jetip, aıqyn basymdyqqa ıe boldy. Orys­tar­dyn sany 1937 jyldan bastap sanaq aralyǵyndaǵy jyldar ishinde 1989 jylǵa deıin ósip kelse, 1989 jyldan bastap olardyń ósimi kúrt ózgerip, teris kórsetkishke ıe boldy. 1989 jyly orystar sany 6 227 myń adamdy qurady, 2021 jyly 3 245 myń adamǵa deıin azaıdy. Orystar basqa eýropalyq etnostyq toptarmen salystyrǵanda absolıýtti sannyń aıtarlyqtaı tómendeýi baıqaldy, bul etnostyq toptar arasyndaǵy úlesiniń tómendeýine áser etti.

Ýkraınder sany 1970 jylǵa deıin ósip, keıingi jyldary azaıdy. 1970 jyly ýkraınder sany 933 myń adam bolsa, al 2009 jyly 333 myń adamǵa tómendedi. Osylaısha, 1970-2009 jyldary aralyǵynda ýkraınderdiń sany 600 myńǵa azaıyp, al 2021 jyl­dan bastap ósim úrdisin baı­qaımyz.

1989 jyldan 2009 jylǵa deıin nemister, tatarlar, belorýstar arasynda absolıýtti sannyń tómendeý tendensııasy 2021 jyly toqtady. 2009-2021 jyldary atalǵan etnostarda sannyń turaqtanýy jáne birshama ósim baıqalady. О́zbekter, u­ı­ǵyrlar, ázerbaıjandar sanynyń jo­ǵary ósýin kórsetedi. Jıyntyqta kór­­se­­tilgen ózgerister respýb­lı­kanyń demo­gra­fııalyq domı­nan­­tynyń qury­ly­myn­da ózgeris­ter­ge alyp keldi.

2009 jylǵa deıin respýb­lı­kadaǵy etnode­mogra­fııalyq do­mı­nantasynda ózgerister paıda boldy. Osy jylǵa deıin etno­de­mografııalyq quryly­myn­da qazaqtar, orystar, belorýstar, ýkraınder, nemister basym boldy. Qazirgi kezde qazaq pen orystan keıin, ózbekterdin úles sal­maǵy óse bastady. Sonymen birge uıǵyrlardyń tabıǵı ósimi sońǵy jyldary baıaýlasa da, biraq jaqyn aralyqta absolıýttik úles salmaǵy artty. Sóıte kele, túrkitildes etnostar úlesi basym bola bastady. Kerisinshe eýropalyq etnostardyń (orys, belorýs, ýkraın jáne nemis) úlesi azaıa bastady. Etno­demografııadaǵy ózgeristerdi eko­nomıkalyq, áleýmettik sala­larda, ásirese oqý, densaýlyq saqtaý, bilim berý, jumyspen qamtý, qyzmet qórsetý salalaryn­da jáne jergilikti atqarý organ­darynda etnodemografııalyq ózge­ris­terdi eskerý qajet bolyp otyr.

1-sýret. 1897-2021 jyldar aralyǵyndaǵy halyq sanaǵynyń málimetteri boıynsha ulttyq quramynyń úles salmaǵy (%)

Ǵalı DINMUHAMMED,

Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń departament dırektory