Bıylǵy Balalar jylyna oraı elimizdiń ár óńirinde «Dara bala» aksııasy ótkizilip, birinshi kezekte qabiletti balalarǵa sapaly bilim berý sharalary qolǵa alynyp otyr.
Jalpy, bilim berýde sońǵy jyldardaǵy eń úlken ereksheligimiz – ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) modeliniń júzege asyrylýy. Bul birinshiden, bilim berýdiń kúndelikti sapalyq deńgeıin, bilim standartynyń oryndalý barysyn júıeli kórip otyrýǵa múmkindik beretin, biryńǵaı pedagogıkalyq monıtorıng baqylaý, ekinshiden, oqýshynyń on bir jyl alǵan bilimin, memlekettik standarttyń oryndalý deńgeıin naqty anyqtaıtyn ólshem júıesi. Ol mektepterimizdiń memlekettik bilim standartyn qalaı oryndap otyrǵanyn qatań qadaǵalap, bilim sapasynyń deńgeıin naqty kórip otyrýǵa tolyq múmkindik beredi. Álemdegi eń úzdik mektepter kúndelikti óz jumysynyń nátıjesin únemi baqylap, baǵalap otyrý arqyly ǵana sapaly bilim berýdi qamtamasyz etedi.
O basta 2004 jyly elimizde tuńǵysh ret UBT modeli engizilgende belgili ǵalym, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor A.Qusaıynov «...ol talapker men túlekterdiń bilim sapasyn ádil baǵalaýdy jáne bilim berý júıesindegi sybaılas jemqorlyqty joıýdy qamtamasyz etýi kerek» («Álemdegi jáne Qazaqstandaǵy bilim berýdiń sapasy»: Almaty-2013, 131 bet) dese, sol kezdegi elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri J.Kúlekeev: «UBT-nyń maqsaty – muǵalimniń ádiletsiz baǵasymen kúresý. О́tken jyldary biz erekshe attestatpen emtıhanda ekilik alǵan oqıǵalarmen jıi kezdestik. «Altyn belgige» úmitkerler óz bilim deńgeıin 30 paıyzǵa ǵana dáleldeı aldy» («Vremıa» gazeti, 24.06.2004 jyl) degen bolatyn.
Mektepti aıaqtaý – memlekettik emtıhanda, UBT-dan joǵary ball jınaý árbir oqýshydan bilim standartyndaǵy baǵdarlamalyq materıaldy naqty bilýin talap etedi. Endi oqýshy buǵan deıingi bilimdi kúndelikti baǵa alý úshin emes, memlekettik UBT-da joǵary ball jınaý úshin, árbir zańdylyqtar men erejelerdiń, qubylystar men oqıǵalardyń ishki baılanysy men onyń mánin tereń túsine otyryp, uzaq este saqtaý úshin sapaly bilim alýy qajet bolyp shyqty. UBT-nyń búkil bilimdik máni de osynda. Ol memlekettik emtıhanda ár mekteptiń, jekelegen árbir oqýshynyń bilim standartyn meńgerý sapasyn, ár muǵalimniń kásibı qyzmeti deńgeıin naqty aıqyndap bere alatyny tájirıbede dáleldendi.
Elimizdegi testilik baqylaýdaǵy erekshe kóńil aýdaratyn taǵy bir tájirıbe – onyń 11 synypta túlekterdi JOO-ǵa túsýge daıyndaý maqsatynda ǵana emes, orta jáne joǵary synyptarda kúndelikti oqytý prosesinde sapaly bilim berýde testilik baqylaýǵa úlken mán berilýi qajet.
Testilik synaq Eýropa elderinde birneshe ǵasyr buryn engizilgen, bilimdi baǵalaýdyń obektıvti ádisteriniń biri. Onyń basty artyqshylyǵy – bilim berýshi mekemege táýelsiz baqylaý júıesiniń qalyptasýy, baqylaýǵa adamdyq faktordyń qatyspaýy; memlekettik standart talabyna sáıkes jalpyǵa birdeı bilimdi baǵalaý shkalasynyń qoldanylýy; ár oqýshynyń bilimi men biliktilik deńgeıin aıqyndap, olarǵa ýaqtyly talap qoıý arqyly sapaly bilim berýge qolaıly jaǵdaıdyń jasalýy.
Memlekettik test synaǵy tuńǵysh ret jalpy bilim berýdegi kúndelikti, aralyq, toqsandyq, jyldyq san alýan bilimdi monıtorıngilik baqylaý ádisteriniń mektepte qatań dıdaktıkalyq talaptarǵa saı júzege asýyna tikeleı yqpal etti. Onsyz baǵdarlamalyq materıaldy, standartty ár oqýshy jan-jaqty, júıeli meńgerýi múmkin emes-ti. Oqýshynyń, ne muǵalimniń jaýapsyzdyǵynan qansha baǵdarlamalyq bilim meńgerilmedi. Qanshasy taıyz meńgerilip umytyldy, ony testili synaq naqty kórsetip berip otyrady. Sóıtip, oqýshy da, muǵalim de, jalpy mektep memlekettik testilik synaq arqyly óz jumysynyń nátıjesin naqty kóre alady. Oqýshy mektep baǵdarlamasyn qanshalyqty sapaly meńgerse, sonshalyqty joǵary ball jınaıdy. Demek, joǵary ne tómen testilik ball jınaýdyń deńgeıi eń aldymen oqýshynyń, odan ári muǵalimniń eńbegine tikeleı táýeldi. Testilik ball – oqýshynyń da, muǵalimniń de eńbeginiń, bilim sapasynyń ólshemi. Teorııalyq jaǵynan dıdaktıka ǵylymy úshin bul jerde úlken jańalyq joq. Áńgime bul jerde mektep praktıkasynda búginge deıin birtutas baqylaýdyń testilik, monıtorıngilik múmkindigin tıisti dárejede júzege asyra almaı otyrǵanymyzda.
Jalpy, bilim berýde bilim sapasyna qatynasty UBT modeli, sóz joq, birden osyndaı óz múmkindigin tolyq kórsete alǵan joq. Alǵashqy jyldary bilim sapasyn testilik baqylaý men baǵalaýda úlken kemshilik te, qıyndyq ta boldy.
Alǵashqyda mektep jańa júıeni qoldanýǵa teorııalyq ta, praktıkalyq ta jaǵynan daıyn emes edi. Biraq kóp ýaqyt ótpeı-aq testilik baqylaýdyń bilimdik máni naqty aıqyndala tústi.
Birinshiden, ol UBT-nyń mektep baǵdarlamasyndaǵy bilim standartynyń mazmunyn test suraqtary arqyly qamtýyna jáne de az ýaqyt ishinde júzdegen oqýshynyń bilim deńgeıin anyqtaý múmkindigimen baılanysty edi. Oǵan kópshilik birden senimdi bola qoıǵan joq. Test suraqtary ár pán baǵdarlamasyndaǵy, oqýshy meńgerýge tıis, ár pánniń bilim standartyndaǵy zańdylyqtar men erejelerdiń, tabıǵat qubylystary men álemdik oqıǵalardyń mazmunyn qamtıdy. Demek, muǵalim UBT arqyly oqýshylardy test suraqtarynyń jaýaptaryn «jattatýǵa» emes, bilim mazmunyn, bilim standartyn naqty meńgerýge qolaıly múmkindik jasaıtyny anyqtaldy; Ekinshiden, UBT-nyń joǵary baldyq kórsetkishi talapkerdiń bilim deńgeıine sáıkes keletindigine, olardyń eń aldymen joǵary oqý oryndarynda aýqymdy, jan-jaqty bilim alýyna qolaıly ekendigine de kópshilik birden sene qoıǵan joq. Bilim standartyndaǵy testilik suraqqa kiretin bes pánnen oqýshynyń búkil baǵdarlamalyq materıaldy meńgerýi qıyn da kúrdeli jaǵdaı. Biraq monıtorıngtik baqylaý júıesindegi testilik baqylaý bolashaqta joǵary bilim alatyn ár jastyń aqyl-oı múmkindigine, synı jáne kreatıvti oılaý qabiletiniń damýyna tikeleı yqpal ete otyryp, oqýshynyń jan-jaqty bilim alýynda eń tıimdi múmkindik ekeni qazir kúmán týǵyzbaıdy; Úshinshiden, taǵy bir basty másele – UBT-ǵa beriletin ýaqytqa qatysty edi. Testilik memlekettik emtıhanǵa beriletin ýaqyt kólemine de qarsy pikir az bolǵan joq. Biraq ǵalym-ádiskerlerdiń pikiri de, jalpy mektepter praktıkasy da, óz tájirıbemiz de ýaqyt ótken saıyn UBT-da beriletin ýaqyttyń jetkilikti ekenin kórsetti. Testige beriletin ýaqyt – oqýshy biliminiń turaqtylyǵyna, onyń este saqtaý múmkindiginiń deńgeıine, bilim sapasyna qatysty UBT júıesiniń basty elementi bolatyn. Tolyqtaı alǵanda, testilik baqylaý barǵan saıyn 5-6 jyl ishinde mekteptegi jalpy bilimniń sapasyn kóterýdegi múmkindiginiń mol ekenin naqty dáleldedi.Aıtalyq, elimizdegi jalpy bilim berýde UBT reıtınginiń eń joǵary bolǵan 2010 jáne 2011 jyldary testilik baqylaýda túlekterdiń orta baldary 84,8-den 96,6 balǵa deıin kóterilgen (ol kezde testiń eń joǵary baly 125 bolatyn) edi. Demek, túlekter budan on, on bir jyl buryn testilik 125 suraqtyń 96,6-na durys jaýap berip, 77,2%-y buǵan deıin de, keıin de bolmaǵan, joǵary bilim dárejelerin kórsetken edi.
Sol 2010 jyldary respýblıka boıynsha jańa tıpti mektepterdiń ishinde Oral qalasyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi túlekteriniń testilik orta baly (41 oqýshy) 120,7 bolyp, 100% grantpen joǵary oqý ornyna qabyldanyp, respýblıka boıynsha eń joǵary bilim deńgeıin kórsetip, JOO-da úzdik bilim alý múmkindigine ıe bolǵan eken.
Biraq UBT modelin monıtorıngtik baqylaý júıesinde, sapaly bilim berýde tıimdi qoldana otyryp, mol tájirıbe jınaqtaǵanymyzǵa qaramastan, sońǵy jyldary testilik baqylaýdyń reıtıngi tym tómendep ketti. Tipti UBT mekteptiń, bilim sapasynyń reıtıngi bolýdan múlde qalyp barady. Kerisinshe, onyń ornyna qarqyndy damyp kele jatqan baǵyt – testilik baqylaýdy jalpy sabaq prosesinen, tipti mektepten tys, arnaıy aqyly, keshki mektepter, repetıtor arqyly júzege asyrýǵa erekshe mán berile bastady.
Búgingi tańda Eýropanyń kóptegen elinde repetıtorlyqpen aınalysýǵa zańmen tyıym salynǵan. Repetıtorlar ózderi bergen bilimniń sapasyna da, nátıjesine de jaýap bermeıdi. Demek, aqyly keshki mektepter barǵan saıyn san jaǵynan damyǵanymen, oqýshyǵa da, memleketke de tıimsiz jumys istep jatyr. Ony ashyq aıtatyn ýaqyt jetken sııaqty.
Dıdaktıka ǵylymy úshin bul jerde – sabaqtyń ár elementi qatań biryńǵaı ár pánniń baǵdarlamasyna sáıkes oqýshylardyń kún saıyn bilim standartyn meńgerýin qamtamasyz etý bolsa, ony mektepten, sabaq prosesinen alyp tastaǵanda, sonda muǵalimder ne isteıdi?!
Búgingi tańda jalpy jurtshylyq, ata-ananyń ózi bilim sapasyn baqylaýdyń basty elementi retinde UBT-ny mektepke qaıtarýymyz kerek, onsyz muǵalimder «jumyssyz» qalyp, oqýshylar saýatsyz bolyp barady degendi jıi, ashyq aıta bastady.
Sonymen qatar sońǵy jyldary túlekterdiń «Altyn belgi» attestatyn alý, burynǵydaı bitirýshilerdiń memlekettik UBT emtıhanynyń nátıjesi boıynsha emes, oqýshylardyń mektepte tapsyrǵan emtıhandaryna, muǵalimderdiń ózderi qoıǵan baǵasyna qaraı beriledi.
Bul «Altyn belgi» alýshylardyń sapa emes, san jaǵynan sonshalyqty ósýine (respýblıka boıynsha jyl saıyn myńdap ósýine) negiz bolyp otyr. Bul da UBT-nyń bilimdik mánin durys paıdalanbaı otyrǵanymyzdyń bir kórinisi.
Birinshi kezekte bilim standartynyń meńgerilip otyrýyn qamtamasyz etý, jaı mektepten buryn joǵarǵy synyptarda beıindi bilim berýdi qatań, biryńǵaı oqýshynyń qabilet-ıkemdiligine qaraı júzege asyra otyryp, olardy joǵary oqý oryndaryna daıarlaý – eń aldymen gımnazııa, lıseı, daryndy balalar mektebiniń mindeti. Biraq búginde jańa tıpti mektepterdiń ózinde de bilim sapasy jaı mektepten kóp ilgeri bola almaı otyr. О́ıtkeni bilim sapasyn aıqyndaıtyn ólshem júıesiniń álsizdigi, UBT reıtınginiń ekinshi kezekte qalýy, bilim sapasyn ýaqtyly aıqyndap, olardyń statýstaryna sáıkes qatań talap qoıýǵa múmkindik bermeıdi.
Sondyqtan UBT modeliniń bilim sapasyn obektıvti anyqtaıtyn qyzmetin ózine qaıtara otyryp, onyń sapaly bilim berýdiń basty faktoryna aınalýyna qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tıispiz.
Testilik baqylaýdyń basty qaǵıdasy – syrttaı táýelsiz baqylaý. Onyń nátıjesi joǵary bolýyna múddeli qandaı da bolsyn sýbektıvtik faktor oǵan qatynaspaýy kerek. Sonda ǵana testilik bilimdi baqylaý, baǵalaý modeli bilim standartynyń oryndalý deńgeıiniń obektıvti kórsetkishi bola alady.
Aldaǵy ýaqytta Ulttyq testileý ortalyǵy ne Úkimettiń, ne Prezıdent apparatynyń quzyryna berilýi kerek-aq deıtin usynysty júzege asyratyn da ýaqyt jetken sııaqty.
Sonda UBT modeli Oqý-aǵartý mınıstrligine táýelsiz, syrttaı elimizdiń jalpy bilim berý júıesindegi bilim standartynyń oryndalý deńgeıin obektıvti anyqtaıtyn biryńǵaı ólshem júıesi qyzmetin atqara otyryp, muǵalim mártebesiniń ósýine de, eń bastysy bilim sapasyna ońtaıly yqpal eter birden-bir bilimdilik faktorǵa aınalǵan bolar edi.
Sondyqtan sapaly bilim berýdi qamtamasyz etýde qolbaılaý bolyp otyrǵan kemshilikten arylyp, álemdik ınnovasııalyq tájirıbelerdi damyta bilýimiz qajet.
Násipqalı DÁÝLETOV,
pedagogıka ǵylymdarynyń
kandıdaty, professor
ORAL