Túgel túrkiniń basy qosyldy

SIM basshysy Qazaqstannyń túrki yntymaqtastyq uıymdary sheńberindegi óz mindettemelerine berik ustanymyn áńgimelep berdi. Sonymen qatar elimizdiń múshe memleketterdiń yntymaqtastyǵyn odan ári damytýǵa, ekonomıkalyq jáne mádenı ózara is-qımylyn nyǵaıtýǵa, sondaı-aq Uıymnyń tıimdiligin art­ty­rý­ǵa úles qosýǵa daıyn ekenin atap ótti.

Otyrys barysynda qatysýshylar Túrki memleketteri uıymy memleketteri basshylarynyń qatysýymen ótetin IX sammıttiń kún tártibindegi máselelerdi talqylady. Atap aıtqanda, osy is-shara barysynda qol qoıýǵa jáne qabyldaýǵa josparlanǵan qujattar men sheshimderdiń jobalary bekitildi.

Aıta keterligi, búgin О́zbekstannyń Samarqand qalasynda Túrki memleketteri uıymynyń IX sammıti bastaldy. Irgeli jıyn barysynda múshe elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári tereńdetý máselesi talqylanbaq.

Aqparat quraldarynda taralǵan málimetke súıensek, sammıtte Túrik­mens­tan uıymnyń tolyqqandy múshesi atanbaq. Sondaı-aq Túrki memleketter uıymynyń bas hatshysy jańadan taǵaıyndalmaq. Jospar boıynsha is-sharaǵa Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túr­kııa, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan prezı­dent­teri, sondaı-aq Majarstannyń Premer-mınıstri qatysady. Sammıtte gý­manıtarlyq yntymaqtastyqty, ekonomıkalyq seriktestikti kúsheıtý, keden, kólik baılanysy jáne sıfrlandyrý máseleleri de talqylanbaq.

Jalpy, Túrki memleketteriniń uıymy Qazaqstannyń bastamasymen 2009 jyly Nahchyvan qalasynda (Ázerbaıjan) quryldy. Onyń Hatshylyǵy Ystanbul qalasynda ornalasqan. Qazirgi ýaqytta Uıymǵa Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Túrkııa jáne О́zbekstan ki­redi. Majarstan men Túrikmenstan baqy­laýshy mártebege ıe.

Túrkitildes memleketterdiń ynty­maq­tastyǵyn nyǵaıtýǵa, uıymnyń irgetasyn qurýǵa Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń uıytqy bolǵanyn aıta ketken jón. Sondaı-aq Túrki ıntegrasııasy baǵytynda alǵashqy qadamdardy jasaýda Túrkııanyń burynǵy Prezıdenti Turǵyt О́zal da kórnekti ról atqardy. Jalpy, Túrkitildes memleketterdiń basshylary 1991 jyldan bastap jıi-jıi kezdesip júretin. Sol kezdegi memleket basshylarynyń saparlarynan keıin ózara alys-beris, barys-kelis aıryqsha qarqyn aldy. Keıinirek Turǵyt О́zaldyń bastamasymen túrkitildes memleketter basshylarynyń alǵashqy sammıti ótti.

Osylaısha, Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtin ótkizý dástúrge aınaldy. 1998 jyly Almatyda ótken kezekti alqaly basqosýda kez­desýlerdiń naqty nátıje berýi úshin turaqty Hatshylyq quryldy. Alaıda qubylmaly jahanda bul bastamany birden júzege asyrýdyń sáti túspedi. Ázerbaıjan astanasynda 2005 jyldyń mamyrynda «Baký-Tbılısı-Jeıhan» munaı qubyrynyń iske qosylýyna baılanysty ótken joǵary deńgeıdegi kezdesý túrkitildes memleketter arasyndaǵy qatynastyń qarqyndy damyp kele jatqanyn kórsetti.

Bes jyl úzilisten keıin túrkitildes memleketterdiń VIII sammıti ótip, oǵan Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa basshylary qatysty. Jıynda Túrki keńesin qurý týraly bastama kó­te­rildi. Sondaı-aq kezdesýdegi bas­ty oqıǵa – túrkitildes memleketterdiń Par­lamenttik Assambleıasyn qurýǵa ýaǵ­da­las­ty. Keshikpeı ol da júzege asty. Jańa qurylymnyń alǵashqy jınalysy 2009 jyldyń qyrkúıeginde – Bakýde, ekinshisi 2011 jyldyń sáýirinde Astanada ótti.

Túrki yntymaqtastyǵynyń damýyn­da Nahchyvan sammıtiniń mańyzy jo­ǵa­ry. Túrkitildes memleketter bas­shy­lary 2009 jyldyń qazanynda Ázer­baıjannyń Nahchyvan qalasynda kez­desti. Túrki keńesin qurý týraly usy­nysty osy quryltaıda júzege asy­rý­dyń sáti tústi. Sóıtip, Túrkitildes mem­leketterdiń yntymaqtastyq keńesi jáne Túrki akademııasy quryldy. Nátı­je­sinde, túrki ıntegrasııasy jańa beles­ke kóterildi.

Nahchyvandaǵy kelisim túrkitildes ha­lyqtardyń tarıhynda erekshe ma­ńyzǵa ıe kezdesýge aınaldy desek, qate­lespeımiz. Máselen, sol kelisimge sáıkes, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi quryldy. Keıi­nirek, 2010 jylǵy 25 mamyrda qujatta aı­tylǵan máselelerdi júzege asyrý aıasynda elordada Túrki akademııasy ashyldy.

Túrki akademııasy kóne dáýirden búginge deıingi túrki áleminiń tarıhyn, tili men ádebıetin jáne mádenıetin zerttep, túrki memleketteriniń álemdik órkenıettegi orny men erekshe úlesin tóltýma derekter negizinde asha otyryp, jalpy túrki álemine qatysty ǵylymı-zert­teýlerdi úılestiretin biregeı orta­lyq­qa aınalýdy maqsat tutty.

Tarıh shańyna kómilgen ortaq mura­larymyzdy arshyp, jas urpaqtyń sanasyna bizdiń ózara baýyr ekenimizdi sińirý baǵytynda bul uıymnyń atqaryp jatqan qyzmeti zor. Tek qana «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti», «Ortaq túrki geografııasy» jobalaryn qarastyrǵannyń ózinde, ıntegrasııalyq prosesterge aıryqsha úles qosylǵanyn baıqaımyz. Bul jobalar jas urpaqtyń sanasyna baýyrlas halyqtar týraly málimetterdi sińirip, olardyń keıin bir-birine tileýles bolyp ósýin qamtamasyz etedi. Iаǵnı mádenı-gýmanıtarlyq jobalar aldaǵy jyldardaǵy túrki ınteg­ra­sııa­synyń irgetasyn qalap jatyr.

Túrkitildes memleketterdiń yntymaq­tastyǵyn odan ári nyǵaıtqan taǵy bir bastama byltyr Túrkııada, VIII sammıt barysynda qabyldandy. Irgeli is-sharada jahandyq kún tártibindegi ózekti taqyryptar boıynsha ortaq is-qımyldyń mańyzyna erekshe ekpin berilgen-di. Sondaı-aq uıymnyń bolashaǵyna qa­tysty birqatar mańyzdy másele boıynsha sheshim qabyldady. Túrki keńesiniń ataýy «Túrki memleketteriniń uıymy» dep ózgertildi.

Budan bólek, jıyn kezinde úshinshi taraptarmen jáne ınstıtýttarmen yn­tymaqtastyqtyń jańa ádisterin anyqtaý, Túrki ınvestısııalyq qoryn qurý týraly aıtyldy. Sondaı-aq Uıymnyń orta jáne uzaq merzimdi maqsattary men mindetterin aıqyndaıtyn «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» baǵdarlamasy bekitildi.

Qysqasy, túrkitildes memleketterdiń ózara baılanysy nyǵaıyp kele jatyr dep senimmen aıta alamyz. Bıylǵy sammıtte Túrikmenstannyń uıym qataryna tolyqqandy múshe retinde qosylýy bul sózimizdi aıǵaqtasa kerek. Túgel túrkiniń tórge ozatyn, baýyrlas halyqtardyń basy birigetin kún de alys emes.