Bılik úshin kúrestiń qyry men syry

Bul – qańtar qyrǵyny týraly ja­zyl­ǵan alǵashqy kitap. Eńbek avtory Aqorda úshin kúrestiń barlyq qyr-syryn qara­paıym tilmen jetkizedi. Týyndyda 2017 jyl­dyń qyrkúıeginen bastap 2022 jyldyń qańtaryna deıingi prezıdenttik bılik úshin kúreske qatysty búkil resmı fakti men derek jınaqtalǵan. Bul málimetter jan-jaqty saraptalyp, solardyń negizinde óte batyl tujyrymdar jasalǵan.

Kitaptyń taǵy bir ereksheligi – avtor bılikke talasýshylardy alǵashynda «jabyq spektaklge» qatysýshylar retinde sıpattaıdy. Sodan keıin olardy shahmat taqtasyna shyǵaryp, eki jaqqa bólip, shahmat oıynyndaǵy tásilderdi sheber paıdalanyp, ondaǵy ár fıgýranyń salmaǵy men sıpatyn, kózdegen maqsat-múddesin, qozǵalysy men is-áreketin, jasaǵan ár qadamynyń nátıjesin dál kórsete bilgen. 

Kitaptyń «Qańtarǵa deıin» dep atalatyn birinshi bóliminde Q.Toqaevtyń prezıdenttik bılikke qalaı kelgeni baıandalady. Onyń buǵan deıin qyz­met­tik baspaldaqtardan (Syrtqy ister mınıstr­liginiń bedeldi tulǵasy, el dıplomattarynyń jetekshisi, eki ret Senattyń Tóraǵasy, Pre­mer-Mınıstr) abyroımen ótkeni aıtylady. Týyndyda onyń BUU Bas hatshysynyń orynbasary bolǵany, álemdik arenadaǵy bedeli de eskerilgen. Salqynqandylyǵy men shydamdylyǵy, basqalardyń pikirimen sanasa biletin, adal, saıası toptardan, túrli janjaldan boıyn aýlaq ustaıtyn, menedjerlik qabileti men tájirıbeli saıasatker ekeni de nazardan tys qalmaǵan.

Budan keıingi bólimderde 2019 jylǵy 19 naýryzda Qazaqstandy 30 jylǵa jýyq basqarǵan N.Nazarbaev bılik tizginin Q.Toqaevqa ustatqany týraly jazyla­dy. Birneshe aıdan keıin Toqaevtyń búkil­halyqtyq saılaýda jeńiske jetkeni, Mem­leket basshysy qyzmetine resmı kiris­kennen bastap halyq arasynda «qos bılik» dep atalǵan teketirestiń bastalǵany baıandalǵan. 2022 jylǵy qańtarǵa deıin sabyr tanytyp, «ózi shyqqan júıege topyraq shashpaı», «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» synnan ótti. Eldegi qordalanyp qalǵan máselelerdi ashyq aıtyp, olardy sheshý úshin táýelsizdik jyldarynda qalyptasqan «áýeli – ekonomıka, sodan soń – saıasat» degen ustanymnan bas tartty. «Saıası reformasyz ekonomıkalyq damý múmkin emes» dep jarııalap, el múddesin kózdeıtin reformalardy júrgizdi. Saılaý júıesine ózgerister engizip, Parlament saılaýyn ótkizýge bastama jasady. Halyqty memleket basqarý isine tartýdyń jańa modeli retinde Ulttyq senim keńesi quryldy. Sonymen birge úkimettik emes sektor men azamattyq qoǵamnyń rólin arttyrýǵa jol ashty. Budan bólek, kitapta Q.Toqaevtyń bılikke kelgennen bergi ýaqytta atqarǵan sharýalary týraly jan-jaqty baıandalǵan.

«Qańtarda» degen ekinshi bólimde avtor 2021 jyly eldegi saıası jaǵdaı barynsha shıeleniskenin alǵa tartady. «Tranzıttik kelisimniń» buzylǵanyn, qańtar qyrǵynynyń logıkalyq sebepterine úńilip, oqıǵanyń búkil hronologııasy naqty faktiler arqyly baıandalady. Qaı jerde, qalaı bastalǵany, onyń tez arada respýblıkanyń 7 óńirindegi 70-ke jýyq qala men eldi mekende órbýi jazylǵan. Beıbit sherýlerdiń qandy búlik pen lańkestikke qalaı ulasqany, Almaty, Taraz, Shymkent, Qyzylorda, Aqtóbede avtomat, pyshaqpen qarýlanǵan lańkester 111 memlekettik nysanǵa shabýyl jasaǵany egjeı-tegjeı aıtylǵan. 400-ge jýyq qyzmettik kóliktiń órtengeni, 100 asa iri saýda orny, 1 395 bıznes nysany men bank, 7 qarý-jaraq dúkeni tonalǵany mysalǵa keltiriledi. Sol kezde sodyrlardyń sany 20 myń dep Prezıdentke jalǵan aqparat berildi. Atys, qaqtyǵys pen jarylys saldarynan 238 adam qaza taýyp, 4 578 adam jaraqat aldy. Kúshtik qurylymdardyń búlikti basýy, adamdardyń qaýipsizdigi men tynyshtyǵyn, elimizdiń tutastyǵyn saqtaý úshin tótenshe jaǵdaı engizilgeni, antıterrorlyq operasııalardyń nátıjesi týraly aıtylady.

El taǵdyry qyl ústinde turǵan Qańtar oqıǵasy kezinde Q.Toqaev Aqordadan ketpeı, tabandylyq kórsetip, batyl sheshimder qabyldady. Jaýapkershilikti óz moınyna alyp, lańkester men búlikshilerdiń oıranyn basý úshin qarý jumsaýǵa buıryq berdi. Ahýalǵa baılanysty der kezinde kerekti málimdemeler jasap, memlekettik jáne áskerı nysandardy kúzetý úshin UQShU áskerin shaqyrdy. Búlikti uıymdastyrǵan adamdarǵa «memleketke opasyzdyq» pen «memlekettik tóńkeris jasaýǵa qatysty» degen aıyp taǵyldy. Kitapta oırandy uıymdastyrǵandardyń qalaı ustalǵany resmı derektermen baıandalady.

Sonymen qatar kitaptyń ekinshi bóliminde avtor búlikti uıymdastyrǵandar kimder, olardyń artynda qandaı kúshter tur – osyǵan qatysty sarapshylar pikirin keltiredi. Olardyń kózdegen maqsat-múddesi, sheteldik lańkestik toptarmen baılanysy týraly da oı qozǵaıdy. UQShU áskerin Qazaqstanǵa shaqyrýǵa qatysty halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kózqarasy aıtylady.

Kitaptyń «Qańtardan keıin» degen úshinshi bóliminde qańtar oqıǵasynan keıin bolǵan quqyq buzýshylyqtar jóninde baıandalǵan. Qapyda qalǵan klan, olıgarhtardyń shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarjylary, olardyń qolyndaǵy jeke tabıǵı monopolııalar men aktıvterdi memleketke qaıtarýǵa baılanysty jumystardyń qalaı uıymdastyrylǵany týraly resmı derekter keltiriledi.

Sonymen qatar Prezıdenttiń «Jańa Qazaqstan» qurý men saıası reformalardy uzaqqa sozbaı ótkizý týraly bastamalarynyń máni men mańyzy alǵa tartylady. Halyqtyń jaǵdaıyn oılaıtyn, ál-aýqatyn kóteretin Qazaqstandy qurý, Prezıdentke qoldaý kórsetý, jańa oıly, myqty menedjerlerdi daıarlaý týraly málimdemelerge saraptama jasalady.

Kitapta sondaı-aq Q.Toqaevtyń qańtardan keıin júzege asyrǵan jumystary men olardyń naqty nátıjeleri keltirilgen. El qaýipsizdigi men azamattar quqyǵyn qorǵaýǵa, kórshi jáne alpaýyt memlekettermen qarym-qatynastardy nyǵaıtýǵa aıryqsha kóńil bólýge qatysty máseleler baıandalady. Elimizge ınvestısııa tartýdyń, eksporttyq taýarlardy tasymaldaýdyń jańa joldary tabyldy. Elden zańsyz shyǵarylǵan kapıtaldy qaıtarý bastaldy. Olardy tıimdi paıdalaný úshin qorlar ashyldy. Paıdalanbaı jatqan jerler men jaıylymdar memleket menshigine qaıtaryla bastady.

Sonymen qatar Q.Toqaevtyń mer­zimnen tys prezıdenttik saılaý ótkizý, bir rettik 7 jylmen shekteý týraly usy­n­ystary bıliktegi monopolııany joıýǵa baǵyttalǵanyn kórsetedi. Kitap sońyn­da avtor atalǵan saıası bastamany de­pýtat­tardyń biraýyzdan qoldaǵanyn aıta kelip, prezıdenttik saılaýdyń zańǵa sáıkes ótetinine senim bildiredi.

Al 20 qarashada ótken kezekten tys prezıdenttik saılaýda Q.Toqaev daýys bergenderdiń 81,31 paıyzyn ıelenip, zor jeńiske jetti. Saılaýdyń demokratııalyq talaptarǵa saı ótkenin halyqaralyq, sheteldik jáne otandyq baqylaýshylar men BAQ ókilderi biraýyzdan moıyndady. Saılaýdyń nátıjesi bizdiń halqymyzdyń qazirgi aýmaly-tókpeli zamanda Q.Toqaevtyń aınalasyna toptasyp, oǵan senim bildirip, saıasaty men júrgizip jatqan reformalaryn, jańa da ádiletti Qazaqstandy qoldaıtynyn jáne jańa dáýirdiń bastalǵanyn kórsetti.

Men kitap avtoryn jaqsy tanımyn. Zamandaspyz, kezinde qyzmet babymen tyǵyz aralastyq. Onyń mamandyǵy – matematık, ómir jolyn Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytýshy retinde bastady. Úsh mınıstrlikti, eki komıtet pen eki ulttyq kompanııany, Prezıdent janyndaǵy memlekettik basqarý akademııa­syn basqarǵan belgili ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Osy kúnge deıin ekonomıkaǵa qatysty monografııa­lar men saraptamalar jazýmen aınalysty. Sondyqtan onyń qazirgi kúnniń eń ózekti máselesi – «Qasiretti qańtar» jóninde óte kólemdi ári tereń eńbek jazýy jurtshylyqqa tosyn kórinýi múmkin. Biraq ómirlik tájirıbeniń de aıtary bar.

Belgilisi, avtor elimiz táýelsizdik alǵan kezden bastap memlekettik qyzmetke aralasyp, onda óte bıik laýazymdarǵa qol jetkizdi. Bıliktiń qyr-syryn jaqsy biledi. О́zindik ustanymy men pozısııasy bar adam ári ǵalym retinde qańtardaǵy qandy oqıǵanyń shynaıy sebepterin anyqtap, osy qyrǵynǵa ákelgen qatelikter men kemshilikterdi keleshekte boldyrmaý maqsatynda jazǵan. Bul eńbek – jańa Qazaqstandy quratyn jastarǵa jol silteý.

Qańtar oqıǵasyna áli sońǵy núkte qoıylǵan joq. Bul qyrǵyndy uıymdas­tyrýǵa qatysy bar kúdiktiler týraly ter­geý áli jalǵasyp jatyr. Qylmystyq isterge «asa qupııa» degen tańba qoıylǵan. Kú­dik­tilerdiń isteri áli sotta qaralýǵa tıis. Sot qana kúdiktilerdiń is-áreketine zańdy baǵa berip, úkim shyǵarady. Biraq Qańtar tóńkerisin uıymdastyrǵan adamdar­dyń naqty is-áreketteri men olar týraly shyqqan úkimderdiń mazmuny jarııa etil­meıtini qazirdiń ózinde belgili. Sondyqtan ázirshe jabýly qazan jabýly kúıinde qalatyny sózsiz.

Kitap avtorynyń aıtýynsha, Qańtar qyrǵynyn qaıtalaýǵa tyrysatyn kúshter áliptiń artyn baǵyp otyr. Olarda kerekti qarjy da, resýrs ta bar. Sonyń eń qaýiptisi – aqparattyq soǵys pen tolassyz sha­býyldar. Sondyqtan bolar avtor kitaptyń 12-betinde: «Qazaqstandaǵy qazirgi aqpa­rattyq soǵystyń zııany qańtarda bolǵan bıliktegi teketiresten de asyp ketkende baryp, sanymyzdy soǵyp qalmaıyq degen pıǵylmen jazylyp otyrǵan osy kitaptyń el úshin paıdasy bolady dep úmittenemin» dep jazady.

Eńbektiń kezekten tys prezıdent saılaýynyń qarsańynda shyǵýy, avtordyń kókeıkesti patrıottyq pozısııasy men asqaq úmiti kóp nárseni ańǵartady. О́ıtkeni saılaýǵa qatysqan ár sanaly adamdy Qań­tar oqıǵasy beıjaı qaldyrmaıdy. Bul oqıǵanyń tańdaý jasaýǵa zor áser etkeni aıdan anyq.

Endigi maqsat – ádiletti Qazaqstan qa­lyp­tastyrý. Bul – el tizginin ustaǵan Prezı­dent Q.Toqaevqa ǵana emes, búkil elge ar­tylar jaýapkershilik. Jalpy, bul kitap­qa jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵy   arta beretini sózsiz. Álemniń jetekshi tilderine aýdaryla­tyny da eshqandaı kúmán týǵyzbaıdy. 

Erjan ISAQULOV,

saıası ǵylymdar doktory