El qulaǵy – túrik. Jurt jańalyq kútip otyr. Nıet durys. Kezekten tys saılanǵan Prezıdent. Álem almaǵaıyp. Jurt jańalyqty jaqsylyq dep qabyldaýǵa daıar. Tek jańalyq mazmuny izgilik bolsa eken.
Izgi qadam bárimizge qajet. Halyq azdap jalyqty, onyń senimine qýat kerek. Neden bolsyn senim qýaty alyp shyqpaq. Senimge qýatty ultshyldyq nemese patrıotızm delik, bári bir maǵyna.
Nege dinı senim ornyqty bolyp shyqty. Senimge qýat qosyldy. Ol ımandylyq qýaty. Iman joly – izgilik, týra jol. Qazaq halqy baǵytyn týra jolǵa burǵan. Ol talas týdyrmas, alaıda týra jolǵa túsip, jolaýshy bolý da ońaı emes eken. Týra joldyń boıynda bóget, kedergiler jetkilikti. Onyń eń bastysy – halyqtyń aýyr turmysy.
Turmys qıynshylyǵy sanany kedeılendirdi, saıaz sana qalyptastyrady, ol qaýip.
* * *
Kedeılik qazirgi qazaq eliniń aýyr taǵdyry. Keıde elimizdegi kedeılikti anyqtaý úshin biz álem halyqtarynyń qatarynda bul máselede neshinshi oryn alatynymyzdy baıandaımyz, ondaı salystyrma-statıstıkanyń keregi de, qajeti de joq. Qazaqtar ózge elder úshin ǵumyr keshpeıdi, olar ózderiniń atamekeninde ǵasyrlar boıy ómir súrip kele jatqandyqtan, eń bolmasa, toıa tamaq jeýge quqyly. Bul tabıǵı jaǵdaı.
Shyr etip dúnıege kelgen ár qazaqtyń balasy baılyqqa, barlyqqa kenelýi de tabıǵı jaǵdaı. Sábıdiń alǵashqy baılyǵy – aýmaǵy jóninen jer júzinde toǵyzynshy oryn alatyn atamekeni. Darqan dalanyń qazynasyn aıtyp taýysa almaımyz, búginge deıin ken oryndary bolyp ashylǵandary, áli ashylmaǵandary qanshama?!
Sábıdiń kelesi baılyǵy sonaý ǵun, saq dáýirinen úzilmeı jetken – kórkem tili, ádebıeti. Álemdegi eń ádilettilik jol, ol musylmandyq dini. Dáýirden-dáýirge ulasqan, zamandy zamanǵa sabaqtastyrǵan tolǵaýy toqsan – tarıhy.
Sábı bop dúnıege engen soń, oǵan úlgi bolarlyq tulǵalar kerek. Olar, qudaıǵa shúkir, samsap tur. Ál-Farabıden bastańyz, Qorqyt atany aıtyńyz, odan bergileri qanshama.
Sábıdiń eń sońyndaǵy qundylyǵy áke-sheshesi, otbasy. Mine, osy tusqa kelgende tragedııa bastalmaq. «Búginde elimizdegi kedeıler sany 2 mln-nan asqan. Bul – óte qaterli qubylys» – deıdi depýtat Erlan Saırov («Egemen Qazaqstan» gazeti, 10.07.2021). Odan bergide bul kórsetkish kóbeımese, azaıǵan joq.
Sábı, sen qandaı otbasynda ómirge keldiń. Eger kedeı 2 mln qazaqtyń otbasynda dúnıege kelseń, qasiret qushaǵyna ene berdim deı ber, aınalaıyn, otbasyndaǵy kóp balanyń biri bolsań, saǵan arnap aıtylar besik jyry joq. Anań kúnkóris qamynda, ákeń árkimge jalynyshty kúı keshýde.
* * *
Elimizdi kedeılik býyp tur. Ǵareke, dep jymyńdap, aldap-sýlap arqamnan qaǵatyn pysyqtardan aramdy alystatyp alǵanmyn. Jas shaǵymyzda kúnkóris úshin áldekimderdiń kólgirsip aldaǵandaryna kónip, aıtqandaryna ergen de kezimiz bolǵan. Aty da, zaty da óshkir sosıalızm, kommýnızm degender sana-sezimimizdi jaýlap alyp, aıtpaıtyndy aıtqyzdy, jasamaıtyndy jasatty.
Ákem oraza-namazyn qaza etpegen taqýa jan edi. Ol:
– Balam, bári turmys qamy ǵoı jantalasyp júrgenderiń, aıtarym júregińdi qaraıtyp alma – deıtin.
Bozbala, jigit shaǵymyzda «júrektiń qaraıýyn» qaıdan bilmekpin. Búginde ótken-ketkendi, kórgen-bilgendi, estigen-oqyǵandarymdy saralap otyrsam, «júrektiń qaraıýy» degen – naǵyz kedeılik eken. Alla Taǵala dosy bolsa, adam qalaı kedeı bolmaq. Jaratýshy nyǵmetterin adam úshin jaratpap pa edi. Endeshe, san nyǵmetterden qur qalyp, kedeı ataný musylmandyq pa?
Jaratqannyń nyǵmetterinen sizdiń qolyńyzdy kim qaǵady. Sol qol qaqqan nadanǵa qarsy shyq. Jer ortaq, kún ortaq, aı-juldyz ortaq, dúnıedegi nyǵmetter ortaq. Qurannyń 108-shi «Káýsar» súresinde Alla Taǵala aıtqan: «Eı, Muhammed! Biz saǵan Káýsardy (bilim, yrys, ıgilik) syıladyq» 1 aıat dep jazylǵan.
Hakim Abaı aıtqan:
«Adam ǵapyl dúnıe der meniki
Meniki dep júrgenniń bári Onyki
Tán qalyp, mal da qalyp,
jan ketkende,
Sonda, oıla, bolady ne seniki?».
Baılar qatelesip, Alla Taǵalanyń múlkin meniki dep ıemdenip júr. Bul ýaqytsha jaǵdaı. Álemdegi bir baı mıllıarder ózimen birge o dúnıege bir dollar alyp ketken joq. Sábı bop qalaı anańnan tyr jalańash keldiń, sol tárizdes o dúnıege ótesiń.
Oıshyl bolǵandyǵymnan, mynandaı túıin jasaımyn. Kedeıler, taqyr kedeıler emes, olardy (musylmandardy) kún kórý múmkindiginen ada etip otyrǵan – baılar jáne bılik basyndaǵylar – «kedeıler». Olardyń sanasy – kedeı. Kúni erteń mahsharda Alla Taǵalaǵa jaýap berýshi osylar. Bul qoǵamda azap, qasiret, joqshylyq kórgenderge saýal joq.
Osy jyly bir kórinisti kórip, janym shoshydy. Kópbalaly analar joqshylyqtaryn jyr etip, kóshege shyǵyp, muńdaryn shashty. Qol-aıaǵy balǵadaı, betterin qara perdemen japqan alpamsadaı jigitter ekeýlep, úsheýlep kópbalaly analardy eki qolynan, qalǵan ekeýi eki aıaǵynan ustap, avtobýstarǵa tıep áketip jatty. Masqara jaǵdaı! Táýelsiz elmiz, nege sóz aıtýǵa quqymyz joq. Sonda kópbalaly analar qoldaryna qarý alyp, kóterilis jasaǵaly júr me? Osyndaı anaıy buıryq bergender qalaısha keshkisin otbasymen terlep-tepship beıbit túrde shaı ishpekshi. Kópbalaly analarmen mámilege kelýdiń ózge joldary, tásilderi joq pa? Quran-Kárimde jazylǵan, bári esepteýli, esepsiz, eskerýsiz eshnárse joq. Árkim óz qylǵanynyń zardabyn tartady. Eń ókinishtisi, osyndaı qylyqtar úshin sol adamnyń ózi emes bir táýir sanalatyn urpaǵy jazaly bolady eken, bul ókinishti. Bıliktegiler óz qolymen jasaǵan qylyqtary úshin ózderi jazaly bolsa, túsinikti bolar edi deımin, urpaq qamyn oılap...
* * *
Nebári 19 mln halyqtyń eki mılıonnan astamy kedeıshilikte ǵumyr keship otyrsa, elimizde baılar joq, olar rýhanı kedeıler, memleketimiz – kedeı, qoǵam – kedeı. Bul jerde áńgime tek kedeılik sana týraly bolýy kerek.
Kedeıshilik pen ashtyqty myqtap kórgen adammyn. 1964 jyly kenetten jeıtin nan tapshy bolyp qaldy. Oqý óz jónimen qaldy. Tańǵy saǵat 5-ten nan kezegine turamyz. Biz sekildi jigit bolyp qalǵandar bolmasa, bala-shaǵa kezekte qystyrylyp qalady. Mektepke kerzi etikpen baramyz, onyń ózi joqtyń qasy. Bul maqtaýly sosıalızm sıqy. Árıne, bıliktegilerdiń turmystary táýir. Bul jaǵdaı týraly Amerıkada, Túrkııada, Ýkraınada, Mysyrda taraǵan «Sosıalızm: kiná jáne kúná» degen romanymda shamam jetkenshe baıandaǵam.
Oılaımyn, sonda bárimizdiń sanamyz kedeılikte. Ashpyz, kedeımiz, biraq sumyraı Lenındi madaqtaımyz. Mine, naǵyz sana kedeıligi.
Sanamyzdy kezinde «Ǵylymı kommýnızm», «Ateızm negizderi», «Kommýnıstik partııa tarıhy» degen zalaldy pándermen ýlap tastaǵan.
О́zimizshe qyzmet atqardyq, biraq sanamyz kedeı bolatyn.
* * *
Sana kedeıligi bilim men ǵylym salalarynda ábden ornyǵyp alǵan. Joǵary oqý oryndarynda stýdentterge (bakalavr, magıstranttar) jáne doktoranttarǵa dárister oqyp, jetekshilik jasaıtyn dosentter men professorlardyń ortasha eńbekaqysy 300 myń teńge shamasynda, estýimshe, keıbir ýnıversıtetterde budan da tómen. Oılanaıyq, osy qarajatqa jas maman qalaısha kún kórip, otbasyn asyrap, sapaly bilim bere almaq? Árıne, joq. Olar kedeı bilim berýde. Eýropa elderinde kúnkóris sebetinde 230 túrli taýar ense, bizdiń elde 50 taýarmen shektelgen.
Jýyrda el aralap keldim, dastarqanda kóp jerde qant, shaı jáne maı – negizgi tamaq. Eń tómengi jalaqy – 60 myń teńgege ne almaqsyń. Tómengi jalaqy mólsheri 140-150 myń teńge bolsa degen arman bar. Mundaı el muńyn aılyqtary bir mıllıonnan asatyn bıliktegiler qaıdan túsinsin.
Professor ataǵy bar ǵalymdar kedeıler tobyna jatady. Sonda joǵary oqý ornyndaǵy oqytýshylar, ǵylymı- zertteý ınstıtýtyndaǵy ǵalymdardyń bári tegis – kedeıler. Olar bilim men ǵylym úshin emes, el qatarly kúnkóris qamynda alasurýda. Qymbatshylyq degen býyp barady, as ishý kerek. Jaǵdaı osylaı. 2019 jylǵy derek boıynsha, 3-toqsanynan 2020 jyldyń 3-toqsanyna deıingi aralyqta kedeıler sany 21% - ǵa ósken. Oǵan «jele-jortyp» bara jatqan qymbatshylyqty qosyńyz. Bul ózge tabys kózderi shamaly bilim jáne ǵylym qyzmetkerlerine aýyr soqqy. Elimizde sapaly bilim alý múmkindigi shekteýli ekenin anyq bilgen baılar, depýtattar, mınıstrler balalaryn shetelderde oqytýda. Al kún kóre almaı otyrǵan qara halyq balalaryn qaıda oqytpaqshy? Osyndaı jaǵdaıda eldik máseleni jas urpaqtyń túısigine, sezimine, sanasyna qalaı jetkizbekpiz?!
* * *
Qazirgi kezde sana kedeıliginiń jańa túri óz boıaýyn ashyq kórsete bastady. Ol jastardyń shetelderge sherýi bastalǵany. Bul sana kedeıliginiń aıqyn kórinisi. Qala ishinde taksımen júremin. Taksıster ártúrli. Kóbisi ózińdi oqytady. Qaısibiri eldiń múshkil haline «sizder kinálisizder» deıdi, amal joq, kelisip únsiz qalasyń. Sondaı jas taksı júrgizýshi:
– Bul eldiń keleshegi joq, Kanadaǵa ketýge ázirlenýdemin dedi, – Men:
– Demokratııa dáýiri árkimniń óz erki, dedim. Jaýabyma razy bolmaı qazaq elin synaýyn toqtatpady. Men oǵan:
– Aınalaıyn, siz sol Kanadaǵa baryp, tastaı batyńyz, ol jaqtan qaıtýshy bolmańyz, – dedim. Ol:
– Nege qaıtpaımyn, Qazaqstan meniń otanym emes pe? – degeni.
– Olaı bolsa, siz otanyńyzdyń basyna qıynshylyq túskende nany men maıy kóp jerge qashasyz da, otanyńyz ońalyp, el qataryna qosylǵanda qaıta oralmaqsyz, sonda sizdi kim dep ataýǵa bolady, – dedim.
Ertede I.S. Týrgenev mundaılardy nıgılıster degen, men margınaldar deımin. El basyna kún týǵanda, týǵan halqymen bir bolǵandar – azamattar, erler, otan úshin janyn qııatyndar.
Otyz jylda bilim men ǵylym salasy kimderdi «tárbıelep» ósirgenbiz degen aýyr saýalmen páterime bet aldym.
Aýamyzda el muńy ańqyp turǵandaı halde boldym.
* * *
Sana kedeıliginen qutylýdyń tásilderi, joldary bar ma? Tolyp tur. Álem halyqtaryna ashyq kózben qara. Ybyraı Altynsarın: «óner, bilim bar jurttar» dep baıaǵyda aıtyp ótken.
Dúnıede óner de, bilim de, ǵylym da, tehnologııa da tunyp tur. Eýropa elderi eki jahandyq soǵystan keıin, bizben salystyrsaq, áıteýir, sana kedeıliginen shyqqanǵa uqsaıdy.
Sana kedeıliginiń tamyry – sosıalızmde. Eldiń basqarý júıesi eskirdi desek, ony bılik basyndaǵylar qalaı qabyldar eken. Sosıalıstik túsinigimizden ketpeı, sana kedeıligi saqtala bermek. Halyqqa erkindik berý zaman talaby. Erkin eńbek el eńsesin kótermek. Ne bóget? Basqarýdaǵy avtorıtarızm, bıýrokratııa, korrýpsııa.
Bular kózge uryp turǵan dertter. Osy baǵytta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń aýyldyq okrýgter ákimderin erkin saılaýǵa jibergeni jaqsylyqtyń basy, nyshany. Osy baǵyt ári qaraı jalǵasyn tapsa degen tilek, úmit bar.
Bul sana kedeıligin joıýdyń bir tásili. Qoryta aıtarym, elimizdegi kedeıshiliktiń óris alýy – sana kedeıliginde.
Sanada erkindik joq, sana jetekte.
* * *
2 mln qazaq eliniń azamattary kedeı. Jaǵdaı aýyr. Jastar shetelderge aýa bastady. Qazaqstannyń keleshegi joq dep, sen qaıda qashyp barasyń, Koreıaǵa, Meksıkaǵa taǵy qaı elge, týys Túrkııaǵa.
Toqta. Babalaryń osy atamekendi, týǵan jerińdi jaýlardan qorǵap sheıit bolǵan. Al sen «qarnym ashty» dep shetel aýmaqsyń.
Sen nege óz elińe bógdesiń. Qıynshylyq bolsa, birge jeń. Kúres. Kim bóget? Darbazasyn qaq!
Qıyn bolǵanda Bógenbaı, Qabanbaılar ne istegen? Eldi jaýdan qorǵaǵan. Eldegi jaýlar kim? Anyqta, olarmen kúres. Ádilet ornat! Ashtarǵa as ber. Kúltegin jyrynda osylaı delingen.
Bıýrokratııa tas qamal bolsa, buz! Jemqorlar bolsa, inderine sý quı, qýyp tyq. Sen, batyrlardyń urpaǵy emes pe ediń? Urylardyń urlyqtaryn áshkerele!
Ishtegi jaý aılaly, al seniń aqyl-aılań qaıda? О́ziń sekildilermen birik. Ash-jalańashtarǵa kómek jasaıtyn maıdan ash! Ádilettilik uranyn jarııala!
Depýtattarmen keńes, aýyldaǵy joq-jitiktermen bólis. Kedeıler eńsesin kótersin. Serpilsin. О́z atamekeninde ǵumyr keship jatqandaryn maqtan etsin.
Olıgarhtarmen kelisimshartqa otyrý isin, sender bastaýlaryń kerek. Olardyń baılyqtary aspannan túsken joq, olar eki mıllıon kúnkórisi tómenderge barsyn, qamqorlyqtaryna alsyn, eger olar kónbese, qoǵamdyq tezge salyńdar, isterin jarııa etińder, sender jas, qýattysyńdar, sender kópsińder. Kóptikterińdi qarý etińder!
Maǵjan aqyn, «Men jastarǵa senemin!» – degen. Men de ábden senemin, sizder otyzdaǵylar, qyryqtaǵylar ómirge endińder. Qazaq: «Otyzda orda buzady, qyryqta qamal alady» – degen. Ordany buzba, qamaldy alma, týǵan jerlerińe, elderińe ıe bolyńdar. Bilim bar, tájirıbe bar. Qoǵamnyń jetistigin de kemshiligin de kórip júrsińder.
Biz sekildi aǵa urpaqtyń qazaq eline, qazynasyna ıeligi sapaly bolmady. Bizdiń boıymyzda stalınızm zamanynan óshpeı kelgen úreı bolatyn, sol áli shyqpaǵan. Anany aıtpa, mynany aıtpa, áı ony qoıshy... Osy psıhologııa bizden qalmaı-aq qoıdy.
* * *
Osy ahýaldy sizder túp-tamyrymen joıýlaryńyz kerek. Sanadaǵy úreı men kedeılik ornyna Táýelsiz oı ornyǵýy qajet. Mahambet aqynnyń erlik jyrlaryn jattańdar, Sultanmahmuttyń «Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolam» – degenin búgingi kún sanasyna syıǵyzyńdar.
Qazaq elin jumaq elge aınaldyrý senderdiń, ıaǵnı otyzdaǵylardyń, qyryqtaǵylardyń qoldarynan ábden keledi, sender qazaq eliniń altyn jáne kúmis urpaqtarysyzdar, sizderdiń sandaryńyz on mıllıonǵa jaqyn. Bul búkil halyqtyń jartysynan kóbisi. Qazaq eli senderdiń qazynalaryń, biz úlkender solaı oılaımyz, senderden keıingi gaýhar urpaq solaı bolady dep úmittenedi.
Senderdiń amandyqtaryń – qazaq eliniń amandyǵy. Maıly mekendi jat jerden izdemeńder, Asan qaıǵy aıtqan Jeruıyq – Qazaq eli.
* * *
Sońy. Jurt Prezıdentten jańalyq kútip júr. Erteń búginnen jaqsy bolmaq. Úmit senimge qýat bermek.
Búgin degenimiz – erteńgi kúnniń qaqpasy. Erteńimiz jaqsylyqqa toly jańalyq bolsyn!
Ǵarıfolla Esim,
akademık, jazýshy