Qazaq án-kúıin tyńdap júrgen oıly qulaq pen sezimtal sanaǵa Dáýletkereı Shyǵaıulynyń kúıleri ózgeshe áser qaldyrary sózsiz. Ataqty Bapas (Dáýletkereı) degende ne túsedi esińizge? Ne túspeıdi Dáýletkereı degende eske? Uly dalanyń búgingi bir sheti, kezindegi kindik ortasy Bókeı ordasynan aq boz atyn oıqastatyp Ábilqaıyr han bastaǵan sultandar shyǵa kelgendeı elesteıdi. Ultynyń ary men jurtynyń tutastyǵyna bola tý kótergen aqsúıek tuqymnyń asyl muraty atoı salady. Kúı ónerindegi tóre tartys, sony josyn ne ǵalamattarǵa jeteleıdi. Ulttyń tabanyna kirgen shóńge meniń mańdaıyma qadalsyn dep ósken altyn áýlet mańdaıyna tutqan aqsúıek óner saltanat qurady. Bul aıtqandarymyzdyń ózi ústirt bolar edi. Asyl tek, aqsúıek óner osy qubylystar ǵana ma? Sol asyl, bekzada tekke tán mahabbat pen minez. Qysqasy boılap bolmaıdy, tek kúılerin tyńdaı-tyńdaı tárbıelený kerek. Sondaı asqaq ári kirpııaz sana men rýhqa qulash ura alsa qandaı ǵalamat?!
Osy Dáýletkereıdiń «Salyq ólgen» atty kúıi bar. Uzaq ta, qysqa da emes, eki mınýttan sál asady. Dáýletkereı kúılerin jetkizýshilerdiń birinen sanalatyn Qalı Jantileýdiń tartýynda eki mınýtqa jetpeýi de múmkin. Kúı Salyqtyń ólgenin aıtpaıdy. Qalaı ómir súrgenin sezindiredi. Alp-alp basqan araby torynyń sýyt júrisinen bastalardaı seziledi mýzyka. Salyqtyń baqılyq bolǵanyn estip onyń qalaı ómir súrgenin, arman-sherin oılap jolǵa shyqqan Dáýletkereı kúıshiniń ózi delik. Bókeı ordasyndaǵy osy oqıǵa, oqıǵa emes, aza týraly Esenǵalı Raýshanovtyń «Saryózen» atty poemasy baryn da biletin bolarsyz. Sol ýaqyttyń qaıǵy-qasiretin qapysyz sýretteıdi. Dáýletkereıdiń «Salyq ólgenin» tyńda da, Esenǵalıdyń «Saryózenin» oqy, bir-birin asha túsedi. Salyqtyń ómiri men taǵdyry halyqtyń qaıǵysy men muńynan jaralǵanyna kózińiz jetedi. Sol kezdiń ózinde qazaqtyń shuraıly jerleri qara shekpendilerge teginnen olja bolyp ketken. Osyndaı máselelermen Salyq Babajan general-gýbernatorǵa kirdi deıdi ǵoı, óz basynyń qamymen emes. Salyqpen uzaq áńgimelesken orys saıasatynyń ókili ony syrǵaqtatyp shyǵaryp salyp turyp ishinen oılaǵany edi deıdi:
«Da-a, sóz joq, batyl ulan,
batyl ulan,
Kóz jazbaý kerek boldy zaty budan.
…Qazaqta qarǵys atqyr taǵy bir ul
Qaǵynyp týǵan eken jatyrynan…»
«Týýy da án Mosarttyń qurýy da án» deıdi Jumataı Jaqypbaev. Sol sııaqty, Salyq Babajannyń da týýy da, ólýi de ultynyń taǵdyrymen baılanysty. Sóıtken Salyqty «qyzmet beremiz, aıtqanyńnyń bári eskeriledi» dep júrip orystar ýlap óltiredi. Eli men jeriniń bolashaǵy úshin aqyryp teńdik suraǵan batyrmen qosh aıtysqandar «Salyq óldi degenshe, halyq óldi deseıshi» depti. Bizdiń Mosart – qazany qabyrǵasymen sezingen Dáýletkereı ekeninde daý joq.
Qaıtken kúnde qazaq kúılerine jańasha kózqaras kerek. Altyn qorǵa túsirip, arhıvke saqtaǵan óz aldyna, mýzykalyq muralardy tereńirek taldap, zamanaýı nasıhattaı alsa. Jalǵyz-aq Dáýletkereıdiń shyǵarmashylyq murasynyń ózi tutasyp jatqan aspan ispetti. Máselen, Nurǵısa Tilendi paıǵambarym deıtin akademık Ahmet Jubanovtyń ózi Dáýletkereı shyǵarmalaryn eki-úsh dáýirge bólip qarastyrady. «Dáýletkereıdiń úshinshi tvorchestvolyq dáýiri men ekinshisiniń arasynda pálen derlik ótken oqıǵa joq. Sondyqtan biz budan burynǵy eńbekterimizde bul dáýirdi ekige bólmep edik. Biraq kúılerdi zertteı, oryndaı kele bul kezeńdi ekige bólý durys qoı deımiz.
Asqan jylylyq, shyn júrekten shyqqan jaqyndyq, janashyrlyq ún osy kezeńniń týyndysy «Salyq ólgen» kúıinde tur. О́ıtkeni kúıshiniń arnap otyrǵan adamy Salyq Babajanov sol kezdiń progressıvtik adamy boldy. Ol Orynbordyń kadet korpýsyn bitirip, elge kelip ýaqytsha Sovette istep turǵan kezinde sharýalardyń qamqory bolyp, ákimdermen biraz talasty. Al Peterbýrgqa barǵanynda toqyma óndirisi, elektr, taǵy basqa jańalyqtarmen tanysyp, solardy qazaq dalasyna alyp kelip jaıýdy arman etti» dep, «Salyq ólgen» kúıine arnaıy toqtalady.
«Onyń barmaǵynyń taby túsken ár perneden peıishtiń tórinen esken samaldaı eń bir názik, eń bir ulpa, eń bir pák sezimder syńsyp qoıa bermeı me? Káýsar bulaqtyń sýyndaı syldyrap aqqan sylqym qýanysh sylq-sylq kúlip, jánnat izdep jantalasqan qomaǵaı pendeni jan-jaǵyna jiti zer salyp, jete paıymdaýǵa shaqyrmaı ma? Etegine jel tımegen arýdyń aq júzine úlbirep tunǵan uıattaı, júregine zil, kóńiline kir jolamaǵan sábıdiń júzinde shoq bop janyp turǵan sholjyń ojarlyqtaı shynaıy baqyttyń shyn lebizin tek Dáýletkereıden tabýǵa bolatyn shyǵar. «Topan» men «Salyq ólgendeı», «Jiger» men «Kóruǵlyndaı» shider úzgen shedevrler tek sondaı kókirekten ǵana móldireı tógile alatyn shyǵar», depti Ábish Kekilbaı. Alyp-qosar joq.