Demografııalyq saıasat: Baǵdar men boljam

Naqtylaıtyn qujat qajet

Qujat júzinde qarastyratyn bolsaq, osy kúnge deıin Úkimet 2011 jyly qa­byl­danǵan Demografııalyq saıasat tu­jy­­rymdamasymen jumys istep keldi. Al qazir bul qujattyń mer­zi­mi aıaqtalyp, zańdy kúshin joıǵan. Ǵa­lym­dar jańa baǵdarlamalyq qujat áli jasalmaǵanyn aıtady.

– Qazaqstanda demografııalyq saıa­sat­ty retteıtin normatıvtik-quqyq­tyq akti joq. Sonyń saldarynan kóp­tegen áleýmettik-ekonomıkalyq máse­le týyn­dap otyr. Jalpy, bizde ekono­mı­kalyq damý vektory halyqtyń etno­de­mografııalyq úrdisin, áleýmettik-máde­nı muqtajdyqtaryn eskermeıdi. Osydan týyndaǵan sáıkessizdik densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik-ekono­mı­­­kalyq, ulttyq qaýipsizdik salalarynda túrli ke­leń­sizdik týdyrdy. Eli­mizde demo­gra­fııalyq saıasatqa jáne da­mý­ǵa baǵa beretin birde-bir memlekettik organ da joq, – deıdi «Altaıtaný» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Janna Áýbákirova.

Aıta keteıik, «Altaıtaný» ǵylymı zertteý ortalyǵy áleýmettik-demo­gra­fııa­­lyq jáne áleýmettik-tarıhı zertteý­ler júrgizedi.

Ǵalymnyń sózine súıensek, eger el da­mýynyń alǵashqy jyldarynda Qazaq­stan­nyń demografııalyq saıasatynyń strategııalyq maqsaty qazaq ulty úlesiniń sandyq basymdyǵyna qol jetkizý bolsa, qazirgi ýaqytta budan ózge jańa mindetter birinshi orynǵa shyǵyp otyr.

– Demografııalyq saıasatty sapaly maq­sattarǵa – adamı áleýetti áleýmettik kapı­talǵa aınaldyrý úderisterine qaıta baǵdarlaýdyń ýaqyty keldi. Osy kezde, ıaǵnı qazir halyq sanynyń qarqyndy ósýiniń «demografııalyq dıvıdendterin» utymdy paıdalaný qajet. Ulttyq jáne óńir­lik damý baǵdarlamalaryn iske asyrý «halyqtan – ekonomıkaǵa» qaǵıda­ty­nyń negizinde alynǵan jaǵdaıda ǵana tıimdi bolady. Búgingi jáne erteńgi kún­niń demografııalyq shynaıylyǵyna be­rik súıenbeı, ekonomıkalyq damý maqsattaryn qurý qıyn. Sońǵy on­jyl­­dyqta qalyptasyp kele jatqan Qazaq­stan­nyń demografııalyq júıesi jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Qazirdiń ózinde elimizde qarama-qarsy baǵyttalǵan eki demografııalyq ssenarıı iske asyrylyp jatyr – soltús­tik-shyǵys jáne ońtústik-batys, olardyń árqaı­sysy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası táýekelder men qater­ler keshenin aıqyndaıdy. Bul sse­na­rııler aımaqtyq sıpatta bolǵa­ny­­men, belgili bir dárejede búkil elge áser etedi. Sondaı-aq osynyń barly­ǵy demografııalyq qaýipsizdikti ǵana emes, jalpy Qazaqstannyń ulttyq qaýipsiz­di­gin qamtamasyz etýge yqpal etedi, – dedi Janna Áýbákirova.

Ǵalymnyń aıtýynsha, el óńirle­rin­de­gi halyqtyń sany men ál-aýqaty el demografııasynyń damýyna áser etip otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń aqparatyna sáıkes qazir eldegi halyq sany 19 741 283 adamǵa jetken. Onyń 12 188 601-i – qala, 7 552 682-si aýyl halqy. Áıelder sany – 10 106 665, erler sany – 9 634 618.

– Eldegi halyqtyń ósý qarqynyn 1%-dan 16%-ǵa deıingi kórsetkishpen eseptep aıtatyn bolsaq, Pavlodar (1,3%), Qaraǵandy (2,7%), Aqtóbe (16,5%), Jambyl (10,7%), Túrkistan (9,1%), Batys Qazaqstan (9,8%) jáne Almaty (14,1%) oblystaryn salystyrmaly qaýipsizdik aımaǵyna jatqyzýǵa bolady. Al halyq sanynyń jyl saıyn tó­men­deýin eskersek, Pavlodar jáne Qa­ra­ǵandy oblysta­ry qyzyl aımaqqa kirýi múmkin. Táýekelderdiń sary aıma­ǵy­na halyqtyń ósý qarqyny ortasha respýblıkalyq deńgeıden aspaıtyn Qyzylorda jáne Atyraý oblystaryn jatqyzýǵa bolady. Sondaı-aq qyzyl, ıaǵnı qaýip-qater aımaǵynda halyqtyń ósý qarqyny joǵary óńirler men qalalar bar: Astana (87,7%), Shymkent (68,8%) qalalary kósh bastap tur, odan keıin Mańǵystaý oblysy (44,8%) jáne Almaty qalasy (40,7%). Halyqtyń óte joǵary ósý qarqyny, ásirese halyq tyǵyz qonystanǵan aýmaqtar men megapolısterde, qysqa merzimde sheshilýi qajet kóptegen ekonomıkalyq jáne áleýmettik másele týyndap otyr. Buǵan qosa osy qyzyl aımaqta halyqtyń ósý qarqyny teris kórsetkishterdi kór­se­te­tin aımaqtarǵa soltústik jáne shyǵys aýmaqtar jatady. Aqmola oblysynda ha­lyqtyń kemý qarqyny 0,30%-dy, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan ob­lys­tarynda 2,0%-dy quraıdy. Halyq sany qysqarýynyń neǵurlym jo­ǵa­ry qarqyny Soltústik Qazaqstan oblysynda baıqalady (-8,2%), – degen statıstıka keltirdi demograf.

Táýelsizdik alǵan jyly elde 7 mıllıonnyń ústinde ǵana bolǵan qazaqtar 2012 jyly 10 mıllıon 979 myń 511 adamǵa jetken. 1991 jyldan bastap 2023 jyldyń 1 qańtaryna deıin 1 mıllıon 107 myń etnostyq qazaq tarıhı otanyna oraldy. О́tken jyly 19 178 adam qandas mártebesin aldy

Osy oraıda Janna Áýbákirova óńir­lik damýdy josparlaý kezinde eske­rilýi qajet birqatar usynys aıtty. Onyń aıtýynsha, О́ńirlik damýdy jos­parlaý ádistemesiniń «Aǵymdaǵy ahýal­dy taldaý» bólimine aýmaqtyq damý baǵ­dar­la­malary men josparlaryna oblys halqynyń jalpy sany men qalalyq jáne aýyldyq jerlerde ornalastyrylýy, sondaı-aq halyq tyǵyzdyǵynan basqa negizgi parametrlerin engizý, jy­nys­tyq-jas qurylymynyń jaı-kúıi (qar­taıý/jasarý úrdisi), tabıǵı ósim, ishki jáne syrtqy kóshi-qon saldo­sy týraly aǵymdaǵy derekterdi qosý qa­jet. Sonymen qatar óńirdi damy­tý­dyń baǵyttaryn, maqsattary men min­detterin ózekti demografııalyq ahýal­­dy taldaý úderisinde anyqtalǵan áleý­­mettik suraý salýlarmen baılanys­tyrý, is-sharalardy josparlaý kezinde olardyń iske asyrylýy oblystyń negizgi demografııalyq parametrlerine qandaı áser etetinin baǵalaý mindetti. Máselen, perı­nataldyq ortalyqtyń qurylysy óńirge tán týý kórsetkishterin negizge ala otyryp, erek­she medısınalyq qyz­met­terge qa­jet­tilikti qanshalyqty qanaǵat­tan­dy­rady, balalar aýrýhanasyn nemese mektebin paıdalanýǵa berý qolda bar áleýmettik tapshylyqty qanshalyqty jabady, nysandardyń qurylysy jáne jumys oryndarynyń belgili bir sanyn qurý eńbek naryǵyndaǵy tapshylyqty qanshalyqty jabady, t. b.

Halyq sanynyń ósýine sebep

Negizi sarapshylar eldegi halyq sany tabıǵı ósim men shette júrgen qandas­ta­rymyzdy elge qaıtarý arqyly artatynyn aıtady. Tabıǵı ósim bolý úshin analarǵa qajetti kómek, medısınalyq jáne áleýmettik járdemaqy kólemi artýy qajet. Jalpy, ǵalym aıtqandaı Qazaqstanda demografııalyq saıasatty retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktiniń jańasy jasalmasa da, eldegi tabıǵı ósim sońǵy 5-6 jylda artyp keledi. Qazirde bir áıelge 3 baladan kelip otyr. Úkimet te osy jańa jyldan bastap bala kútimine baılanysty aı saıynǵy járdemaqyny bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin tóleıtin boldy. Al osyǵan deıin járdemaqy tek 1 jasqa deıin beriletin. Sondaı-aq bul járdemaqynyń mólsheri de artty: birinshi balaǵa – 5,76 AEK (19 872 teńge), ekinshi balaǵa – 6,81 AEK (23 495 teńge), úshinshi balaǵa – 7,85 AEK (27 083 teńge), tórtinshi jáne odan keıingi balalarǵa – 8,90 AEK (30 705 teńge). 2023 jyldan bastap bala kútimine baı­lanysty tólemderdiń merzimin 1,5 jasqa deıin uzartýdy Úkimetke Mem­leket basshysy Q.Toqaev tapsyrǵan bola­tyn. Prezıdenttiń aıtýynsha, bul ata-analarǵa eń mańyzdy kezeńde óz bala­larynyń qasynda uzaǵyraq bolýǵa múm­kindik beredi.

Statıstıkaǵa súıensek, memleket tarapynan osyndaı qoldaýdyń arqasynda elimizde sońǵy 10 jylda bala týý kór­set­kishi 25 paıyzǵa artqan. Elimizde kún saıyn 1000-nan astam sábı ómirge keledi eken. Osy qarqynmen júrsek, 2050 jylǵa qaraı halyq sany 24 mıllıonnan asady degen boljam bar.

Bala týý kórsetkishi artyp otyr desek te, búginde ajyrasý tómendemeı tur. «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ásem Qaıdarovanyń aıtýynsha, qazir árbir úshinshi otbasy ajyrasý deń­geıine jaqyndap qalǵan.

– Buǵan qosa nekege turý sany aza­ıyp keledi. Negizi biz eńbeksúıgishtik, úl­kenge qurmet sekildi qundylyqtary bar otbasynda tárbıelenip keldik. Al qazir bul qundylyqtar ókinishke qaraı, sońǵy kezde qunsyzdanyp barady, – deıdi Á.Qaıdarova.

Osy jerde «Otbasy ınstıtýtyn damytý qajet», deıdi ǵalymdar. Máselen, «Qazaqstan otbasylary-2022» ulttyq baıandamasynyń zertteý nátıjesine súıen­sek, elimizde ákeler balalaryna az kóńil bóledi. Er azamattardyń tek 17 paıyzy ǵana bos ýaqytyn bala-shaǵa­syna arnaıdy. Bul mindet kóbine áıelderdiń moınynda. Otbasy týraly ulttyq baıan­­­damany Aqparat jáne qo­ǵamdyq damý mınıstrligine qarasty Qazaq­stannyń qoǵamdyq damý ınstıtýty jarııalaǵan edi.

– Baıandamada otbasy ınstıtýtynyń negizgi problemalary men trendteri anyq­talyp, elimizdegi otbasy saıasatyn jetildirýge arnalǵan praktıkalyq usy­nystar ázirlendi. Zertteýge súıen­sek, búgingi qoǵamda ákelerdiń otbasyn­daǵy róli negizinen qarjylyq jáne mate­rıal­dyq ıgilikterge baılanysty eken. Árıne, qarjylyq jaǵdaı óte ózekti, alaıda ákeniń balaǵa bóletin ýaqyty men peıili odan da mańyzdyraq. Ulttyq baıandamada osyndaı túrli zertteýler keńinen qamtylǵan, – deıdi Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli.

Qandastarǵa kómek

Halyq sany ósýiniń ekinshi kórsetkishi – shette júrgen qandastarymyzdy ata jurtqa oraltý. Máselen, táýelsizdik alǵan jyly elde 7 mıllıonnyń ústinde ǵana bolǵan qazaqtar 2012 jyly 10 mıllıon 979 myń 511 adamǵa jetken. 1991 jyldan bastap 2023 jyldyń 1 qańtaryna deıin 1 mıl­­­­lıon 107 myń etnostyq qazaq tarıhı ota­nyna oraldy. О́tken jyly 19 178 adam qandas mártebesin aldy.

Úkimet qandastardy Otanǵa oraltý boıynsha bólinetin kvota mólsherin de arttyryp, kelýshilerge barynsha jaǵdaı jasap jatyr. Máselen, Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıs­trliginiń aqparaty boıynsha bıyl elge qonys aýdarýshylar men qandastarǵa 8600-den astam kvota bó­lin­gen. Bul kvota sany ótken jylmen salystyrǵanda 566-ǵa kóp. Kvota qan­das­tar úshin Sol­tús­tik Qazaqstan oblysy boıynsha – 138 adam, Qostanaı oblysy boıynsha – 150, Abaı oblysy boıynsha – 196, Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha – 239, Aqmola oblysy boıynsha – 270, Pavlodar oblysy bo­ıynsha 932 adamǵa beriledi. Sondaı-aq qonys aýdarýshylar úshin: Qaraǵandy oblysy boıynsha – 33 adam, Ulytaý oblysy boıynsha – 120, Abaı oblysy boıynsha – 238, Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha – 305, Qostanaı oblysy boıynsha – 530, Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha – 2 660, Pavlodar oblysy boıynsha 2 841 adam. Buǵan qosa qandastar men qonys aýdarýshylardy qoldaý úshin qosymsha sýbsıdııa (kóshý úshin otbasynyń árbir múshesine 70 AEK (241,5 myń teńge) kóleminde birjolǵy tólem, bir otbasyna 12 aı ishinde turǵyn úıdi jaldaý (jalǵa alý) jáne kommýnaldyq qyzmetterge aqy retinde 15-ten 30 AEK-ke deıin (51,7-den 103,5 myń teńgege deıin) beri­le­di.

P.S: Biz joǵaryda demografııalyq saıa­satta qarastyrylyp, is júzinde kádege jaraǵan birqatar salany saralap, Demografııalyq saıasat tujyrymdamasy qaıta ázirlengen jaǵdaıda onyń nazar aýdaratyn tustaryna toqtaldyq. Osynyń barlyǵy jańa qujatta kórinis taýyp, bir-birinen qalys qalmaı, birkelki damysa, demografııalyq áleýetimizdiń aıtarlyqtaı artary sózsiz.