Bıyl elimiz úlken saıası ózgeristiń tabaldyryǵynda tur. О́tken aptada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev VII saılanǵan Parlamenttiń Májilisin taratý týraly Jarlyq pen máslıhat depýtattarynyń ókilettikterin merziminen buryn toqtaý týraly qaýlyǵa qol qoıǵany belgili. Endi 19 naýryzda Májilis jáne máslıhattar saılaýy ótpek. «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» demekshi, bul jolǵy saıası básekeniń burynǵy dodalardan ereksheligi kóp. Eń bastysy, saılaý proporsıonaldy-majorıtarly júıe boıynsha ótpek. Budan bólek, Májilis saılaýynda qandaı ózgerister bar, saıası dodaǵa kimder qatysady? Osy jáne ózge de suraqtarǵa sholý jasap kórgen edik.
Jalpy, Májilis pen máslıhat saılaýynyń 2023 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ótetindigin Prezıdent Joldaýynda aıtyp, onyń sebebin de jiti túsindirip ótken edi.
«Biz ashyq básekelestik ornyqqan jáne bárine teń múmkindik beriletin Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Aýqymdy saıası ózgeristerdi ashyqtyq, ádildik jáne ózara senim arqyly júzege asyrý asa mańyzdy. Jańa saılaý naýqanynyń merzimderin jáne onyń retin elge ashyq jarııalaý sheshim qabyldaý kezindegi ashyqtyq qaǵıdatyna saı keledi. Osy qadamnyń bári bizdiń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» atty basty formýlamyzdy birtindep naqty mán-mazmunmen baıyta túsedi», degen edi Q.Toqaev.
Sonymen osynaý saıası naýqanǵa baılanysty Memleket basshysynyń el halqyna joldaǵan málimdemesine sáıkes, Májilistiń kezekten tys saılaýy 2023 jylǵy 19 naýryzda ótedi. Al barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń saılaýyn Ortalyq saılaý komıssııasy belgileıdi.
Jalpy, elimizde saıası jańǵyrtý úderisinde parlamentarızmdi damytý isi aıryqsha oryn alyp otyr. Byltyr Ata Zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar ádil ári ashyq erejeleri bar saıası júıe qalyptastyrdy. Saıası partııalardy tirkeý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Parlament pen máslıhattardy partııalyq tizim jáne bir mandatty okrýg boıynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosylady.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, alǵash ret elimizde aralas júıe arqyly Parlament saılaýy ótpek. Byltyr naýryzda halyqqa arnaǵan Joldaýynda Prezıdent aralas saılaý júıesin engizýdi usynǵany belgili. Mundaı proporsıonaldy-majorıtarly úlgide saılaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis tabatyny anyq. Soǵan saı Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalady. Osylaısha Májilistegi 98 depýtattyń 69-yn saıası partııalar usynbaq.
Qazirgi tańda elimizde 7 partııa resmı túrde tirkelgen. Olar: «Aq jol» Qazaqstan demokratııalyq partııasy, «Amanat» partııasy, «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy, «Baıtaq» jasyldar partııasy, Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa, Qazaqstan Halyq partııasy.
Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń aıtýynsha, aldaǵy saılaýdyń 10 jańalyǵy bar. Birinshiden, 2004 jyldan keıin alǵash ret Májiliske depýtattar bir mandatty okrýgter arqyly saılanady (98 depýtattyń 29-y). Sondaı-aq úmitkerlerge partııalar men Úkimettik emes uıymdar atynan ǵana emes, ózin-ózi usynýǵa múmkindik ashyldy.
«Bul kezekten tys saılaý bolǵanymen, onyń ótetin merzimi jarty jyl buryn belgili boldy. Partııalardyń Parlamentke ótýi úshin belgilengen tómengi shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa tómendetildi. Áıelder, jastar jáne erekshe muqtajdyǵy bar adamdar úshin qarastyrylǵan 30 paıyzdyq kvota partııalyq tizim men mandattardyń bólinisi kezinde saqtalady. Májilistiń jańa quramynda Qazaqstan halqy assambleıasynyń kvotasy bolmaıdy. Alǵash ret Májilis pen máslıhat saılaýynda «bárine qarsymyn» degen baǵan endi. Saılaýǵa 7 saıası partııa qatysýǵa quqyly. Onyń ekeýi partııalar týraly zańnyń jańa normalary kúshine engennen keıin tirkeldi. Oblystardaǵy aımaqtyq saılaý komıssııalary endi kásibı túrde jumys isteıdi. Saılaýshylar bes bıýlleten boıynsha daýys beredi (respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy bıýlleten sany tórteý)», deıdi E.Qarın telegramdaǵy paraqshasynda.
Endi máslıhattar saılaýyna toqtalsaq. Aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýyna da engiziledi. Sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshirildi. Mundaı qadam jergilikti ortada básekege qabiletti saıası orta qalyptastyrýǵa jol ashatyny túsinikti. Halyqtyń arasynan oza shaýyp, turǵyndardyń muń-muqtajyn qozǵap júrgen jańa tulǵalardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna múmkindik beredi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Májilis jáne máslıhat depýtattaryn aralas saılaý júıesinde ótkizýdiń artyqshylyǵy – saılaýshynyń partııaǵa daýys berý arqyly belgili bir saıası baǵdarlamaǵa, sondaı-aq óz aımaǵynan naqty bir kandıdatqa daýys beredi.
«Saıası múddelerdiń ókildigi saqtalady jáne saılaýshynyń belgili bir aımaqtan saılanǵan depýtatpen baılanysy nyǵaıady. Sonymen qatar saılaýshylar endi bir mandatty okrýg boıynsha saılanǵan óz depýtaty eger mindetterin durys atqarmasa onyń mandatyn keri qaıtaryp alý múmkindigine ıe. Bul depýtattar jumysynyń tıimdiligine, olardyń azamattar úshin ashyqtyǵy men qoljetimdiligine oń áser etýi tıis. Saıası júıeni jandandyrý týraly oıdy jalǵastyrsaq, jańashyldyq partııalyq júıe men kóppartııalylyqtyń damýyna serpin beredi. Mysaly, Jańa Zelandııada aralas júıe engizilgennen keıin Parlamentte etnostyq, tildik azshylyqty quraıtyn kishigirim saıası partııalar ókildik aldy», deıdi Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty Saıası zertteýler bóliminiń bas sarapshysy Ámına Úrpekova.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, endigi ýaqytta saıası partııalar aımaqtyq deńgeıdegi jumysty belsendi jandandyrady. О́ıtkeni bir mandatty okrýgter boıynsha saılaý azamattardyń depýtattyq orynǵa talasýyna múmkindik beredi.
Al VII shaqyrylymda Májilis tóraǵasy qyzmetin atqarǵan «Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanov Májilis saılaýyn ótkizý sheshimi qoǵam úshin de, eldegi saıası kúshter úshin de kútpegen jaǵdaı emes ekenin alǵa tartady. Sebebi Prezıdent byltyr qyrkúıekte saılaý kúntizbesin aldyn ala, ıaǵnı ashyq jarııa etken bolatyn.
«Bul – eldegi konstıtýsııalyq reformalardyń zańdy jalǵasy. Sondyqtan «Amanat» partııasy Memleket basshysynyń bul sheshimin tolyq qoldaıtynyn málimdeıdi. Bul saılaý jańa demokratııalyq dástúrler qalyptastyrýǵa muryndyq bolady. Elimizdiń árbir azamaty osy saıası naýqannyń júgi men jaýapkershiligin tereń sezinýi kerek. Sebebi memlekettiń táýelsizdigi men turaqty damýy úshin, halqymyzdyń beıbit ómiri men baqýatty turmysy úshin bárimiz jaýaptymyz», dep málimdedi partııa tóraǵasy.
Budan bólek, basqa partııalar da Májilis pen máslıhattar saılaýyna qatysty málimdeme jasady. Olar aldaǵy saıası báseke eldi demokratııanyń dańǵyl jolyna salyp, damýdyń jańa satysyna kóteredi degenge saıady.
«Aq jol» demokratııalyq partııasy óz saılaýshylarynyń múddesin qorǵap, Jańa jáne Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa laıyqty úles qosý maqsatynda Prezıdent jarııalaǵan barlyq deńgeıdegi ókildi organdarǵa saılaýǵa barynsha árekettesip qatysady. Bul saılaý memleketimizdiń, árbir qazaqstandyq otbasynyń taǵdyryndaǵy tereń de túbegeıli ózgeristerdiń bastaýy bolýy kerek dep esepteımiz», deıdi «Aq jol» partııasynyń tóraǵasy Azat Perýashev.
Qazaqstan Halyq partııasynyń tóraǵasy Ermuhamet Ertisbaev «aldaǵy saılaý burynǵy demokratııalyq reformalardyń jalǵasy jáne eldiń sapaly damýyndaǵy jańa kezeń» ekenin atap ótti.
«Biz Qazaqstanda partııalyq óristiń keńeıgeni men saıası kúshter arasyndaǵy básekelestiktiń damyp kele jatqandyǵyn kórip otyrmyz. Bul bizdi qorqytpaıdy, kerisinshe yntalandyrady», deıdi «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasynyń tóraǵasy Álı Bektaev.
Eldegi ekologııa máselesin kóterip júrgen «Baıtaq» jasyldar partııasy da Májilisten úmitti. Partııa tóraǵasy Azamathan Ámirtaı kezekten tys saılaý Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy saıası reformanyń bir tarmaǵy ekenin aıtady. Sondaı-aq partııasy saılaýǵa túsetinin jetkizdi.
«Osy oraıda, biz «baıtaqtyqtar» da osy alaman básekede óz baǵymyzdy synap, Parlamentke ótýge tyryspaqpyz. Ras, elimizde ekologııa máselesi aqsap jatyr. Jaǵdaı syn kótermeıdi. Sondyqtan túıini mol ekologııa máselelerin Parlament minberinen kótermek oıdamyz», deıdi partııa tóraǵasy.
«Respublica» partııasynyń tóraǵasy Aıdarbek Hodjanazarov parlamenttik saılaýdy ótkizýdi qoldaıtynyn jáne oǵan qatysýǵa daıyn ekenin jarııalady. «Saılaý naýqany boıynsha bizdiń partııa Májilis depýtattyǵyna kandıdattardyń tizimin qalyptastyrýǵa kirisedi. «Respublica» partııasy barynsha ashyq jáne ádil irikteý ótkizedi. Sonymen qatar biz óz qatarymyzdan óz isine quzyretti, adal, zamanaýı, adamgershilikti, yntaly azamattardy kórýge asyqpyz. Partııa júıelilik, tehnologııalylyq, adaldyq, adamgershilik syndy negizgi qundylyqtarymyzben bólisetin jańa kóshbasshylardy óz qataryna kútedi», deıdi A.Hodjanazarov.
Taǵy bir aıta keter ózgeshelik, bıyldan bastap Parlament jumysyna ózgeris engizildi. Endigi jerde zań jobalaryn Májilis qabyldap, Senat maquldaıdy. Demek tómengi Palataǵa artylar júk odan saıyn eselene túspek. Buǵan deıin, ıaǵnı jetinshi shaqyrylymda Májiliste 107 depýtat bolǵany belgili. Al jańadan jasaqtalatyn Májiliste mandat sany 9-ǵa qysqaryp, 98-di qurap otyr. Qysqartylǵan bul 9 mandat osy ýaqytqa deıin Qazaqstan halqy assambleıasy atynan saılanatyn depýtattarǵa tıesili bolatyn. Alaıda ótken jyldyń maýsymyndaǵy referendýmnan keıin qabyldanǵan zańǵa sáıkes Qazaqstan halqy assambleıasy atynan elimizdiń joǵary zań shyǵarýshy organyna beriletin mandat sany beske qysqartylyp, onyń ózi Senatqa berilgen edi.
Elimizdiń Ata zańyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵynda turatyn jáne onyń aýmaǵynda sońǵy 10 jylda turaqty turyp jatqan adam Parlament depýtaty bola alady. Jasy 25-ke tolǵan adam Májilis depýtaty bolyp saılana alady. Máslıhattardy jalpyǵa birdeı, teń, tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge halyq saılaıdy. Elimizdiń jasy 20-ǵa tolǵan azamaty máslıhat depýtaty bolyp saılana alady. Depýtattardy saılaý bir mandattyq júıe arqyly jáne partııalyq tizim boıynsha ótedi.
Qoryta aıtqanda, bıylǵy Májilis pen máslıhattar saılaýy erekshe jaǵdaıda ótpek. Qatysýshy partııalardyń sany artýy men aralas júıe saıası básekeni odan ári qyzyqty ete túsedi.