Baılar ǵylymǵa qarjy quıýy kerek

Iá, janama effekt baıqalyp tu­rady. Tym monopolııa nemese bıýrokratııa, bolmasa aqsha úshin adam­dardyń quqyn janshý da bar. Áıtse de olarǵa qarsy jýrnalısteri bar, basqa da uıymdary bar, áıteýir tepe-teńdikte ómir súrip jatyr. Sondyqtan bizdiń qazaqtyń baılary da ǵylymǵa, bilimge, jańa tehnologııaǵa ınves­tısııa quıýy kerek. 31 mamyr saıyn «alashshyl» bola qalýdy, biren-saran jaǵdaısyz júrgen jazýshyǵa 5-10 teńge berip arzan ataq jınaýdy qoıý kerek.

Bizdiń Alashordany da baılar qarjylan­dyrǵan. Olar Alash áskerin ustaǵan. Mal-múlkin bergen. Baılyqty qazaqtyń damý jolynda jumsaýdy oılamaı turyp, biz sııaqty IT-maman­darmen, ǵalymdarmen, basqa da kásibı adamdarmen kezdeskende: «Nege búıt­peısińder? Nege sóıtpeısińder?» dep barlyq jaýapkershilikti qarapaıym mamandarǵa ysyryp tastaýdy qoıý kerek. Osy kúnge deıin birde-bir qazaq baıynyń qazaq startapyna eń bolmasa 100 myń dollar aqsha salǵanyn estimedim. Sóıte tura, «qazaqtardan tehnologııa shyqpaıdy» deıdi. О́zge eldiń startaptaryn qoldaýǵa daıar qazaqtyń baıy jeterlik. Sonyń saldarynan elimizde tehnologııalyq táýeldilik beleń alyp barady. Bilek­ke sengen zamanda eshkimge ese jiberme­gen qazaq, bilimge sengen zamanda búkil álemge esesin jiberip jatyr.

Men qazir AQSh-ta, álemdegi tanymal ýnıversıtetterdiń birinde oqyp júrmin. Boston qalasynda MIT nemese Harvard sııaqty myqty oqý oryndarynyń da stýdentterin kórip júrmin. Oqýǵa túsý qıyn bolǵanymen, ol jerde biryńǵaı bilimdiler oqyp jatyr dep aıta almaımyn. Iá, shashasyna shań juqtyrmaıtyndar bar. Olar myńnan bireý ǵana. Qalǵan 999-y sol ózimiz qatarly. Qytaıy bolsyn, úndisi bolsyn, basqasy bolsyn.

Aıtaıyn degenim, qazaqtyń baılary doner men toıhana deńgeıinen shyǵyp, ótirik tarıhı kitap shyǵaryp, túkke turǵysyz is-sharalarǵa demeýshi bolýdan kóterilip, arabtyń baılary sekildi tehnologııa men ınfraqury­lymǵa bet burýy kerek. Birikken Arab Ámir­likteriniń baılary Kaı Fý Lı sekildi jasandy ıntellekt boıynsha álemniń eń úzdik ǵalymdarynyń basyn qosyp, álemdik deńgeıdegi Mu­hammed bın Zaıd atyndaǵy Jasandy ıntellekt ýnıversıtetin ashyp tas­tady.

Biraz qarjyly azamatpen kezdes­tim. Qaltanyń qalyńdyǵy sananyń tereńdigine jetelemeıdi eken. Ne MVA oqymaıdy, ne zamanaýı basylymdardy oqymaıdy, áıteýir qaryny toıǵanǵa máz. Jarly-jaqybaı, ju­mys­syzdar as­úıde otyryp bılikti kiná­lap kijinedi. Álgi baılarymyz da sóıtedi. Tańǵalasyń. «Bizdiń qolymyzdan ne keledi?..» dep qoıady taǵy.

Qazaq baılarynyń boıynda ne rýh joq, ne namys joq, ne ult­ty jeteleıtin maqsaty joq. Áıteýir as iship, aıaq bosatqanyńa, azdy-kópti tabysyna máz. Qazir álemde qandaı tehnologııa bar, sonyń birazy ındýstrııalyq revolıýsııalar aǵylshyn, eýropalyq, amerıkalyq baılardyń qolymen jasalǵan.

ChatGPT degen keıingi jarty jylda búkil álemdi tańǵaldyrǵan tehnologııa shyqty. Aldynda bireý maǵan: «Nege qazaq IT-mamandary son­daı dúnıeni jasamaısyńdar?» deıdi. «Mynanyń esi durys pa?» dedim de qoıdym. Oǵan 500 gıgabaıt­tan astam dataset jınaqtalyp, búkil álemniń kitaby men saıty jáne Ýıkı­pedıa barlyq tildik qorymen sol kúıi jutylǵanyn qalaı aıtyp túsindireıin? Oǵan 175.000.000.000 parametr boıynsha tıýnıń jasalyp, jetildirý úshin bir ıterasııaǵa 4 mln dollar aqsha jumsalǵanyn aıtsam da uqpaıdy ǵoı.

Bizdiń baılardyń keıde bas qury­lysyn ashyp kórgim keledi. О́ıtkeni 10 myń dollar (ıá, on-aq myń dollarmen Iаndeks korporasııasyn jeńbekshi) sadaqa berip, Iаndeks Taksı jasatyp alǵysy kelip júrgen adamnyń mı qyrtystary qalaı damyǵanyn kórý qyzyǵyraq sııaqty.

Bul qazaqtyń mıy jetedi kóp dúnıege. MIT ýnıversıtetinde de, Harvard ýnıversıtetinde de biraz qazaq professor bolyp júr. Biraq bundaı dárejege olar óz kúshterimen, sonsha jyldan keıin áreń jetken. Al onyń kókjıegin keńeıtý, HHI ǵasyrdyń ıntellektýaldyq ıppodromynda júzden júırik shyǵý úshin qazaqtyń qarjysy kerek bolyp tur. Áıtpese, ol qarjynyń basqa jaqtan keleri anyq.

Tımýr BEKTUR,

«Bolashaq» stıpendıaty,

Boston ýnıversıtetiniń

magıstranty, AQSh