«Jel» zańy tóńiregindegi taıtalas

El úkimeti osy máselege qatysty synǵa ushyraǵan edi. Úkimetti jasaqta­ǵan Zań jáne ádilet partııasy (PiS) jańar­tylatyn energııa kózderin damytýǵa erekshe den qoıyp otyr. Osyǵan baılanysty kómir jáne qońyr kómir jaǵatyn jylý elektr stansalaryn azaıtýǵa she­shim qabyldaǵan. Qazirgi tańda Polsha energetıkasynyń 70 paıyzy osy otyn túrinen alynady. Degenmen eldegi negizgi óndiristiń biri sanalatyn kómirden bas tartqany úshin kásiporyndar men qoǵamnyń keı músheleri bılikti aıyptady. Jańa zańǵa sáıkes, jel týrbınalary turǵyn úılerden keminde 700 metr qashyqta ornalasýǵa tıis. Alaıda salany egjeı-tegjeı biletin sarapshylar mundaı shekteý jel energııasyn damytýǵa kedergi keltiredi dep esepteıdi.

Polsha jel energııasy qaýymdas­tyǵynyń (PSEW) prezıdenti Iаnýsh Gaev­skııdiń aıtýynsha, mundaı ereje qurlyqta jel týrbınalaryn salýǵa múmkindik bermeıdi. Qujatqa ózgeristi PiS partııasynyń zańgeri Marek Sýskı engiz­gen-tuǵyn. Buǵan deıin úkimet múshe­leri 500 metrlik shekteý salǵan-dy. Iа.Gaev­skıı bastaǵan lobbı toby zań jo­ba­synyń basty kemshiligi de osy ekenin alǵa tartady.

Osyǵan baılanysty PSEW qaýymdas­tyǵy salany zertteýge tapsyrma bergen edi. Jańartylatyn energetıka boıynsha konsýltasııa beretin kompanııa Urban Consulting-tiń esebine súıensek, jańa ereje Polshanyń keıbir aımaǵynda jańa jel elektr stansalaryn salýǵa múmkindik bermeıdi.

«Jel energııasynyń damýyna jaǵdaı jasalmaıdy dep esepteımiz. О́ıtkeni ınvestorlar shaǵyn fermalarǵa qarajat quımaıdy. Iаǵnı qujattaǵy shekteýler ekonomıkalyq turǵyda tıimsiz», deıdi Iа.Gaevskıı.

Osy salada eńbek etip júrgen kompanııalar da, sarapshylar da zań jobasynyń osy kúıinde qabyldaǵanyna narazy. О́ıtkeni bıleýshi partııa buǵan deıin jel energııasyn damytýdaǵy sony jobalarymen kózge túsken emes. Al 2016 jyly qabyldanǵan ózgeristerde birqatar shekteý bar bolatyn. Máselen, týrbınalar turǵyn úılerden óz bıiktiginen on ese qashyqta ornalasýǵa tıis. Biraq tehno­logııa damyp, olardy bıigirek salýǵa múmkindik týǵan saıyn, jańa jel stan­salaryn salý qıyndaı bermek. Sebe­bi Polsha – aýmaǵy úlken emes, halqy tyǵyz ornalasqan memleket. Salys­tyrmaly túrde qarasaq, eldiń aýmaǵy Aqtóbe oblysymen shamalas. Biraq 38 mıllıon turǵyny bar. Halyq sany bo­ıynsha álemdegi 38-memleket.

Zań jobasyn usynǵan taraptyń da aıtary bar. PiS partııasynyń zańgeri Marek Sýskıdiń sózine súıensek, turǵyndar jel dıirmeniniń astynda ómir súrýden qaýiptenedi. «Týrbınalar baqshasyna qoıylady dep ýaıymdaıtyn azamattardy qorǵaǵymyz keledi. Adamdar jel dıirmeniniń astynda ómir súrmeýge tıis», deıdi M.Sýskı.

Keı sarapshy jańa zań Polsha­nyń jańartylatyn energııa kózderine kóshý josparyna kedergi keltiredi dep esepteıdi. Eýropalyq odaq birneshe jyl buryn «Jasyl kelisim» strategııa­syn qabyldaǵan. Soǵan sáıkes, qart qur­lyq 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarylymyn 55 paıyzǵa azaıtýǵa tıis. Al Eýropalyq odaqtyń 2050 jylǵa arnal­ǵan klımat jónin­degi kelisimine sáıkes, uıymǵa múshe memleketter zııandy gaz bóletin otyn túrin qoldanýdan múldem bas tartýy kerek. Demek alǵa qoıǵan maq­sattyń múd­desinen shyǵý úshin Polsha úkimeti qalaı da jańartylatyn energetıka salasyn damytqany jón.

«Shekteýlerdi qatańdatý jel energe­tı­kasynyń qýatyn kemitedi. Polsha 2030 jylǵa qaraı bul saladan 20 gıgavatt elektr energııasyn óndirýi qajet. О́ıtkeni Polsha eskirgen kómir shahtalaryn jaýyp, elektr qýatyna suranystyń ósýin qamtamasyz etý ońaı sharýa emes», deıdi Forum Energii taldaý ortalyǵynyń jańartylatyn kózder baǵdarlamasynyń dırektory Tobıash Adamchevskı.

Onyń aıtýynsha, buǵan qol jetkizý qıyn. О́ıtkeni suranys jyl sanap artyp barady. Máselen, elektr kólikterdiń sany kóbeıgen. Kúndelikti tutyný da jyldan jylǵa óse bermek. Qazirgi tańda Polshada jel dıirmenderi 7,7 gıgavatt toq óndiredi. Ember taldaý ortalyǵy zertteýine súıensek, zań jobasy ózgerissiz qabyldanǵanda 2030 jylǵa qaraı onyń qýatyn 44 gıgavattqa jetkizýge múmkindik bar edi.

Engizilgen ózgeris jel dıirmenderiniń qýatyn 11 gıgavattqa deıin ǵana jetkizýge múmkindik beredi. Bul Eýropalyq odaqtyń ekologııalyq zańnamasynda kórsetilgen 17-27 gıgavatt deńgeıinen áldeqaıda tómen. Endeshe, Polsha bıligi elektr qýatynyń basqa kózderin izdeýi kerek. Osyǵan baılanysty Baltyq teńizinde jel týrbınalaryn salatyn úlken jobanyń qurylysy bastalyp ketti. Sondaı-aq atom elektr stansalaryn da qajet etedi. Sarapshylar tapshylyqty joıý maqsatynda bılik gaz arqyly elektr óndiretin jylý elektr stansalary kóptep salynýy yqtımal ekenin alǵa tartady.

Búginde Polshada óndiriletin elektr energııasynyń 83 paıyzy qazba otyndardan keledi. Qalǵan 17 paıyzy ǵana jańartylatyn energııa kózderine tıesili. Sonyń 70 paıyzǵa jýyǵy kómirden alynady eken. Al búgingi maqalaǵa arqaý bolǵan jel dıirmenderi 11 paıyz ǵana óndiredi. Budan bólek, gaz (7,04 paıyz), bıo otyn (4,33 paıyz), kún (4,47 pa­ıyz) sekildi elektr kózderi bar. Jospar bo­ıynsha, 2030 jyly kómirden múldem bas tartylýǵa tıis. Al qazba otyndardy paıdalaný 2035 jylǵa deıin aıaqtalýy qajet. Árıne, qazirgi qarqynmen buǵan qol jetkizý qıynǵa aınalatyny aıtpasa da túsinikti.

Jalpy, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń klımat ózgerýine alańdap kele jatqanyna talaı jyldyń júzi boldy. Osyǵan baılanysty birqatar qujat ta qabyldandy. Máselen, Parıj kelisimi BUU-nyń klımat ózgerýi jónindegi konvensııa aıasynda 2015 jyly qabyldanyp, bir jyldan keıin qol qoıyldy. Qujat 2020 jyldan bastap álem elderin aýaǵa bólinetin kómirqyshqyl gazy mólsherin azaıtýǵa mindetteıdi. Búgingi tańda oǵan álemniń kóptegen eli qol qoıdy. Kelisimniń basty maqsaty ‒ jahandyq jylynýdy 2 gradýs Selsııden tómen deńgeıde ustap qalý.

Qazaqstan bul qujatqa 2016 jylǵy 2 tamyzda qol qoıdy. Sol jyly qujat Par­lamenttiń eki palatasynda da qara­lyp, ratıfıkasııalandy. Qazaqstan halyq­ara­lyq qoǵamdastyqpen qatar jańar­tylatyn energııa kózderin damytýǵa úlken kóńil bóledi. Osylaısha, 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtarap el bolýǵa umtylmaq. Budan bólek, Qazaqstan turaqty damý maqsattaryna, Parıj kelisimi boıynsha mindettemelerdi oryndaýǵa ýáde berip otyr. Sol sebepti energııa kózderin árta­rap­­tandyrýǵa múddeli.

Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar orasan demesek te, aýyz toltyryp aıtatyn jobalar barshylyq. Jospar boıynsha 2035 jylǵa qaraı Qazaqstanda 6,5 GVt jańartylatyn energııa resýrsy paıda bolady. Bul oraıda «jasyl sýtegi» – keleshegi zor baǵyttyń biri. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, elimiz sýtegin eksporttaýshylardyń alǵashqy ondyǵyna kire alady.

Taıaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Birikken Arab Ámirlik­terine resmı sapary aıasynda osy máselege kóńil bólgen edi. «Abý Dabı turaqty damý aptalyǵy» sammıtinde sóılegen sózinde bul salanyń elimiz úshin mańyzy erekshe ekenine toqtaldy.

«Kún men jel faktorlary, sondaı-aq ulan-ǵaıyr jerimiz Qazaqstannyń klımatty saqtaý jolyndaǵy jahandyq is-áreketterge atsalysyp, jańartylatyn energııa sektorynda kósh bastaýyna múmkindik beredi. Osyǵan baılanysty biz ınvestorlarǵa anaǵurlym utymdy sharttar usyný úshin normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirip jatyrmyz», degen edi Q.Toqaev forýmda sóılegen sózinde.

Prezıdenttiń pikirinshe, klımattyń ózgerýine qarsy kúres tek damý nemese jańǵyrtý sharalarymen shektelmeı, ózara tyǵyz baılanysta qatar júrý­ge tıis. Memleket basshysy elimizde elektr energııasynyń 70 paıyzǵa jýyǵy kómirden óndiriletinin atap ótip, aldaǵy ýaqyt­ta ónerkásip pen ekonomıkaǵa túbe­geıli qurylymdyq ózgerister ákeletin aýqymdy sharalarǵa arnaıy toqtaldy.

«Halyqaralyq qoǵamdastyq klımat­tyń ózgerýine qarsy kúres shara­laryn qarjy­lan­dyrý máselesine qatys­ty mindet­te­melerin arttyra túsedi dep senemiz. Búgingi jıynnyń mańyz­dyly­ǵy da – osy. Qazaq­stan kómirtegi beıtarap­tyǵyna qol jetkizýdiń uzaqmerzimdi mindette­melerin aıqyndady. Is júzinde elimiz Parıj ke­lisimin alǵashqylardyń biri bolyp ratıfıkasııalady. Sol sátten beri biz ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne jańartylatyn ener­gııa kózderi men ornyqty tehnologııa­lar­dy ilgeriletýge baǵyttalǵan barynsha teń­gerimdi, utymdy saıasatymyzdy qa­lyp­tas­tyrdyq», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy sapar aıasynda Qazaqstan Respýb­lıkasy Energetıka mınıstrligi men KIDF qory jáne Masdar kompanııa­sy arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Qujatqa sáıkes, Túrkistan jáne Jambyl oblystarynda qýattylyǵy 1 GVt jel elektr stansasyn salý jónin­degi birlesken jobany iske asyrý josparlanyp otyr.