Bul tarıhı jýrnal – Abaıǵa arnap shyǵarylǵan alǵashqy merzimdi basylym. Abaı esimin urpaq sanasynda saqtaý, eńbekterin násıhattaý baǵytyndaǵy sharýanyń biri – «Abaı» jýrnaly (1918) «Qazaq» gazetiniń jolyn jalǵastyryp, Abaıdyń rýhanı murasyn jurt jadyna sińirip, ulttyq baǵytpen júrdi. Oqyrmandaryn Abaı kóksegen jolǵa salýǵa tyrysty. «Saryarqa» gazetimen qanattas, pikirles boldy. «Birlik týy» (1917-1918), «Jas-azamat» (1918-1919) gazetterine rýhanı qoldaý kórsetip otyrdy.
«Abaı» jýrnaly týraly alǵashqy derekti «Saryarqa» gazeti berdi. Kóp keshikpeı bul maqalany Tashkenttegi «Birlik týy» gazeti «Qazaqsha jýrnal» degen atpen basyp taratady. «Jýrnal» ıanvardyń 15-sinen qalmaı shyǵý kerek» deı kele, «ár ýaqyt jazyp turatyn myna azamattar: Mánán Turǵanbaev, Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmud Toraıǵyrov, Muqtar Áýezov, Sabıt Dónentaev hám Seıtbattal Mustafın». Osy kúnde naǵyz taza qazaq tilinde shyǵyp turǵan 5 gazet bar ekenin atap kórsetedi. Bul kezde shyǵyp turdy degen bes gazet mynalar: «Qazaq» (1913-1918), «Saryarqa» (1917-1918), «Birlik týy» (1917-1918), «Uran» (1917-1918), «Tirshilik» (1918). Bulardyń qataryna «Abaı» jýrnalynyń qosylǵanyn aıta kelip, sońynda: «Jalǵyz-aq bir kemshilik jerimiz bolsa – qazaqsha bir jýrnalymyzdyń joqtyǵy edi; osy «Abaı» jýrnaly bul kemshilikti ótese, jarady. Ádebıetimizdiń kórkeıip kógerýine qyzmet etýin tilep qalamyz», dep súıinshilep habarlaıdy. Sońynda gazet baǵasy men ádresin eskertedi. Gazettiń osy sanynda «Semeıde qazaqsha ádebıet keshi» atty maqala basylyp, «Semeıde 18-shi dekabrde «Abaı» atyna arnalyp shyǵaratyn jýrnal paıdasyna jastar ádebıet keshin jasaǵany» týraly «Saryarqa» gazetinen alǵan habardy basyp, jıylǵan jurttyń kóptiginen daıarlanǵan myńnan artyq oryn jetpeı qalǵanyn aıtady. Sharada «oıdaǵydaı oıyndar jasalyp tursa, jastardyń jaqsy shyǵarýy, halyqtyń baryp turýlary hám jańa talap jastardyń jigerin qaıyryp qoldan kelgen járdemderin etýleri, munyń arqasynda «Abaı» jýrnalynyń da aıaqqa basyp kóterilip ketýi anyq ekenin» baıandaıdy («Birlik týy», №20, 1918).
Kóp keshikpeı jýrnal da jaryq kóredi. Júsipbek Aımaýytuly «Jýrnal týraly» bas maqalasynda bylaı deıdi: «О́ner, ǵylym qarajatpen tabylady. О́ner, ǵylym qarajat tabady. Qarajat jan asyraıdy. ...ǵylym bilimge qonady, bilimsiz ǵylym syńarjaq. Ǵylym bilimdi ulǵaıtady, ǵylymsyz bilim tym qurǵaq. «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, zamandasyń jazyqty» dep Abaı aıtqan» («Abaı», №1, 1918). Osylaısha, «Abaı» jýrnaly arqyly halyqty óner-bilim ıgerýge shaqyryp, aǵartý jumysymen aınalysty.
«Birlik týy» gazeti «Abaı» jýrnaly» degen taqyryppen jýrnaldyń alǵashqy sany redaksııaǵa kelgenin, keshigip shyǵý sebebi men sapasy týraly jáne jýrnalda ne jazylǵanyn habarlaıdy. «Semeı janyndaǵy Alash qalasynda jańadan shyǵa bastaǵan qazaqsha «Abaı» jýrnalynyń birinshi nómiri basqarmamyzǵa tapsyryldy. Munyń birinshi nómiri bastap 15 ıanvarda shyqpaq bolsa da, basqarmadan bolmaǵan sebeppen 4 fevralda shyǵypty. Hám aq qaǵaz tabylmaǵandyqtan jýrnal sary qaǵazǵa basylǵan. Jańa joldasymyzǵa tilektespiz. Aldyrýshylarǵa ádirisi: g.Alash. (Semıp. ob.) Redaksııa jýrnaly «Abaı» («Birlik týy», №20, 1918).
«Saryarqa» gazetiniń №77 sanynda jýrnaldyń alýshylary men ýaqytsha jabylǵany týraly aıtylady. «Abaıda» 900-deı alýshy bar. «Abaı» bir jola jabylǵan joq. Esebi bitkenshe, jalpy jıylysy bolǵansha taǵy sol sıaqty sebeptermen ýaqytsha toqtap tur. Bastyrýshy ýaq qaryz qaýymy «Abaıdy» toqtatpas. Shyǵarar. Shyǵarmaǵan kúnde de «Abaı» jabylmas. Jalǵyz jýrnalyn jaýyp qoıyp tynysh otyrýǵa oqyǵan jastardyń talapty azamattardyń namysy, ujdany jibermes. Qaıtse de shyǵarar degen úmitimiz kúshti. Sondyqtan oqýshylar «Abaıdyń» az kún toqtap qalǵanyna renjimeýin, kúdiktenbeýin, kúder úzbeýin, shydap qalýyn ótinemiz. «Abaı» shyǵarýshy: Iýsýpbek Aımaýytov». Semeıden «Abaı» jýrnalyn ózi arqyly aldyrýǵa bolatyny týraly habarlama basyldy.
Kóp uzamaı jýrnal jabylyp, «Abaı» qalaı jabyldy?» maqala jarııalandy. Onda bylaı deıdi: «О́tken 1918 jyldyń fevralynan bastap «Abaı» jýrnaly dúnıege shyǵyp, 12 nomeri basylyp, on aı ómir súrip, toqtady. Jýrnaldyń qalaı hám ne sebepti toqtaǵanyn jurtqa baıandap, anyqtama qylýdy shyǵarýshy bolǵandyqtan, ózime borysh kóremin» («Saryarqa», № 81, 1919) dep, jýrnaldyń jabylý sebebi qarjy-qarajat sebebinen ekenin aıtqan. Tómende «Abaı» jýrnalynyń bas shyǵarýshysy Júsipbek Aımaýytulynyń osy maqalasyn búgingi oqyrman nazaryna usynamyz.
«Abaı» qalaı jabyldy?
О́tken 1918 jyldyń fevralynan bastap «Abaı» jýrnaly dúnıege shyǵyp, 12 nomeri basylyp, on aı ómir súrip toqtady. Jýrnaldyń qalaı hám ne sebepti toqtaǵanyn jurtqa baıandap, anyqtama qylýdy shyǵarýshy bolǵandyqtan, ózime borysh kóremin.
Semeıdegi oqytýshy, oqýshylar bolyp «Janar» degen uıym ashyp, uıymnyń zor maqsatynyń biri – jýrnal shyǵarmaq bolǵan. Sol maqsatpen «Janar» uıymy kvıtansııa dápterler bastyryp, arnap ádábıet keshin jasap, jýrnalǵa aqsha tabýǵa kirisken qolyna 2 myńnan asa aqsha túsken soń, «Abaı» jýrnalyn shyǵara bastaǵan. Birinshi nomer shyqqannan keıin Alash qalasyndaǵy ýaq qaryz seriktiginiń (kedeıler bankesi) adamdary jomarttyǵy ustady ma, jastarǵa jany ashydy ma: jurtqa ıgilik is qylǵysy keldi me, bolmasa paıda-maqtan kózdedi me, – áıteýir, «jýrnaldy biz bastyraıyq, bizdiń de maqsatymyz: ıgilik is edi» degen soń, «ondaı jaqsy nıetiń bolsa, saǵan berelik. Barlyqpen emes, narlyqpen shyǵarmaq edik» dedi de, jastar bankesiniń jalpy jılysyna salyp, qaýly qyldyryp, jýrnaldy bankege berdi. Jýrnaldyń dúnıe (mádi) kúshi bankeden, maǵnaýı kúshi jastardan bolatyn boldy.
Jýrnal qyzmetine banke jigitteri 5 kisi saılady (bas jazýshyǵa 250, odan keıingi ekeýine 200-den, endi ekeýine 150 somnan aqy kesip).
Eki nomeri shyqqanan keıin, banke adamdary 5 kisige aqy berýdi urlaı bastady. Aqsha almasaq ta, jýrnal toqtamasyn dedik: kóndik. Eki-aq kisige jalýanıa beretin boldy (shyǵarýshynyń aıy 250, hatshyǵa 150 som); burynǵy «shyǵarýshy basqarma uıymynyń ornyna «shyǵarýshy Iýsýpbek Aımaýytov» boldy. 1 maıǵa sheıin jýrnaldyń 5 nomeri shyqty da, bolshevık súrginine ushyrap oqyǵandar qashyp, bir aıdaı jýrnal shyǵa almaı qaldy. Munan bylaı jýrnal shyǵyp jatty. Banke adamdary alǵashqydaı emes, qyzýy basylǵan ispetti: «osyǵan qaıdan ushyradyq» degendeı syrdań tartyp, syrt berip, qyjyńdaı bastady, mysaly: «kooperatıv jáıin jazbaısyńdar, bankeniń erejesin baspaısyńdar, podpıschıkti kóbeıte almaısyńdar, bul qalypda jýrnaldy shyǵarýǵa bolmaıdy jaýyp tastarmyn...» degen syqyldy qojaıynyń qolǵa aıtatyn qoqaǵy estile beredi.
«Paıda bar ma? Aqsha qaıda? Bankege nege salyp qoımaısyńdar...?»-dy bergen soń, aqshany ózderiń usta dep, jýrnaldyń esebin berdim. Seıtbattal muǵalim men esepshi Shangın degen orys reýızıa qyldy, bankege túse qoıarlyq qaýrt aqsha bolmady. Bankeshiler: «esep durys emes, qaıta alý kerek» dedi. Maqul kórdik. Aqsha jumysy bankege kóshkenin 9-shi nomerde jarıa qyldyq.
Qaıta esepti almastan, bankeniń qyzmetshileri, chlen savet degeni bar 18-shi noıabrde qaýly qylysyp, «jýrnaldy ýaqytsha toqtattyq» dep «Saryarqaǵa» yǵlan aıtady. Japqan sebebi hám qaýlysy mynaý: «Jýrnal shyǵarýshy (redaktor) neshe qabat shaqyrǵanda, jýrnaldyń esep-hısabyn bermegen sebepti hám ustaǵan rashotdary, dokýmentteri bolmaǵan sebepti, jáne qymbatshylyq taqyrypty jýrnaldy jalpy jıylys bolǵansha, esebi alynǵansha toqtatýǵa hám jýrnaldyń qyzmetshilerin qyzmetten shyǵarýǵa qaýly qylyndy» degen. Qaıta reýızıa qylýdy bankeniń bir orysy men Temirǵalı Ǵabbasovqa tapsyrǵan.
Sol kúıinshe jýrnal jabylyp jatty, 24-nshi aprelde (ótken) bankeniń jalpy jıylysy bolyp, bankeshilerdiń doklady boıynsha jýrnaldy múlde toqtatýǵa qaýly qylǵan. Qaýlysy:
«Jýrnaldy japtyq. Jaqyn arada redaktor esep bersin, áıtpese sotqa tartylady» degen.
Bul joly jýrnaldy jabýǵa tapqan dálelderi qaǵaz betinde joq, biraq dálel symaqtary: «redaktor esep bermedi, rashodnyı dokýmenti joq, knıgeni durystap júrgizbedi» degen. Sóıtip, ýaq qaryz seriktigi birinshi jýrnaldy jaýyp, ekinshi redaktordy qaralap otyr. Osy týraly aýyzsha jurt aldynda, qalsa, sot aldynda aıtatyn sózderimdi jazbaqpyn.
Áýeli bankeshiler zańǵa sımaıtyn isterin aıtyp, sodan keıin ózimdi qaralaǵan týraly jaýap bereıin:
1) Jýrnaldy alǵashqy toqtatqanyna banke qyzmetshileri men savettiń pravasy joq: jalpy jıylystyń qaýlysyn jalpy jıylys ózi buza alady. Jýrnal týraly seriktikke zııan kelip bara jatsa, jalpy jıylysty tyǵyz shaqyrý laıyq edi. Azy 20 kisi men jalpy jıylysy ashylady. Bul – seriktiktiń zakony.
2) Jýrnaldy shyǵarmaq bolǵanda jalpy jıylys jýrnalǵa 3 kisi jaldaýǵa bekitken: shyǵarýshy, oǵan kómekshi, hatshy. Banke jigitteri áýeli 5 kisi jaldaýy, odan keıin eki kisi jaldaýy, qaıtse de jalpy jıylystyń qaýlysy emes.
3) Jýrnal qyzmetshilerine aqy kirisý, qyzmetke alý hám shyǵarý jalpy jıylystyń jumysy. Munda aqsha kesýshi, qyzmetten shyǵarýshy banke qyzmetshileri.
Jýrnal týraly iste banke adamdaryna tolyq prava berip: «ne qylsań, meıliń» degen jalpy jıylystyń qaýlysy, senimi bar ma eken? ...Shyǵarýshyny qaralaǵany týraly:
1-shi dáleli: esep bermedi degenmen neshe qabat alǵan esepke kóńil daralamady, qaıta esep almady. Jýrnaldyń ne esebin almastan, ne paıda-zııanyn bilmesten jaýyp qoıdy. Toqtatqannan keıin Temirǵalı Ǵabbasov esep ber dep shaqyrdy (telefon-men). Keldim. «Jolamannan tiri kóremiz, qolymyz tımeıdi, jańa jylda kel» dep bir qaıyrdy. Jańa jylda keldim: «Kirim joq» dep qaıyrdy. Jazǵa salym keldim: «jalpy jıylys taıanyp qaldy» dep qaıyrdy. Neshe kelip esep aldyra almaǵanymdy ýaq qaryzdyń ishindegi qazaqtary jylmıa tanysa, urysy aıtar, jáne esepke qaǵazdarymdy qushaqtap talaı kelgenimdi Ahmedbek, Muqtar, Sultan, Ǵalymjan degen jigitter de biledi.
2-shi dáleli: ustaǵan rashotyna dokýmenti joq deıdi. Bul ótirikti aıtqany tipti uıat. Bar rashotym dokýmentim bar. Barlyq rashot 5075 som 98 tıyn edi; sonyń 53 som 50 tıyny ǵana dokýmentsiz. Bul jýrnaldy baspahanaǵa, pochtaǵa arly-berli tasyǵandaǵy birde baıǵa shyqqan usaq rashot, odan basqa dokýmentsiz 1 tıynyn ustasam, túbinde biliner.
3-shi dáleli: knıgeni durys júrgizbedi degen. Munyń mánisi bar: bankeniń esebi, knıgesi men redaksıanyń knıgesi bir emes. Bankeniń knıgesi kóp bolsa, oǵan saılaýly kisi de kóp. Bankeniń qunyttaǵany alǵy esebi, knıgesi. Redaksıanyń jumysy jalǵyz sıpyr jazyp, shot qaǵý emes: eki kisiniń biri shyǵarýshy, biri hatshy. Onyń ústine redaktor ári jazýshy, ári qazynashy, ári esepshi, ári sóz túzýshi (korektor) hám ári hatshy bolǵanda kúni boldy. Býhalterııa jáıin bilmeıdi. Esebi, knıgeni samdaı qylý úshin ne bankeshi jigitter esepshi kisi qoıý kerek edi, ne mynadaı tártibi bar dep kórsetip berý kerek edi. Molda bilgenin oqıdy, men «Saryarqada» qyzmet qyldym, «Saryarqa» knıgeleri qandaı bolsa, meniki de sondaı. Gazet-jýrnaldy bylaı qoıaıyq, ýaq qaryzdyń esebi, dokýmenti, knıgesi ıman-tarazy bolǵany byltyr qysqy reýızıadan keıin emes pe, odan buryn kisige ónege aıtatyn ýaq qaryzdyń ne jáıi bar edi. Knıge týraly sotqa beriletin bolsa, áýeli ýaq qaryz beriler, sodan keıin «Abaı» beriler.
Jýrnaldy toqtatýǵa tapqan eń kúshti dálelderi osy. Bular – dálel emes. Uıat. Qymbatshylyq taqyryby toqtattyq dese, jýrnaldan ne paıda, ne zıan baryn bilmeıdi. Sebebi esep qylǵan joq. Jáne bankeshiler tý basynda jýrnaldy shyǵarmaq bolǵanda jylyna myń som zıanyna shydaıym degen. Meniń shamalaýymsha myń túgili, ...zıan bolǵan joq dep oılaımyn. Qymbatshylyq syltaý bolsa, jýrnaldyń baǵasyn kóterýge de bolar edi. Joq olaı emes, maqsattary: jappaq.
Jalpy jıylysqa qaýly jasatqan bolyp jýrnaldy toqtatyp, shyǵarýshyny basymen álek qyp sotqa bermek bolyp, jurttyń aqshasyn qaltasyna tyǵyp, bankeshiler úndemeı ǵana jylmyraıyp qoıyp otyr. Bul taǵy masqaralyq! Jýrnal toqtasa, dereý gazet betinde jarnama qylyp, jurttyń aqshasyn qaıyramyz dep bildirý kerek edi, úndemeı qoıý kólbaıshylaǵany bolady.
Baıqaısyzdar: jýrnaldy jabýǵa tabatyn ýaq qaryz seriktiginiń eshbir tolyq sebebi, dáleli joq. Aınalasy shalalyqtyń saldary. Gazet-jýrnaldy shyǵynǵa shydap shyǵara alatyn qandaı kisi? Aqyldy bilimi zor, adamdyq, ultshyldyq sezimi zor, maqsaty bıik. Ádildikke aqtyqqa shóldegen, jan-tánimen jurt isine berilgen kisi shyǵara alady. Túrki oqyp, jazbaǵa túse almaǵan shala molda sıaqty bilimi, jurttan basynyń, ishinen syrtynyń jyltyrlyǵyn izdeıtin, «ar-uıat», «adamdyq», «ult», «qyzmet» degen nárselerden bir tartym shylymdy táýir kóretin kisiler jýrnal shyǵara alar ma? Qarańǵylyqqa ókpe de joq.
Baıqap júrmiz: «uıym», «seriktik», «jıylys» degen bolamyz bulardyń aty bar, isi, pikiri joq. Nege deseńiz soqyr; jalǵyz-jarymy syńar ezý, fanatık serikter bankeniń qyzmetshilerin teksermek túgili ózderiniń pravasyn bilmeıdi, (ýaq qaryzdyń zakony bylaı tursyn). О́zderi saılap qoıǵan jumysshylaryna ózderi tóredeı jalynyp, sybaǵasyna quldyq urady. Nadan kópke qabaǵyńdy túksıtseń, bopyrazyńdy burqyldatsań, eki-úsh sóz shúldireseń, mashyqtaǵan 5-6 shúldirińdi ırekdeseń bolǵany: «shirkin bálensheniń balasy jıyltyp ketipti» dep, ne aıtsa, bas ıedi. Sóıtken shlenderdiń jalpy jıylysynan ne úmit, ne haıyr? Shyndap aıtqanda: jýrnaldy alǵanda, toqtatqan da, japqan da eki-úsh jigit, áıtpese jalpy jıylys isti tekserer edi, ne aıtsa da, soǵan kózsiz senbes edi, olardy tóre dep bilmes edi. Áleýmet is basqarýǵa ne ar kerek, ne zakonmen júrý kerek. Bul ekeýi bolmasa, is qashan da bolsa osylaı shala, shataq bolmaq.
Jýrnaldy japqan týraly ýaq qaryz seriktigi úsh túrli suraqqa ushyraıdy: 1) shyǵarǵaly otyrǵan jastardyń jýrnalyn, aqshasyn alyp, shyǵara almaı jarym jolǵa tastady, sondyqtan búkil jastar, uıymdar aldynda suraýly; 2) aqshasyn alyp, jýrnaldy jaýyp qoıǵandyqtan halyq aldynda oqýshylarǵa suraýly; 3) zakonsyz qyzmetten shyǵaryp 5 aılyq aqysyn bermegendikten jýrnaldyń qyzmetshilerine boryshty. Bul úsh suraqqa bankeshiler dálelin tabar, qutylar, ne tergeler, tutylar.
Kim qaı jolmen suraryn ózi biler. О́zin aıyptaǵan bankege shyǵarýshy senip esep bere almaıdy. Tergeletin jerde sóılesermiz.
Mine, halyq! Jýrnaldyń jabylǵan máni osy.
Iýsýpbek Aımaýytov.
«Saryarqa» gazeti, № 81, 1919 jyl.
Alǵysózin jazyp, ázirlegen
Abaı Myrza