Kúl-qoqysty kádege jaratý qaı jaǵynan da tıimdi

Mine kórdińiz be, otandyq óner­­kásipte qanshama tabıǵı baı­lyq aıaq astynda shashylyp, iske jaraǵysyz bolyp jatyr. Glınozem, metall konsentrattary, túrli qazba baılyqtar men sırek kezdesetin metaldar – iri bıznestiń ǵana qaýqary jetetin óndirister. О́kinishke qaraı, keńes ókimetinen beri jumys istep turǵan jergilikti zaýyttar men fabrıkalar, ken oryndary, energetıkalyq keshen­der óndiristen shyqqan kúl men qojdy óńdeýdi búginde umyt qal­dyrǵan syńaıly. Ertis-Baıan aýmaǵynda tek birneshe ónerkásip «Ja­syl ekonomıka» qaǵıdalaryn ustanyp otyrǵanyn baıqaımyz.

О́zgelerinde ondaǵan jyl boıy jı­nalǵan óndiristik qal­dyqtar taý-taý bolyp úıilip ja­tyr. О́ńirdiń ekologııa­syna asa zııandy, adam densaýlyǵyna qaýip-qateri mol bul úıindi­lerdiń taǵ­dyry áli kúnge sheshi­ler emes. Onyń ústine keıingi on-on bes jylda Pav­lodar oblysy qorshaǵan ortany las­taıtyn shyǵaryndylar bo­ıynsha elimizde kósh bastap tur. О́ndiris qaldyqtary men túr­­li kúl-qoqystardyń 30 paıy­zy, ıaǵnı 730 myń tonnasy osy aımaqqa tıesili. Al otyn-energetıka sala­syndaǵy bul kórset­kish­ter­diń úlesi tipti soraqy – 65 paıyzdan asady. Ekologterdiń paıymdaýynsha, aımaqta shamamen 700 mln ton­naǵa jýyq óndiristik qaldyq jınalyp qalǵan.

Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Alek­sandr Mıkov kúl-qoqysty ekologııalyq tásilmen joıý­dyń tıimdi joldary bar eke­nin aı­tady. Bastysy, bul – kádim­gideı tabys alyp keletin ekonomıkalyq tá­sil.

Sátbaev atyndaǵy Ekibastuz ın­je­nerlik-tehnıkalyq ınstıtýtynda qyz­met etken jyldary ǵalym bir top oqymystymen birlesip, jylý-elektr ortalyqtarynan shy­ǵatyn mıkrosferany qaıta óńdeý tehnologııalaryn oılap tapqan. Ol boıyn­sha patentteri de bar. Eger álgini óndiriske engizsek, Ekibastuzdaǵy MAES-ter men JEO-lardan shyq­qan qojdan metaldardy aıyryp qana qoımaı, jylý saqtaǵysh mas­tıkany da daıyndaýǵa bolady eken. Ekibastuzdyń jylý júıesindegi apat kezinde JEO men jergilikti ákim­dik daladaǵy magıstraldardy oqshaý­laý úshin ımporttyq ónim­derge kóp shy­ǵyndanǵany málim. Al ózimizdiń kúl-qoqysty kádege jaratar bolsaq, odan alyn­ǵan oqshaýlaǵysh materıal­dar sheteldik mastıkaǵa qaraǵanda úsh esege ar­zanǵa túsip, tózimdiligi ja­ǵy­nan dás­­túrli jylytqysh júıe­sinen bes esege asyp túser edi. Bul – bir ǵana mysal.

– Qazaqstandaǵy kómirmen ju­mys is­teıtin jylý jáne elektr stansalary jyl saıyn mıllıon­daǵan tonna kúl men qojdy úıip jatyr. Al odan bólinetin zııandy bólshekter topyraq qabatyna túsip, jerge sińbegeni aýaǵa ushyp, adamdar men jan-janýarlardyń aǵzasyn zaqymdaıdy. Daýasy joq obyr aýrýlary sonyń áserinen týyn­dap jatqanyna daý joq. Alaı­da qaldyqtardyń adam den­saý­­ly­ǵyna tóndirip otyrǵan qa­teri jó­­­ninde ǵylymı, júıeli baǵa­laý­lardyń jasalmaıtyny – óte kúmándi dúnıe. Naqty sıfrlar men faktiler kórsetil­megen soń, qaýiptilik deńgeıin aıta almaımyz. Deı turǵanmen, qoj ben kúldi ba­ǵaly shıkizat retinde paıdalanýdy adamzat balasy baǵzy zamannan ıgergen. Qurylys pen halyq medısınasynda ol keńinen qoldanylady. Bylaısha aıtqanda, bizdiń ata-babalarymyz jınalyp qalǵan qoqystyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserin júıeli túrde azaıtýǵa tyrysqan. Kómir energetıkasy paıda bolǵaly beri óndiristik qaldyqtardy ba­qylaý múmkin bolmaı qaldy. Qazirgi kúni ol keń aýqymdy qaýipke aınalyp otyrǵanyn jasyrmaýymyz kerek. Bul rette ǵalymdardyń oılap tap­qan tehnologııalaryn paıdalanyp, arzan jolmen tıimdi bıznes te qurýǵa bolady. Men Sátbaev atyndaǵy Ekibastuz ın­jenerlik-teh­­nıkalyq ınstıtýtynda eńbek etip júrgende Astanada bizdiń jo­bamyz boıynsha polshalyq kompanııa qoj óńdeıtin zaýyt tur­ǵyzdy. Sóıtip, ondaǵy №2 JEO-dan shyq­qan qojdan alıýmosılıkatty mıkrosferany aıyrý múmkindigi týdy. Bul ónim jalpy kúldiń jeńil fraksııasy bolǵandyqtan, ol jelmen alysqa ushyp, jaqyn jerdegi mal jaıylymdaryn, qala mańyndaǵy aýmaqtardy lastaıtyn. Mıkrosferanyń ózi – bi­regeı ári baǵaly shıkizat. О́ki­nishke qaraı, búginde elimizde kóp­tep óndiril­genimen basym bóligi eks­portqa ke­tip jatyr. Sondyqtan ony ózi­mizde óńdep, daıyn ónimder shy­ǵaratyn óndiris oryndaryn qurý qajet, – deıdi ǵalym.

Alıýmosılıkatty mıkrosfera bú­ginde Ekibastuz ben Aqsý óńir­leriniń turǵyndary úshin aq­sha tabýdyń eń ońaı olja­syna aınalyp turǵany da ja­syryn emes. Jergilikti jurt pen resmı kompanııalar «Qarasor» kólinde jınalyp qalǵan hımııalyq ele­mentti súzip, qapqa salyp ót­ki­ze­di. Tonnasy «qara naryqta» 160-200 myń teń­gege baǵalanatyn shıkizattyń ke­remettiligi onyń salmaǵynyń jeńil bolýy men beriktiginde jatyr. Álem­degi munaı ón­dirýshi kompa­nııalar mıkrosferany bur­ǵy­laý uńǵymalaryna quıatyn betonǵa qosady. Arnaıy qospa quramynda ol sementti betondy óte berik etip qatyryp tastaı alady. Sondyqtan Kaspıı teńizi mańyndaǵy munaı óndiretin elderde, sonyń ishinde biz­diń mem­leketimizde ol asa sura­nysqa ıe. «Qarasordan» bir maýsymda resmı jolmen 20 myń tonnaǵa deıin mıkrosfera súzip alynatynyn eskersek, mıllıardtaǵan teńge syrtqa ketip jatqanyn ańǵarýǵa bolar.

Negizi búginde «Jasyl ekonomıka» qaǵıdasyna umtylyp otyrǵan otandyq óndiristik kásiporyndar barshylyq. Alaı­da taý-ken jáne energetıka salasyna kelgende bul arada úlken bir másele týyndaıdy. Sheteldik ınvestorlar bul sa­­la­ǵa aqsha quıyp, úıindilerdi óńdeýge emeýrin tanytqanymen JEO-lar men kómir kenishteriniń qojaıyndary asa beıildi emes. Mynadaı paradoksty ahýal bar: jergilikti stansalar ózderiniń kúl-qoqysyn qaıta óńdeýshiler satyp alsyn degen talap qoıady. Al álem­dik tájirıbege zer salsaq, damyǵan elder­de bul úderis basqasha júredi eken. Máselen, Eýropa men AQSh-ta JEO qojdy áýeli suryptap, ser­tıfıkattaǵan kúıde jeke-jeke úıip, belgili bir ónim óndirisine qaraı bólip qoıady. Iаǵnı óńdeýshi kompanııa­lar ony daıyn kúıinde satyp alyp ketedi. Sertıfıkattalǵan suryptarǵa kirmeı qalǵan qaldyq qojdy stansa ózge kompanııalaryna usynyp, onyń tasymal shyǵynyn ózi kóteredi. Mine, ón­dirýshiniń de, óńdeýshiniń de kóńili toq degen osy. Stansa bul ádisten qo­symsha tabys tappasa, utylmaıtynyn tájirıbe kórsetip otyr.

Bul arada taǵy da Aleksandr Mı­­kov­tyń pikirine qulaq túr­gendi jón kórdik. Ǵalymnyń piki­rinshe, Qazaqstanǵa teh­nogendi qaldyqtardyń biryńǵaı reestrin qurý kerek. Júıe úıindilerdi paı­dalanýdyń qoljetimdi tehno­lo­gııalaryna qol jetkizýge múm­­kindik syılar edi. Bul týraly Eko­­logııalyq kodekste de aıtyl­ǵan. Al eń bastysy, qazaq­standyq teh­nologııany damytýǵa, ǵylymı ázirlemelerge bıýdjetten qara­jat bólýge jaǵdaı týdyrar edi. Syrt­tan keletin ınvestor ǵylymı zertteýler úshin aqsha quımaıtyny aıdan anyq. Al memleket salaǵa salǵan qarjysyn keıin eselep qaıtaryp alatynyna kúmán joq.

– Biz Qazaqstandaǵy qoj úıin­­­dilerin joıýǵa ekologııalyq qaýip­sizdik tur­ǵysynan ǵana emes, ekonomıkany damytý mindeti boıynsha da qaraýǵa tıispiz. Muny naqty mysaldar retinde aıtyp bereıin. Eń áýeli biz alıýmınıı óndirisi úshin glınozem alamyz. Odan jylýsaqtaǵysh mastıka óndirý tehnologııasyn qu­rýǵa bolady. Qytaıda, máselen, kómirdiń kúlinen glınozem alatyn kásip­oryn jumys isteıdi. Onda ón­dirilip shyqqan ónimniń ózin­dik quny arzan, ıaǵnı topyraqty qo­paryp boksıt qazýdyń qajeti joq. Dalada shashylyp jatqan úıindilerden kertip ala beresiń. Pavlodar qalasynda ornalasqan «Qazaqstan alıýmınııi» AQ-nyń kúl úıindilerinde jalpy kólemi 100 mln tonnadan asatyn qoj jatyr. Onyń quramynda keminde 20 paıyz alıýmınıı bar degenniń ózinde biz qur jatqan úıindilerden 20 mln tonna boksıt alyp shyǵa alady ekenbiz. Bul turǵyda logıs­tıka utar edi. Ekologııalyq saıasat­ty ózgertý úshin bizdiń Mem­leket­tik standarttarymyzǵa, qu­rylys normalary men ereje­leri­ne júıe­­li kóz­qaras kerek. Osy ar­qyly kásiporyn qojaıyn­daryn jer­­­gilikti ekologııaǵa jaýap­ker­shilik­pen qaraýdy úı­retemiz, – deıdi Alek­sandr Grıgorevıch.

Turaqty damý – bul ekolo­gııalyq qaýipsizdik, áleýmettik turaqtylyq jáne ekonomıkalyq ósim faktorlary tepe-teńdiginiń saqtalýy. Álem­niń damyǵan mem­­le­ketterinde bul úshtaǵanǵa aı­ryqsha kóńil aýdarylatyny da shyn. О́kinishtisi, bul sala­daǵy otandyq ekonomıkalyq-eko­lo­gııalyq qozǵaltqyshty otaldyrý ázirshe múm­kin bolmaı tur. Úıindilerdi qaıta óń­deý isi usaq kásiporyndardyń ony qu­rylys sala­synyń qajettiligi úshin paıdalanýymen kórinis taýyp qana keledi. Alaıda Ekibastuzdaǵy taý-taý bolyp úıilip, ondaǵan sha­qy­rymǵa ulasyp jatqan kómir qaldyqtary men energetıkalyq nysandardan shyqqan qojdyń úıindilerin azaı­tý úshin bul tirlik tamshydaı ǵana bolyp kórinetini anyq. Eko­log­ter óńirimizge kúl-qoqysty qaı­ta óńdeıtin iri uıym­dar qajet eke­nin jıi aıtady. Bul metallýrgııa, qurylys, mashına ja­saý, jer barlaý jáne paıdaly qaz­balar salalaryn biriktirýi kerek.

Túıindeı aıtsaq, oblysta jyl saıyn kúl-qoj úıindilerinen shamamen 7,5 mln tonna paıda bolady. Statıstıkalyq derekter jergilikti kásiporyndar onyń shamamen jıyrmadan bir bóligin ǵana óńdep otyrǵanyn rastaıdy. Onyń ústine jyldar boıy úıilgen 700 mln tonna qaldyqtyń máselesi de she­shilmegen. Sondyqtan bul – keleń­siz jaıt Ekologııa mı­nıstrliginen tek Pavlodar oblysyna emes, tu­tas Qazaq­stannyń ıgiligi úshin úıin­dilerdi qaıta óńdeý­diń jańa stra­te­gııasyn túzý­di talap etip tur­ǵandaı.

Pavlodar oblysy