Aqorda men Aq úı arasy: Seriktestiktiń mańyzy men máni

Aıta keterligi, E.Blınken Ortalyq Azııa elderi men AQSh syrt­qy saıası vedomstvolary bas­shy­larymen birge S5+1 for­ma­tyndaǵy syrtqy ister mı­nıstr­leri kezdesýine qatysty. Osydan birneshe jyl buryn Barak Obamanyń prezıdenttigi tusynda Aq úı S5+1 dıalog alańyn qurý­dy usynǵan-tuǵyn. Iаǵnı Orta­lyq Azııadaǵy bes memleket pen AQSh aımaqaralyq áriptestikti ny­ǵaı­typ, ekonomıkany damytyp, qaýip­sizdikti saqtaýǵa kúsh salmaqqa kelis­ti. Sodan beri osy alty eldiń Syrt­qy ister mınıstrleri turaqty túrde kezdesip turady. Bıylǵy kelissózder Saryarqanyń tórinde ótti.

Astanada ótken irgeli jıyn­da Ortal­yq Azııa men AQSh ara­syn­daǵy seriktestikti odan ári damytý, ekonomıka, energetıka, ekologııa jáne óńirlik qaýipsizdik máseleleri keńi­nen talqylandy. Kezdesýden ke­ıin E.Blınken jýrnalısterge suhbat berip, AQSh tarapy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ıgi ári batyl reformalaryn árqashan qoldaıtynyn jetkizdi.

«Biz, árıne, Qazaqstan qabyl­daıtyn is-sharalar men atqaratyn jumystardy baqylap, saralap otyramyz. Máselen, eldegi adam quqyǵyn qorǵaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, onyń tamyryn joıý sekildi. Sondaı-aq prezıdenttik merzimge qatysty júrgizilip jatqan reformalardyń orny erekshe. Bul ózgerister óz keze­ginde Qazaqstandy ınvestısııa quıýǵa qolaıly el retinde kór­se­tedi. Biz 1991 jyldan beri Qazaq­stan ekonomıkasyna 50 mlrd dollardan astam ınvestısııa quı­dyq. Bolashaqta da AQSh tikeleı ınves­tısııa kólemin arttyrýǵa nıet bildirip otyr», dedi AQSh Memlekettik hatshysy.

AQSh-tyń Ortalyq Azııa elderimen kelissózder júrgizýge nıet bildirýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, aımaq geografııalyq jáne geosaıası turǵydan úlken mańyzǵa ıe. Bes memleket muhıtqa tikeleı shyǵa almasa da, Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti baıla­nystyryp tur. Ekinshiden, Aýǵan­stan­nan aýzy kúıgen AQSh úshin Orta­lyq Azııanyń tynyshtyǵy, basyna kún týǵanda sózin sóıleýi qajet. Úshinshiden, Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty aımaqtaǵy memleketterdiń beıtarap saıasat ustanǵanyna Aq úı de múddeli.

Tórtinshiden, Qazaqstan amerıka­lyq tarap úshin basty ekonomıka­lyq seriktesi atanbasa da, taýar aına­lymy aıtarlyqtaı deńgeıde. Elimizde AQSh-tyń kóptegen kompanııasy jumys isteıdi. Máselen, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ózara saýda aınalymy 2022 jyly 3 mlrd dollardan asqan. Bul kórsetkish aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 37,2 paıyzǵa artyq. Eksport kólemi 1,15 mlrd dollarǵa, al AQSh-tan Qazaqstanǵa ımport kólemi 1,89 mlrd dollarǵa jetken.

Sondaı-aq AQSh – Qazaqstan eko­nomıkasyndaǵy eń iri ınves­torlar­dyń biri. 1993 jyldan beri AQSh-tyń Qazaqstanǵa tikeleı ınvestısııalarynyń jalpy aǵyny 62 mlrd dollardan asty, al 2022 jyldyń alǵashqy úsh toqsanynda Amerıka ınvestısııasynyń kólemi 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyr­ǵan­da 58,8 paıyzǵa, ıaǵnı 5 mlrd dollarǵa deıin ósti. Elimizde muhıt asyp kelgen kapıtaldyń qatysýymen 590-ǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi.

Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Sanat Kóshkimbaevtyń aıtýynsha, AQSh Memlekettik hatshysynyń elimizge at basyn burýynyń mańyzdy birneshe sebebi bar. Sarapshynyń pikirinshe, S5+1 formaty jemisti jumys istep keledi. Qazirgi tańda mınıstrler 14 márte kez­desip úlgergen.

«Platforma saýda-ekonomıka­lyq, ınvestısııalyq áriptestikti, qaýipsiz­dik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaı­týǵa arnalǵan. Sondaı-aq kólik, ener­getıka, ekologııa salalaryna da basym­dyq beriledi. AQSh – álemniń birin­shi derjavasy. Qazaqstannyń strate­gııa­lyq áriptesi dep ataýǵa bolady. Son­dyq­tan yntymaqtastyǵymyz tıimdi damy­ǵanyna bárimiz múddelimiz. Budan bólek, qazirgi tańda halyqaralyq geosaıası jaǵdaı kúrdeli. Sanksııalar, qarymta sank­sııalar salyndy. Reseı kórshi or­nalas­qandyqtan, oǵan salynǵan sanksııa tikeleı bolmasa da, janama túrde áser etedi. Sol sebepti AQSh árdaıym sank­sııadan Qazaqstannyń zardap shek­peýine múddeli ekenin bildiredi jáne soǵan talpynady», deıdi S.Kóshkimbaev.

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ıns­tı­týtynyń sarapshysy Ersultan Jan­­seıitov te mundaı pikirmen keli­sedi. Onyń sózine súıensek, AQSh Mem­leket­tik hatshysy Entonı Blın­kenniń Qazaq­stanǵa kelgenin saıası belgi retinde qarastyrǵan jón.

«Bul sapar Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas burynǵydaı strategııalyq deńgeıde ekenin, Astana men Vashıngton arasynda eshqandaı túsinispeýshilik joqtyǵyn kórsetedi. Qazirgi tańda geosaıası ahýalǵa qaramastan Qazaqstan kópvektorly ustanymyn áli de syndarly jalǵastyryp otyr. Ekinshiden, Blınken myrzanyń elimizge kelýi basqa strategııalyq serik­testeri­mizge kórsetilgen belgi emes. Qazaqstan olardan teris aınalyp, Vashıng­tonnyń yqpalyna jyǵylady degendi bildirmeı­di. Reseımen, Qytaımen jáne basqa da seriktesterimizben buryn qalaı qarym-qatynas jasasaq, ári qaraı da solaı bolyp qala bermek», deıdi E.Janseıitov.

Mundaı pikirge negiz bar. Buǵan deıin áleýmettik jelide osy taqyletti pikirler aıtyldy. Kórshi elderdegi keı sarapshy Blınkenniń saparynan keıin Qazaqstan AQSh-tyń yqpalyna beriledi dep sáýegeılik tanytty. E.Janseıitov munyń bári shyndyqqa janaspaıtynyn alǵa tartady. О́ıt­keni E.Blınkenniń Qazaq­stanǵa kelýi aldyn ala kelisilgen. AQSh Memleket­tik hatshysynyń S5+1 kezdesýine qatysatyny kúni buryn belgili bolǵan.

S.Kóshkimbaev ta túrli alypqashpa áńgimege qaramastan kórshi elderdiń Qazaq­stanǵa qatysty saıası kózqarasy ózgermeýge tıis dep esepteıdi. О́ıtkeni platforma ala­ńyn ótkizetin jer byltyr tańdalǵan. Iаǵnı E.Blınkenniń Astanaǵa at terletip kele­ti­nin saıasattan habary bardyń bári bildi.

«Qazaqstanǵa kórshi elder tarapynan eshqandaı qysym bolmaıdy. О́ıtkeni bizdiń ustanymymyz anyq. Onyń ústine, Ýkraına jaǵdaıyna qatysty da kózqarasymyzdy ashyq bildirgenbiz. Muny Memleket basshysy da atap aıtqan. Qazaqstan tarapy Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin qoldaıdy. Iаǵnı ustany­mymyz aıqyn. Sondaı-aq Qytaı da bizge uqsas kózqaras ustanǵan. Kreml bıligi munyń bárin biledi, Qazaqstandy túsinedi. Sondyqtan eshqandaı «tosynsyı» bolmaıdy dep oılaımyn. Onyń ústine, Qazaqstan geosaıası básekelestik júrgiziletin alań retinde sanalmaıdy. Elimizdiń kópvektorly saıa­satyn álemniń búkil derjavasy jaqsy biledi», deıdi S.Kóshkimbaev.

Al jýrnalıst Ashat Qasenǵalıdiń aıtýynsha, AQSh tarapy da Qazaqstannyń jaǵdaıyn jaqsy túsinedi. E.Blınkenniń sapary barysynda muny taǵy bir márte atap ótken.

«Birneshe kún buryn Reseıdiń Ýkraı­naǵa basyp kirgenine bir jyl boldy. Al tórtkúl dúnıeni bılep turǵan AQSh Ortalyq Azııaǵa bas dıplomatyn jiberdi. Ortalyq Azııanyń mańyzy qazir artyp tur. Blınken Qazaqstannyń Ýkraınaǵa qatysty pozısııasyn qoldaı­dy. Árıne, Reseıge qarsy daýys bere almaıtynymyzdy túsinedi. Shekara ortaq, halyq az, ortaq ekonomıkalyq keńistik pen UQShU-da da birgemiz. Aıta berse kóp. Onyń barlyǵyn Blın­ken túsinedi. Al bizge Blınkenniń túsin­geni, qoldaǵany kerek. Qazaqstan BUU jarǵysyna sáıkes Ýkraınanyń aýmaq­tyq tutastyǵyn qoldaıdy. E.Blınken Ortalyq Azııa elderiniń ishinde jalǵyz Qazaqstannyń basshylyǵy Zelenskıımen tikeleı baılanys ustap otyrǵanyn da joǵary baǵalaıtynyn aıtqan. Bul da mańyzdy», deıdi A.Qasenǵalı.

AQSh Memhatshysynyń sapary barysynda ınvestısııa salý máselesi tal­qylandy. Álemdik ekonomıka jáne saıa­sat ınstıtýtynyń sarapshysy Ersultan Janseıitov osy sapardan keıin AQSh-tan Qazaqstanǵa jańa tehnologııa men ınvestısııa ákelýge múmkindik týatynyn aıtady.

«Munaı sektoryndaǵy eń úlken kompanııalar AQSh-qa tıesili. «Shevron», «ExxonMobil» – Qazaqstanǵa eń kóp salyq tóleıtin kompanııalar. Osy turǵydan Blınken myrzanyń saparyna baılanys­ty jaqyn ýaqytta taǵy ınvestısııa kelýi múmkin. Sondaı-aq jańa, zamanaýı tehnologııalar ákelýge jol ashylady. Qazaqstan tarapynan naqty usynystar daıyndaýymyz kerek. Qaı salada, qaı jerde Vashıngtonmen áriptestik ornata alamyz? Mysaly, jasyl tehnologııalar AQSh-ta tanymaldyqqa ıe. Ári jasyl ekonomıkaǵa negizdelgen. Bizde solardy elimizge transfert-tehnologııa retinde jetkizýimizge múmkindik bar. Amerı­ka­nyń ınvestısııa­syn kólik-logıs­­tıkalyq jobalarǵa tartqan jón. Mysaly, Transkaspıı marshrýtyna qoldanýǵa bolady. Qazirgi geosaıa­sı jaǵdaıda Qazaqstannyń tranzıt joldaryn ártaraptandyrǵany bizge ǵana emes, AQSh-qa da tıimdi. Ekinshiden, Ońtústik baǵytta Úndistanmen qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa jol ashylmaq. E.Blınken Astana men Tashkentti aralaǵan soń, Delıge baryp G20 sammı­tine qatysady. Negizi qazirgi tańda AQSh pen Úndistan arasyndaǵy baılanys nyǵaıyp keledi. Delı bıligi Vashıngton úshin Azııadaǵy eń úlken seriktes sanalady. Sol turǵydan alǵanda Qazaqstan da Úndistanmen baılanysty ilgeriletse, syrtqy saıasatymyzdy odan ári ár­taraptandyramyz. Mysaly, Tran­saý­ǵan dálizin Úndistanmen birlese oty­ryp júzege asyrýǵa jaǵdaı jasalady. О́ıtkeni bul jobany О́zbekstan júrgizip jatyr. Mazarı-sharıf – Kabýl – Peshavar temir jol jobasy daıyn. Biraq eń úlken másele – qarjylandyrý, ıaǵnı ın­vestısııa tartý. AQSh tikeleı Aýǵan­stanmen jumys isteı almaıdy. Al Úndi­stan sekildi memlekettik ınves­tor retin­de atsalysýyna jol ashylady. Osy tur­ǵydan alǵanda da E.Blınkenniń kelýi jańa múmkindik beredi», deıdi E.Janseıitov.

Qoryta aıtqanda, AQSh Memlekettik hatshysynyń Qazaqstanǵa kelýi saıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da erekshe mańyzǵa ıe. Álbette, elimiz bir tarap­tyń yqpalyna jyǵylmaıtyny túsi­nikti. Toǵyzynshy terrıtorııa úshin kóp­­vektorly saıasat basymdyqqa ıe bolyp qala beredi. Sol sebepti taraptar­men aımaqaralyq yntymaqtastyq pen stra­tegııalyq seriktestikti nyǵaıtý árdaıym birinshi orynda.