Kóppolıýsti partııalyq júıe: Saıası plıýralızmge nyq qadam

Kóppartııalyq júıe órge súıreı me?

Jalpy, kóppartııalyq – memleket­tiń demokratııanyń dańǵyl jolyna túskenin dáleldeıtin negizgi ólshemniń biri. Sondyqtan tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirinde azamattyq qoǵamy saıa­sı turǵyda belsendi, damyǵan elderdiń kóbinde osyndaı júıe bar. Máselen, Fransııa, Germanııa, Nıderland sekildi memleketter parlamentine birneshe partııa engen. Keıde saılaýǵa túsken partııa­lar 50 paıyzdyq mejeden asa almaı, koalısııa quratynyna talaı márte kýá boldyq. Tipti Italııa, Izraıl sekildi keı elde koalısııa qurýdyń ózi uzaqqa sozylyp, partııalar ózara tartysqa túsedi.

Elimizde kóp­par­tııalyq júıeniń alǵashqy belgisi táýel­sizdik alǵannan keıin baıqalǵan-dy. Keńes odaǵy qulap, bir partııalyq júıe joıyldy. Ata Zańymyz partııalar qurý­ǵa ruqsat etti. Sóıtip, kóptegen saıa­sı uıym quryldy. Árıne, qıyn-qystaý kezeńd­e onyń bári halyqtyń qoldaýyna ıe bol­maǵany belgili. Keıinirek bir partııa ǵana basym túsip, bertinge deıin so­nyń yqpalynda júrgenimiz de jasyryn emes.

Osy oraıda Memleket bas­­shysy Qasym-Jomart To­qaev­tyń byltyrǵy Jol­daýyn­da aıtqan sózi eske túse­di. Pre­zıdent partııalar sanyn art­tyrý baǵytynda atqaryl­ǵan ju­mystarǵa toqtala kele, kóppar­tııaly júıeniń artyq­shy­lyǵyna toqtalǵan-dy.

«Biz kópshiliktiń múddesin bildiretin depýtattardyń jańa quramyn jasaqtaımyz. Bul qadam máslıhattar men Parlament jumysynyń tıimdiligin arttyrary sózsiz. Bolashaqta Úkimet quramyna saılaýshylardyń basym kópshiliginiń daýysyn alǵan saıası kúshterdiń ǵana emes, Parlamenttegi basqa da par­tııalardyń ókilderi kirýi múmkin. Mundaı tásil atqarýshy bılikke búkil qoǵamnyń talap-tilegin eskeretin tıimdi sheshim­der qabyldaýǵa múmkindik beredi», degen edi Q.Toqaev.

Bul baǵytta aýqymdy ju­mys atqaryldy. Elimiz saıası jańǵyrtý úderisinde parlamen­tarızmdi damytýǵa kiriskeni belgili. Byltyr Ata zań­ǵa engizilgen ózgerister men to­lyqtyrýlar nátıjesinde ádil ári ashyq erejeleri bar saıası júı­eniń múlde jańa standarttary engizildi. Saıası partııalardy tirkeý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Tirkeýdiń qajetti shegi tómendetildi.

Saıasattanýshy, Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy Rızzat Elýbaevtyń aıtýynsha, saıası dodadaǵy báse­ke birtindep artyp keledi. Bul yqpaldy Parlament qurý úrdisinde baıqalady.

«О́zderińiz biletindeı, 2007 jyldan beri Parlamentte negizgi domınantty partııa boldy. Keıingi kezde bul modeldiń bir­­tindep ózgergenin baıqap otyrmyz. Mysalǵa, 2012 jyl­dan bastap 3+1 formýlasy negizinde Parlamentke bir­neshe partııa ótti. Sodan keıin sońǵy 2021 jylǵy elektoraldy saılaý kezinde alty partııa qatysty. Bıylǵy saılaý qarsańynda partııalyq saıası júıe úlken transformasııany bastan keship jatyr. Iаǵnı bul – partııaly júıe qaıta qurylady degen sóz. Jalpy, 2019-2023 jyldar aralyǵynda naqty quqyqtyq jáne saıası baza qabyldandy. Sonyń ná­tıjesinde kóppartııaly  júıe­niń qalyptasýyna, saıası plıý­ralızmniń qalyptasýyna al­ǵy­sharttar jasaldy», deıdi R.Elýbaev.

Naýqandyq partııalar kóbeımeı me?

Mundaı pikirmen Qazaqstan strategııalyq zertteýler ıns­tı­týtynyń aǵa sarapshysy Qýa­nysh Saılaý da kelisedi. Onyń paıymdaýynsha, elimizde kóppartııaly júıe qa­lyp­tasýyna alǵysharttar bar. Bıyl­­ǵy Parlament saılaýynyń naý­qany keshendi úderistiń bastamasy ǵana.

«Saılaý zańyna engizilgen ózgeristerden bólek, partııalar­dy qurý baǵytyndaǵy reformalar da jemisin berdi. Májiliske ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa tómendedi. Iаǵnı 20 myń qol jı­naýdyń ornyna 5 myń qol jınaý jetkilikti boldy. Bas­tamashy top músheleriniń qa­jetti sany da 30 paıyzǵa azaıdy. Partııa qurý talaptary jeńil­detilgennen keıin eki jańa partııa saılaý bastalmas bu­ryn tirkelip úlgerdi. Ádilet mı­nıstrligi qazirgi tańda taǵy birneshe partııanyń tapsyrǵan qujattaryn qarastyryp jatyr. Demek saılaý ótken soń da jańa partııalardyń paıda bolýy yqtımal», deıdi ol.

Degenmen sarapshy partııalar tarapynan saıası úderisterge qatysýdyń keshendi strategııa­sy ári uzaqmerzimdi jospary qajet ekenin alǵa tartady. Onyń pikirine súıensek, bir saılaý naýqanyna qatysyp, sodan keıin joǵalatyn partııalardyń kóbeıýi saıası ómirge teris áser etedi. Sondyqtan partııa qurýdan úmitti uıymdar men azamattar halyqtyń jappaı qoldaýyn ıelengen soń ǵana tirkelýi qajet dep esepteıdi.

Saılaý aldyndaǵy partııalyq tizimdi jasaqtaý jáne depýtat mandattaryn bólý kezinde áıelder, jastar jáne múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan 30 paıyzdyq kvota engizildi. Saıası partııalardyń Májiliske ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa tómendedi. Saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan qosyldy. Parlament pen máslıhattardy partııalyq tizim jáne bir mandatty okrýg boıynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosylady. Ál­bette, munyń bári saıası par­tııalardyń sanyn arttyryp, saıa­sı básekeni kúsheıtetini, halyq qalaýlylarynyń jańa legi paıda bolýyna septigin tıgizetini sózsiz.

Sarapshy Q.Saılaý­dyń aıtýynsha, kez kelgen saıası júıe­­niń maqsaty – tejeý men te­­pe-teńdik mehanızmin ornatý. Sondyqtan kóppartııaly júıe buǵan oń áserin tıgizedi dep esepteıdi. «Saıası arenada partııaaraly báseke jetkilikti deńgeıde ornyqsa, jeńisten úmit­ti partııa jeńý strategııasyn tabýǵa bet burady. Al barynsha kóp daýysqa ıe bolýdyń birden-bir joly – saılaýshylardyń, ıaǵnı halyqtyń su­ranysyna qulaq asý. Parla­ment ishinde de partııalar arasyndaǵy báseke osy organ­nyń basty fýnksııasyna – zań shyǵarýǵa oń áser etedi. Bı­liktegi partııa nemese partııa blogi, bir zań jobasyn daıyn­daǵanda parlamenttik oppozısııa ol jobany synap, balama usynys jasap, nátıjesinde, jetik zań shyǵarýǵa múmkindik jasalady», deıdi Q.Saılaý.

Saıası plıýralızmniń kelesi qadamy retinde Parlamentke ara­las júıeniń engizilgenin atap ótken jón. Mundaı propor­sıonaldy-majorıtarly úlgide saılaýshylardyń múddesi ult­tyq jáne óńirlik deńgeıde to­lyq kórinis tabatyny anyq. Soǵan saı Májilistiń depýtat­tyq korpýsynyń 70 paıyzy pro­porsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen ja­saq­talady. Partııalar tizim ar­qyly saılanýdan bólek, bir man­datty okrýgter arqyly da úmitkerlerin Parlamentke úki­lep jibere alady. Demek ha­lyq­tyń muń-muqtajyn aıtyp júrgenderdiń tómengi Palataǵa ótý yqtımaldylyǵy joǵary.

Saıasattanýshy Rızzat Elý­baev yqpaldy Parlament kóp­partııaly júıe arqyly ǵana qalyptasatynyn alǵa tartady. О́ıtkeni zań shyǵarýshy organnyń oı men usynysy ár alýan bolýy kerek. Saıası-ekonomı­kalyq, áleýmettik reformalar boıynsha túrli taraptyń tikeleı qatysýy arqyly ortaq sheshim qabyldaǵanda ǵana úlken nátı­jege qol jetetinine nazar aýda­ra­dy.

«Kóppartııaly júıeni odan ári damıtyn úrdis retinde qa­byldaýymyz kerek. Buǵan negizi sebep bolatyn máseleler bar. Qazirgi tańda saılaý júıesi men partııalyq zańnamanyń lıberızasııasy oryn aldy. Saılaý júıesi tolyqqandy ózgerdi. Sondaı-aq bıliktiń partııalarmen birigý úrdisine de tyıym salyna bastady. Iаǵnı Prezıdent partııadan shyqty, oblys ákim­deri men olardyń orynbasarlary partııa fılıaldaryn basqarýyna ruqsat etilmeıdi. Munyń bári – qalyptasqan partııalyq júıeniń qaıta jandanǵanynyń belgisi. Oǵan qosa, «El taǵdyry», «Urpaq jalǵastyǵy», «Yntymaq», «Qa­zaqstan halyq kongresi» partııalary tirkeýden ótip jatyr. Mysalǵa, 2019 jyldan beri 18-ge jýyq partııa tirkeýge ótinish bergen. Qazirgi tańda sonyń shamamen 10 partııasy bul jumysty naqty jalǵastyryp keledi. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta azamattar kóppartııaly júıege daıyn bolýy kerek», deıdi R.Elýbaev.

«Dıýverje zańy» jáne Qazaq eli

Aıtpaqshy, ǵylymı ortada majorıtarly júıeniń basty kemshiligi retinde «Dıýverje zańyn» atap kórsetedi. Mundaı fenomendi fransııalyq áleý­mettanýshy Morıs Dıýverje anyqtaǵan. Soǵan sáıkes bir mandatty okrýgterdegi majorıtarly saılaý ekipartııaly júıeniń qalyptasýyna jol ashatyn kórinedi. Mysaly, kóptegen shaǵyn partııa osy tásil arqyly Parlamentke ót­kenimen, onda úlken kúsh ıelen­beıdi. Sonyń saldarynan úlken partııalar báribir basym túsip, Úkimetti quraıdy. Ǵalymdar keıingi kez­deri mun­daı fenomendi Japonııa men Italııadan baıqaǵan.

Biraq «Dıýverje zańy» bú­kil elde júzege asady deýge kelmeıdi. Álemniń birqatar elinde ol oryndalǵan joq. Máselen, Fılıppınde majorıtarly júıe engizilgen 1987 jyldan beri birde-bir partııa Parlamentte kóp mandat alǵan emes. Sonymen qatar Úndistan, Kanada, Shotlandııada da osyn­daı jaǵdaı qaıtalandy. Osy oraıda elimizdiń tolyq­ majorıtarly júıege aýys­paǵanyn, Parlament depýtattary aralas júıe arqyly saılanatynyn eskergen jón. Endeshe, «Dıý­ver­je zańynyń» ámiri Uly dalaǵa júrmeıdi dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Saıasattanýshy R.Elý­baev Parlamenttegi par­tııalar sany­nyń jalpy qabyl­danǵan ortaq modeli joq ekeni­ne ekpin beredi. Sondyqtan zań shyǵarýshy organǵa kóp partııa­nyń engeni tıimdi.

«Qalǵany partııalardyń qan­shalyqty kópshilik mandatqa ıe bola alatyny mańyzdy. Jal­py, 2023 jyly Eýropa mem­leketterinde Parlament saılaýy ótedi. Solarǵa nazar aýdarsaq, koalısııalardyń qurylý trendi baıqalady. Kóppartııaly júıe­­de osyndaı koalısııalar qury­la bas­taıdy. Parlament qu­ramyna ený bir bólek, al kóp­shilik mandat alý – ekinshi másele. Sondyqtan bul – bir-birimen tikeleı baılanysty dúnıe. Aldaǵy ýaqytta munyń bári saıası básekeniń kúsheıip, partııalar yntymaqtastyǵyn arttyrýǵa jol ashady», deıdi R.Elýbaev.

Alaıda sarapshy Q.Saılaý Parlamentke engen partııalardyń sanynan bólek, sapasyna da mán berý kerek dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, qysqamerzimdi partııalardyń kóptigi saıası ahýal­dy turaqsyzdandyrýy múmkin. Sondyqtan belgili bir deńgeıde halyqtyń qoldaýyn ıelenýi qajet.

«Kez kelgen Parlamentte partııa sanynyń balansy bolady. Tym kóp partııanyń enýi de – ádette saıası turaqsyzdyqtyń bel­gisi. Mundaı jaǵdaıda Par­­­lamentte álsiz koalısııa qu­ry­lyp, partııaaralyq shıe­lenis­ter ony kez kelgen ýa­qytta ydy­ratýy múmkin. Shetel­der­­de qalyptasqan tıimdi model – myqty 4-5 partııanyń Parlamentke enýi. Bıyldan bastap Májilis aralas saılaý júıesi boıynsha jasaqtalady. Osyndaı júıeni qoldanatyn Germanııada «Býndestagqa» 5 úl­ken partııa saılandy. Sóıtip, «baǵdarsham» koalısııasy (qyzyl SPD, sary FDP jáne jasyldar partııasy) úkimet qurdy. Germanııa osyndaı tásildiń tabysty ekenin kórsetip otyr», deıdi Q.Saılaý.

Aıtpaqshy, 19 naýryzda óte­tin saılaýda daýys berýdiń aıtarlyqtaı ereksheligi bar. Bul joly saılaý bıýlletenderi birneshe túspen beriledi. Qud­dy jekpe-jek sportynyń bel­beýleri sekildi. Olardyń ár­qaısy deńgeıine qaraı túrli boıaýmen kómkerilmek. Máse­len, Májiliske partııalyq tizim boıyn­sha saılanatyn kan­dıdattarǵa kók tús bekitilgen. Al bir mandatty okrýgter boıynsha úmit­kerlerdi jasyl qaǵazdan tań­daısyz. Osy eki tús arqyly tómengi Palatanyń depýtattary anyqtalady. Sondaı-aq oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń máslıhattarynan úmitkerlerdi qyzyl kúreń tústi bıýlletennen belgileısiz. Al bir mandatty okrýgterden más­lıhatqa kandıdat atan­ǵan­dar­dyń tizimi qyzǵylt sa­ry blankide beriledi. Soń­ǵy bıýlletenniń túsi sur. Sol arqyly oblys­tyq mańy­zy bar qalalar, aýdandar máslıhat­tarynyń birmandattyq aý­maq­­tyq saılaý okrýgterinen úmit­­ker­lerdi tańdaısyz. Osy­laı­sha, 17 oblystyń aýma­ǵyn­da or­nalasqan árbir saılaý ýchas­kesinde bıýlletenderdiń 5 túri, al 3 megapolıste 4 bıýlleten beriledi.