«Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz...». Keıingi býyn jastardyń ishinde hákim Abaıdan qalǵan amanatqa adal, ǵylymsúıgish balalardyń kóbeıip kele jatqany kóńil qýantady. Mysaly, taıaýda ǵana Qostanaıdaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebinde bilim alyp júrgen úsh birdeı oqýshy Belgııa astanasy Brıýsselde ótken «Student Research Conference» halyqaralyq ǵylymı jobalar baıqaýynyń jeńimpazy atandy.
Atalǵan ǵylymı jobalar baıqaýynda 12-synypta oqıtyn jas bıologter Asan Asanov pen Ámirhan Asylhan «D dárýmeniniń Drosophila melanogaster mýtasııasynyń paıda bolýyna áseri» atty genetıkalyq zertteý jumysy úshin birinshi dárejeli dıplomǵa ıe boldy. Al 8-synyp oqýshysy Baýyrjan Ámirǵalıevtiń ǵylymı jumysy ekologııa baǵytyndaǵy ozyq izdenis retinde tanyldy.
Birazdan beri D dárýmeniniń jemis shirkeıiniń mýtasııaǵa ushyraýyna áserin zerttep júrgen Asan men Ámirhan bir jarym jyldyń ishinde osy máselege qatysty kóptegen ǵylymı tájirıbe júrgizipti.
– Ǵylymı jumysymyzǵa ustazymyz, bıologııa pániniń muǵalimi Selvın Djeıkobs jetekshilik etti. Bastapqyda biz drozofılany býdandastyrý arqyly genetıka salasynda kóptegen jańalyq ashqan Tomas Morgannyń zertteýlerin qaıtalaǵymyz kelgen. Bir jarym jyl boıy drozofıla ósirip, túrli tájirıbe júrgizdik. Osylaısha, mýtasııa jıiligine D dárýmeniniń de áser etetinin baıqap, ǵylymı jumysymyzdyń negizgi baǵytyn aıqyndap aldyq. Bul taqyryp búginde álemdik deńgeıdegi asa ózekti máselelerdiń biri bolyp sanalady. Tehnologııa ilgeri damyǵan saıyn adamzattyń qaterli isik aýrýlaryna shaldyǵýy da jıilep ketkeni baıqalady. Sondyqtan onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alý, qaterli dertke qarsy qýatty dári tabýdyń joldaryn izdestirý ústindemiz. Únemi qoldaý kórsetip, durys ǵylymı baǵyt nusqap, osyndaı joǵary nátıjege jetýimizge kómektesken ustazdarǵa alǵys aıtamyz, – deıdi halyqaralyq baıqaýdyń jeńimpazdary.
Zııatkerlik mekteptiń 8-synyp oqýshysy Baýyrjan Ámirǵalıev atalǵan baıqaýǵa bıologııa ǵylymdary seksııasynyń «Ekologııa» baǵyty boıynsha qatysypty. Jas ǵalym temeki súzgilerin ýtılızasııalaý arqyly qaıta óńdeý joldaryn qarastyryp júr.
– Temeki qaldyǵyn kádege jaratý úshin tuqyldy sazben aralastyryp, odan kirpish jasaýǵa bolady. Muny men Melbýrnda turatyn Aýstralııa ǵalymy Abbas Mohadjeranıdiń tájirıbesinen bildim. Osylaısha, ózim de temeki tuqyly qosylǵan sazdan kirpish jasaýǵa umtylyp kórdim. Zertteý nátıjesinde kirpish quıýdyń ózindik tehnıkasyn oılap taptym desem bolady. Bul ádis arqyly, birinshiden, qorshaǵan ortaǵa zııany zor asa qaýipti qoqystan qutylasyz, ekinshiden, jyly ári berik qurylys materıalyn jasaýǵa bolady. Qazirgi kezde qorshaǵan ortanyń temeki qaldyǵymen lastanýy – búkil álem boıynsha birinshi kezekte turǵan ózekti ekologııalyq másele. Mysaly, «National Geographics» málimetinshe, jer júzinde jyl saıyn 7 mıllıardqa jýyq temeki tuqyly tastalady eken. Ustazym Galına Vartanıannyń ǵylymı jetekshiligimen elimiz boıynsha alǵash ret osyndaı mańyzdy zertteý jumysyn qolǵa alyp, temeki qaldyqtaryn joıýdyń derbes ádistemesin qasap shyqtyq. Saz – ekinshi qaıtara paıdalanýǵa kelmeıtin shıkizat. Al temeki tuqyly qosylǵan kirpish shyǵyndy azaıtady jáne qorshaǵan ortany jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Sebebi temeki qaldyǵynda saqtalǵan aýyr metaldar men sellıýloza asetaty ondaǵan jyldar boıy ydyraýy múmkin ǵoı, – deıdi jas ǵalym.
Jeńimpazdar bıyl mamyr aıynda bilim, ǵylym, mádenıet jáne óner salasynda joǵary tabysqa qol jetkizgen jastardyń basyn qosatyn «Grand gala award Paris 2023» halyqaralyq marapattaý rásimine shaqyrtý aldy.
Qostanaı oblysy