«Qyzyl kitap»: Jańa basylymnyń jańalyqtary

Búginde qyzyl qasqyr, qara kúzen, qabylan jáne keıbir taý arqarlaryn endi qazaq jerinen jolyqtyra qoıýymyz ekitalaı. О́ıtkeni bul janýarlardyń Qazaq­stan jerinde kezdeskeni jaıly jarty ǵasyrdan beri birde-bir derek joq. Túrli ekologııalyq fak­torlar men júgensiz ketken bra­konerlik shabýyldardyń kesirinen atalǵan ańdardyń ornyn sıpap qaldyq.

Elimizde «Qyzyl kitaptyń» besinshi basylymy jetkilikti qarjylandyrý bolmaýynan ke­sheýildep keledi. On jylda bir basylyp shyǵatyn «Qyzyl ki­tapqa» ósimdikter men janýarlar túrlerin en­gizý jáne odan shyǵarý jóninde usynystar ázir­leý úshin vedomstvoaralyq botanıkalyq-zoologııalyq komıssııa qaraıdy. Keń-baıtaq Qazaq­stan aýmaǵynyń tabıǵat jaǵdaıyna sáıkes ósimdikter men jan-janýarlar dúnıesi de alýan túrli bolyp keledi. Qazaqstan faýnasynyń geno­qory kitabynyń (1989) málimetinshe, elimizde tek omyrtqaly janýarlardyń (balyqtar, qosmekendiler, baýyrymen jorǵalaýshylar, qustar, sútqorektiler) 835 túri esepke alynǵan. Al omyrtqasyz ján­dikterdiń tek jartysyna jýy­ǵy ǵana anyq­talǵan, ıaǵnı 50 myńdaı shybyn-shirkeı, qurt-qumyrsqa, órmekshi, kene, ulý bar.

2006 jyly Úkimet qaýlysymen beki­tilgen «Qyzyl kitapqa» dóńge­lek­aýyzdylar men balyqtardyń 18 túri men túrsheleri, qosme­kendilerdiń 3 túri, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 10 túri, qus­­tardyń 57 túri jáne sút­qo­­rek­tilerdiń 40 túri men túr­she­leri, barlyǵy omyrtqaly janýarlardyń 128 túri (túrshesi) engen. Olardyń arasynda, jo­ǵaryda atap ótkenimizdeı, I sanat­taǵy sútqorektilerdiń tórteýi – qyzyl qasqyr, qara kúzen, qaby­lan, taý arqarlarynyń Qyzylqum, Altaı jáne Qarataý túrsheleri, qustardan aq láılek, qyzǵylt birqazan, ıtelgi, lashyn, bıdaıyq túrleri Qazaqstan j­e­rinen bir­jola joǵalyp ketse, mármer shúre­geı­diń qonystanýy jaıly 20 jyldan asa ýaqyt­tan beri derek joq.

Orman sharýashylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi komıtetiniń habarlaýynsha, tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzý de­rekteriniń jyl saıynǵy dınamıkasy artpasa, azaıyp otyrǵan joq. Sa­lys­tyr­maly túrde qymbat ba­ǵa­­lanatyn múıizine bola qara­quıryq, elik brakonerler qo­lynan jıi oqqa ushatyn kórinedi. Máselen, 2018 jyly 2 arqar, 19 qaraquıryqty zańsyz atý deregi tirkelgen. Joıylyp bara jatqan túrge jatatyn ıtelgi men suńqar qustaryn aýlaý da tolastar emes. 2016 jyly 25 ıtelgi, 2018 jyly 23 suńqar, 7 ıtelgi qusy zańsyz shetel asqan. Zoolog maman­­dardyń aıtýynsha, ózen kámshaty, qara kirpi, ala jerteser, aqquıryq, úlken myqı, turymtaı, jumbaq shybynshy, ásem shymshyq túrleri popýlıasııalary mól­sherden tys kóbeıgendikten, «Qyzyl kitaptyń» úshinshi basylymyna engizilmeı, tizimnen shyǵarylǵan eken.

Qazaqstannyń qazirgi janýarlar álemi, sonymen qatar bu­rynǵy geolo­gııalyq dáýir faý­nasy jaıly jańa ǵylymı má­limetter alý, olardyń evolıýsııasyn zertteý jáne qorshaǵan orta jaǵdaıyna baılanysty popýlıasııa dınamıkasynyń zań­dylyǵyn anyqtaý – Zoologııa ınstıtýtynyń min­deti. Atalǵan ınstıtýt mamandary sırek ja­nýarlardyń taralýy men sany jónin­degi maǵlumattardyń azdyǵyn, sáıkesinshe saqtaý sharalary jóninde qandaı da bir sheshim qabyldaý qıyndyq týdyratynyn alǵa tartady.

«Elimizdiń «Qyzyl kitaby» tek qana sırek jáne quryp bara jatqan ań men ósimdik jáne jándikterdiń tizimin jınaqtap qana qoımaıdy, bul kitap kádimgideı qu­qyqtyq mártebesi bar qu­jat sanalady. Batys Eýropa nemese basqa da el­dermen salystyrǵanda, bizdiń «Qyzyl kitaptyń» aıyrmasy – osynda. Kóptegen elde ony ǵy­lymı ınstıtýttar nemese qoǵam­dyq uıymdar shyǵara beredi. Bizde jáne TMD elderinde «Qyzyl kitaptyń» zańdyq mártebesi bar, sondyqtan onyń jasaqtalýy – mem­lekettiń baqylaýynda. Iаǵnı Úkimet janýarlardyń sırek kez­desetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túr­leriniń tiz­besin bekitedi. Sonyń negizinde ázir­lengen «Qy­zyl kitap» ań jáne ósimdik túrleri týraly tolyqqandy aq­paratty qamtıdy. Onda ańnyń latynsha, qazaqsha, oryssha ataýy, quryp ketken nemese joıylyp bara jatqan, qalpyna kelgen túr boıynsha mártebesi kórsetiledi», deıdi Zoo­logııa ınstıtýtynyń bas dırektory Roman Iаshenko.

Onyń aıtýynsha, 1991 jyly shyqqan Qazaqstannyń «Qyzyl kitabynyń» ekinshi basylymy qarjy tapshylyǵyna baılanysty rotasııalyq kóshirme arqyly bar-joǵy 500 danasy basylǵan. Qazir bul kitap sırek kezdesedi. Budan keıin 2003 jyly memleket qoldaýymen Zoologııa ınstıtýty men «TETIS» ǵylymı qoǵamy qolǵa alyp, «Qyzyl kitaptyń» ekinshi bóligin shyǵardy. Onda zııankesterdiń 85 túri, 2 órmekshi tárizdiler qamtyldy. Onyń biri – Túrkistan shaıany. Alaıda ba­sylymnyń omyrtqalylarǵa ar­nalǵan bóligi shyqpady. 2010 jyly baspadan shyqqan «Qy­zyl kitaptyń» taralymy aldyńǵy­lardan anaǵurlym ósken.

«Qyzyl kitap» degenimiz negizgi úsh danadan turady. Birinshisi – Úkimette, ekinshi danasy ýákiletti organ – Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­liginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetinde, úshin­shisi ázirleýshide qalady. Bul – Zoologııa ınstıtýty. Osydan keıin baryp ol keń taralymǵa shyǵady», deıdi Zoologııa ınstıtýtynyń mamandary.

Kitap qazaqsha, oryssha jáne aǵyl­shyn­sha ázirlenedi. Aıta keterligi, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komı­tetinde Zoologııalyq komıssııa bar. Onyń quramyna túrli sarapshylar kiredi. Zoologııalyq komıssııa eki bólik­ten turady, bireýi – balyq túrlerine arnalǵan, ekinshisi basqa barlyq ań túrine jaýapty. Zoologııa ınstıtýtynyń mamandary sońǵy komıssııa qu­ramynda bar.

«Qyzyl kitapqa» janýar tú­rin engizý nemese alyp tas­taý – Zoologııalyq ko­mıs­sııanyń qu­zyretinde. Sondaı-aq el Pre­zıdenti osyndaı sheshim qabyldaı alady. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2020 jyly Kas­pıı ıtbalyǵy О́simdikter men janýarlardyń sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túrleriniń tizbesine alyndy.

Aıta keterligi, bıyl Jaıyqta kezde­setin kútim (oıyqtis) degen balyq janýar­lardyń sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túrleriniń tizbesinen shyǵarylypty. Kerisinshe, Zoo­logııalyq komıssııa sheshimimen tizbege jolbarys qosylǵan.

«Biz Reseıden Amýr jolbarysyn Bal­qash mańyna Ile-Balqash tabıǵı rezervatyna jer­sindirmekpiz. Qazir jolbarys ómir súre alý úshin jaǵdaı jasalyp jatyr. Eń aldymen, landshaft ómir súrýge qolaıly bolýy qajet. Ol nemen qorektenedi, sol eskeriledi. Qazir ekojúıeni qal­pyna kel­ti­rý júrgizilip jatyr. 2024-25 jyldary alǵashqy jol­barysty berý jospar­lanyp otyr. Nege Ýssýrı nemese Sibir jolbarysy tańdaldy? О́ıtkeni ol – joıylyp ketken Turan jolbarysyna genetıka jaǵynan eń jaqyn túr. Qazir keıbir genetık ǵalymdar osy eki jolbarysty Qurlyqtyq túrshege jatqyzady. Qalpyna kelti­riletindikten, qazir jolbarys sırek kez­desetin quryp bara jatqan túr qataryna alyndy», deıdi ınstıtýt basshysy.

Ekobelsendi Sáken Dildahmet jolbarys popýlıasııasyn qalpyna keltirýge bolatynyn aıtady. «Balqash mańy – sýly batpaqty-qamysty aımaq. Qazir rezer­vatta jolbarysqa barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Azyq-túlik bazasy sany ósiri­lip keledi. Olar – toǵaı buǵysy, elik, qaban. Sondaı-aq to­rańǵy aǵashyn qaıta otyr­ǵyzý qolǵa alynǵan. Eń bastysy, ha­lyqpen úlken jumys júrgizilip jatyr», deıdi ol.

Bir qyzyǵy, keıingi jyldary ǵana sany ósip, qalpyna kele bastaǵan kıikti keıbir adamdar sırep ketken ańdar qataryna jat­qyzylady dep sanaıdy. Alaıda bul qate túsinik eken.

«Kıik Qazaqstannyń «Qyzyl kita­byna» enbegen. Kóp adam osylaı dep qa­telesedi. Bul – elimizde aýlanatyn ań sana­tynda. Alaıda Halyqaralyq Qyzyl tizimge joıylyp bara jatqan janýar retinde alynǵan. Kıik Qazaqstanda, sonymen qatar Batys Qazaqstannyń Reseımen shektesetin aýdandarynda kezdesedi, sonymen qatar Moń­ǵolııada bir túri bar. Onyń sany – 7-9 myńdaı ǵana, óte az. Osy kıik túriniń basty qory bizde, úsh popýlıasııa – Betpaqdala, Ústirt jáne Batys Qazaqstan popýlıasııasy. Bul túr qysqa ýaqytta tez kóbeıe alatynymen erek­shelenedi. Biz qazir sondaı kóbeıgen keze­ńin kórip otyrmyz. Olardyń sany óte jyl­dam azaıyp ketýi múmkin», deıdi R.Iаshenko.