Iаarkko Tonttı – fın jazýshysy. Ýnıversıtette zańger mamandyǵy boıynsha oqysa da, ol ádebıetpen aınalysýdy ómirlik maqsatyna aınaldyrǵan. «Jara», «Mura», «Samǵaý», «Bı zaly», «Qaıta qaýyshqan klass» sııaqty romandary jaryq kórgen. Fın qalamgerimen áńgimemiz aǵylshyn tilinde órbidi.
– Siz ýnıversıtette zańger mamandyǵynda oqypsyz, al ádebıetke qalaı keldińiz?
– Bala kezimde kitap oqýdy unatatynmyn, áne sol shaqta eseıgende jazýshy bolýdy armandaıtynmyn. Biraq orta mektepte ómir súrý úshin laıyqty kásip kerek dep oılap, zańger mamandyǵy boıynsha dıplom alýdy sheshtim. Birneshe jyl zańger bolyp jumys istegennen keıin, eń sońynda adam óz-ózine adal bolýy kerek dep oılaı bastadym. Qandaı ómir súrgim keledi degen úlken suraq únemi aldymnan shyǵa berdi. Sodan keıin shyǵarmalar jaza bastadym, birneshe jyldan keıin alǵashqy kitaptarym jaryq kórdi. Osylaı ádebıet tabaldyryǵyn attadym. Seniń suraǵyń tosyn eken, osy oraıda men ótken sátterime bir qaıyrylyp qaraǵandaı boldym.
– Zań ǵylymdarynyń doktory bolsańyz da, óleń jazasyz, ádebıetke qyzmet etesiz. Sizdiń elińizde ádebıetshilerdiń róli qandaı?
– Bizdiń eldegi qalamgerler tym quryǵanda abstraktili deńgeıde mádenı mártebege ıe. Olar kishkentaı elde ana tilimiz ben mádenıetimizdi qorǵaý jáne nasıhattaý qajet ekenin jaqsy túsinedi, al ádebıet munyń bir joly ǵana. Adamdardyń kóbi kitap jazýdy armandaıdy, al baspagerler jyl saıyn jazýshylardyń myńdaǵan qoljazbasyn alady. Biraq jazýshylardyń mádenı mańyzy baǵalansa da, kóp aqsha tappaıdy. Kóptegen jazýshy buqaralyq aqparat quraldarynda jıi kórinedi, qarapaıym halyq áli de sóz ustaǵandardyń aqyl-keńesin tyńdaıdy.
– Birinshi kitap shyǵarmashylyq úshin óte mańyzdy. Alǵashqy kitabyńyz shyqqan kezde qandaı kúıde boldyńyz? Shyǵarmalarym arqyly álemdi ózgertemin degen asaý oı sizde de boldy ma?
– Meniń alǵashqy kitabym «Výosıkırja» (2006) atty óleńder jınaǵym edi. Onyń baspadan shyǵýy da bir ǵanıbet is boldy. Sol sátti qanshama jyl boıy armandadym. Bul men úshin áli de qymbat. Onyń búkil álemde áli de jańa oqyrmandaryn taba alatynyna senimdimin.
– Bylaıǵy jurt elektrondy kitap qaǵaz kitaptyń ornyn basady degendi jıi aıtady, bul múmkin be?
– Qaǵazǵa basylmaı, ekrannan oqylsa da, óleńdi óleń, romandy roman dep aıtýǵa bolady. Biraq dástúrli kitapta mıstıkalyq saryn bar. Qaǵazdyń ıisi, paraqtardy ashqandaǵy sezim bul múlde basqasha dúnıe. Elektrondy kitap oqý da jaqsy dástúr. Ásirese saıahattaǵanda, chemodanda kóp kitap salýǵa oryn bolmasa, elektrondy kitaptarǵa júginemiz.
– Fınlıandııada jazýshylar kitap jazyp jaqsy aqsha taba ala ma?
– Keıbireýler solaı istep júrgen bolýy múmkin, biraq óte az. Jazýshylardyń kópshiligi qyrýar aqsha tabady dep aıtý qıyn. Degenmen bizdiń elde qalamgerler men basqa da óner qaıratkerlerine granttardyń, memlekettik jáne jeke mádenı qorlardy qarjylandyrýdyń jaqsy júıesi qalyptasqan. Jyl saıyn grantqa ıe bolatyn kásibı jazýshylar barshylyq, biraq olarǵa beriletin grant aqysy tym az mólsherde. Árıne, olarǵa kitaptaryn satýdan aqsha túsedi. Atalǵan qarjynyń bir bóligi memlekettik nesıe quqyǵy júıesinen (PLR) keledi, ıaǵnı barlyq jazýshy óz kitaptarynyń kitaphanalyq nesıeleri úshin ótemaqy alady.
– Frans Emıl Sıllanpadan keıin fın jazýshylary Nobel sahnasyna kóterilgen joq, nege? Jaqsy shyǵarmalar jazylmaı jatyr ma?
– O, Nobel syılyǵy! Bul qyzyqty taqyryp, onyń ústine sen jaqsy suraq qoıyp otyrsyń. Biraq meniń jaýabym mynadaı. Men Nobel sııaqty úlken ádebı júldelerdiń jankúıeri emespin. Búkil álemde myńdaǵan keremet jazýshy bar. Olardyń tek sanaýlysyna ǵana syılyq berý – lotereıa sııaqty ádiletsizdik. Nobel nemese basqa syılyqtarǵa laıyq bolǵan, biraq ártúrli sebeppen olardy eshqashan ala almaıtyn kóptegen sóz zergeri aramyzda júr. Júldeler ádebıetke emes, at jarysyna nemese sportqa jarasady.
– Men álem ádebıetin zerttep júrmin, qazir kóptegen tanymal jazýshy kitaptaryn aǵylshyn tilinde jazady. Bul jahandanýdyń kóri- nisi me?
– Meniń oıymsha, aldaǵy jyldary aǵylshyn tilinen basqa tilderdegi jazýshylardyń álemdik mádenıette mańyzy arta túsedi. Aǵylshynnyń róli tarıhı sebepterge baılanysty, Brıtan ımperııasy jáne sol sııaqty nárselerge qatysty bolyp keldi. Álemdegi jazýshylardyń kópshiligi basqa tilderde jazady, bul jaqsy úrdis, bizge aǵylshyn tilinen góri, basqa tilderde jazylǵan kitaptar kóbirek qajet.
– Qazir jazýshy men oqyrmannyń arasy alshaqtap ketken joq pa?
– Jazý – ózgelermen qarym-qatynas ornatý, solardyń sana-sezimine áser etý. Alaıda oqyrmandar kitapty jazýshy oıyndaǵy maqsattan múldem basqasha túsinedi. Bul úrdis maǵan unaıdy.
– Kórkem ádebıet ózge elderge keń taralýy úshin tabıǵı túrde kórkem aýdarmaǵa súıenedi, bul týraly qandaı oıdasyz?
– Meniń oıymsha, biz ómir súrip jatqan álemge aǵylshyn tilinen góri, basqa tilderde jazylǵan kitaptar kóbirek qajet. Bul bizge bir tilden ekinshi tilge emin-erkin aýdaratyn aýdarmashylar aýadaı qajet degendi bildiredi. Jahandanǵan álemde aýdarma basty ról oınaıdy.
– Álem ádebıetindegi eń myqty bes jazýshy kim dep oılaısyz?
– Shynymdy aıtsam, buǵan naqty jaýap bere almaımyn, bul jaǵynan meni qınama. Adamzat qoǵamyndaǵy eń jaqsy kitaptardy áli taba almaǵanyma senimdimin. Únemi jańa kitaptardy izdeımin, basqalar estimegen nemese bul týraly kóp bilmeıtin shyǵarmalar kezdesse degen úmitim meni alǵa jetelep keledi. Ádebıet áleminde qanshama asyl qazyna bar. Ony bólip-jarý da aqylǵa syımaıdy.
Áńgimeslesken
Dúısenáli Álimaqyn,
«Egemen Qazaqstan»