Ár adam – ómir dápteri

«Altynym» degen ádemi de ádepti sózimen talaı oqyrmanynyń júregine jol tapqan Ákim aǵa Ysqaq sondaı jan. «Altynym! Eń úlken baılyq – Adam. Eń keremet syılyq – kóńil. Adamyńdy qurmette, kóńilińdi kir­let­pe!» Dál osy sózder ómiriniń ura­nyndaı aqynnyń. Ár oqyrmany men tilekshisiniń kóńil terezesine úńilý jazýshynyń ulaǵatty isindeı bolyp ketken.

О́tkende aqyn aǵa «Adam – ómir dápterin» syıǵa tartty. Bir demmen oqyp shyqtym. Ákeniń ulyna jaz­ǵan ósıet-kitaby kez kelgen adam­dy izgilikke jetelep, adaldyq pen ádep­tilikke bastaıdy. Árkim óz ákesimen til qatysqandaı, syr aqtarǵandaı kúı kesheri anyq. Asqar taýyńdy endi ǵana tanyǵandaı, naǵyz bet-beınesin, aqyl-parasatyn endi túsingendeı túleısiń.

Atasynyń ósıetimen ósken Ákim aǵa: «Basyma túsken syn sátterde ata amanatyna júgindim. Dem ber­di, alǵa súıredi. О́zi ómirden ótse de, sózi jadymda jańǵyryp, áli kúnge deıin menimen ómir súrip keledi. О́sıet sózderi ǵana emes, kózi tirisinde ómirlik taǵylym bergen sabaqtary da az emes», deıdi. Osylaısha, ata amanatyn urpaǵyna jetkizýdi perzent­tik paryzy sanaǵan avtor «sol súr­lemdi joldyń izimen óz urpaǵyna sóz qaldyrǵan» eken. Jeke bastyń qol jetkizgen nápaqasymen ólshep, tur­mystyq jaǵdaıdyń dárejesimen tarazylamaıdy ákelik amanatyn. Keń tynyspen, álemge ún qatqandaı sabyrly qalpymen syr shertedi. «Altynym», «Ulym» dep bastalatyn áke ósıeti shyndap kelgende árbir ata-ananyń óz ul-qyzyna aıtar amanaty – aqyly, tilegi men úmiti, artar senimi men aqtarar jan syry ispetti.

«Adam – ómir dápteri» – Ákim Ysqaqtyń uly Muhtarǵa jazǵan 37 hat-syrynan quralǵan kitap. Otyz jeti hattyń árbir sózinen ákelik úl­ken qamqorlyq, ákelik tilek pen arman tunyp turǵanyn ańǵarý qıyn emes. Ár hatty oqyǵan saıyn ata men nemere arasyndaǵy erekshe bir meıi­rimdi, áke men ul arasyndaǵy tereń túsinistikti, ul men ákeniń bir-birine degen qurmetiniń quny sheksiz ekenin ańǵarasyń.

Ulyna hat jaza otyryp, urpaqqa tárbıe berer sóz aıtqan aqyn: «Ulym! О́mirde eń jaqynyń – ata-anań, atań, ájeń. Dostaryń da qymbat ekenin bilemin. San túrli taǵdyr tolqynynda olar ózgerýi de múmkin. Janyńda tek adaldary ǵana qalady. Al seniń janashyryń retinde qandaı jaǵdaıda da ata-anań eshqashan da ózgermeıdi. О́mir sen oılaǵandaı bola bermeıtini de aqıqat. Son­dyqtan «ómir degenimiz – kú­res» dep beker aıtylmaı­dy. Bul arman, adaldyq, na­mys úshin kúres ǵumyr boıy jal­­ǵasady», degen ulaǵatty oıyn jetkizedi.

Ras, ákeniń perzentine aıtary taýsylmaıdy. Biraq ár áke onyń bárin ártúrli jet­kizedi. Biri – sózben, endi biri – isimen. Tipti aıtaryn múlde jetkize almaıtyndar da jeterlik. Ákim aǵasha aıtsaq, «Balalary eseıgen soń áke­lik nıet ishte jalyndap turǵanymen syrtqa shyǵara bermeıtinder» de barshylyq. Avtordyń aıtqanyna sú­ıensek, «О́mirden túıgen oıyn qal­­dyra bilý – adamdyǵyńnyń bir bel­gisi emes pe?!» Al aqynjandy áke­niń maqsaty – «júrekke jetetin, máńgilik qalatyn sóz jazý». Sol úshin de ol «jan dúnıesindegi syrlardy, kókeıindegi oılardy aq paraqqa senip tapsyrady».

Qazaqta «tegine tartqan» degen kesimdi sóz bar. Ásirese uldyń boıyn­daǵy jaqsy-jamandy qasıetterin baıqasa, ony eń birinshi áke men ata tárbıesinen kóredi. «Tegine tartqan eken», deıdi. Jaqsylyǵyn aıtsa – maqtaǵany, jamandyǵyn baıqasa – kemdigin betine basqany. Al perzent úshin, onyń ishinde er bala úshin ákeniń orny bólek. О́ıtkeni ákeniń perzentine qaldyrar eń úlken murasy – jaqsy tárbıesi ǵana. Mal-múlki, jıǵan-tergeni, abyroı-bedeli ulǵa ómirlik azyq bola almaıdy. Atadan aq bata alǵan, áke mektebinen ótken bala sol amanatqa qııanat jasamaýǵa tyrysady. Sol sebepti de halqymyz, «Bir ákeniń tárbıesin júz mektep te bere almaıdy», deıdi.

Al Ákim aǵanyń uly Muhtarǵa amanattaǵan murasy ne deısiz be?! Ol murasy – ákeniń «Júrekten shyq­qan jeti sózi», «О́ziniń ózine sabaq­tary» men «Ota aldyndaǵy oılary». Kitaptyń ón boıyndaǵy ákeniń aqy­ly – qarapaıym adam qundylyqtary – úlkendi syılaý, anany qurmetteý, jaqsydan túńilmeý, tamyryńnan ajyramaý, jaqynyńdy jat sanamaý, týǵan jerdi qadirleý, Otandy satpaý. Sosyn kitabynyń tumary bolǵan myna sózder.

«Adam – ómir dápteri.

Qolmen jazýyń mańyzdy emes, shynaıy júrekpen jazýyń mańyzdy.

Qoltańbańnyń qaǵazda qalýy ma­ńyzdy emes, ómirlik qaldyrar sóziń men isiń mańyzdy.

Jurt aldynda sóıleýiń mańyzdy emes, bergen ýádeńdi, adamdyq boryshty oryndaýyń mańyzdy.

Áıteýir byqsyp tirlik jasaý emes, ottaı jana bilýiń, ózińe kerektini taba bileýiń, ómirde qala bilýiń mańyzdy.

Balam, hat jazý da mańyzdy emes, ósıetimdi este saqtaýyń, ony urpaqqa jetkizýiń mańyzdy.

Mine, osy saǵan amanat!».

Áke – árqashan ulǵa taıanysh. Son­­dyqtan da bolar anadan meıirim kúter balanyń ákeden súıeý izdeıtini, qorǵan tabatyny. Sol sebepti de bo­lar ulyn izgilik pen izettilikke, meıi­rim men adaldyqqa baýlı otyryp áke Ákim: «Altynym, áıteýir álsiz bolma! Álsizder ǵana kóńil kúıi joq­ta jaqynyna qatty sóz aıtyp, tun­jyrap, salqyn qabaq tanytady. Myqtylar ǵana qaı ýaqytta da ózine qymbat janyn zor qurmetpen qarsy alyp, kúndeı kúlimdep jarqyrap turady.

Seniń álsiz bolýǵa haqyń joq! О́ıt­keni seniń adamnan, jaqynyńnan artyq álemde baılyq ta joq!», dep túısiksiz jannyń ózine tyń sezim men senim uıalatar sóz aıtatyny.

Ár oıyn ómirdiń ózinen alyn­ǵan mysalmen naqtylap, ádemi de áserli estelikterimen áspettep, aıtar syr-pikirin ańyz-áńgimelermen aıshyqtap bergen avtor: «Júrip ótken jolyńda aıaq astynda tas jatsa, óziń súrinbeseń de alyp tasta. Senen keıin júrgender zábir shekpesin» deýshi edi buryńǵylar» dep, ómirdiń ashy-tushysyn kórgen úlkenderdiń de ulaǵatyn oraıyn taýyp usynyp otyrady.

Sapar shekken elderdiń taǵylym­ǵa toly maqal-mátelderin teńizden mar­jan súzgendeı iriktep alyp, bel­gili tulǵalardyń sózderin jıyp-te­rip berýi de ákelik qamqorlyqtyń bir úlgisindeı eken. Al aqynnyń ózi­niń ǵana emes, ulynyń da ómirlik boı­tumaryna aınalǵan sózi – «Bári de jaqsy bolady!». Ár hattyń túıinindeı bolǵan qysqa qaıyrymdary da qurǵaq keńeske qurylmaǵan, oı salady, oılantady. Bir ǵana sóz – «Adam bo­lýyń – júregińdegi gúldi soldyrmaı, tońdyrmaı alyp júrýiń. Al baqytty adam bolýyń – sol gúldi qulpyrta, jaınata bilýiń!». Túıini de osynda – «Kóńilindegi kúndi joǵaltqan adam sulýlyǵyn da joǵaltady».

Al siz adamdyq gúldiń jaı­­qal­ǵanyn kóre aldyńyz ba? Biz ózi ómir­­­diń ár sátine qýana alamyz ba? Araı­­lap atqan ár tańdy kúlimdep, aq tilek­pen qarsy alamyz ba? Adamǵa sán beretin qasıetter qaısy? Qaıta-qaı­ta jasaǵan óz qateligimizdi tez keshi­remiz, al ózgeniń qateligin she? Sizge ómir ekinshi ret berilse, ne ister edińiz? Pendeshilik turǵydan kelgende «О́mir dápterde» qoıylatyn osy suraqtardyń kóbine jaýap bere almaı, kibirtiktep qalýymyz ábden múmkin. О́ıtkeni kóbimiz atanyń amanatyn arqalaı alǵan joqpyz, ákeniń táliminen shólimiz qanǵansha sýsyndap, meıirimine qanyp, bir-birimizge qýanysh syılar izgi tilek, jyly sóz aıtpadyq...

TÚIIN. Ras, ár adamnyń óziniń ómir dápteri bolady. Ol dápterdi kim qalaı, nemen toltyrady – ár pendeniń peshenesine jazylǵan dúnıe. Biriniki qatelikke toly shımaı-shatpaq bolýy múmkin. Endi biriniń qoıyn dápteri ózine qundy bolǵanymen elge qajetsiz. Kóringen jerde jazylyp, jyrtylyp, jaramsyz bolyp qalatyn jazba-japyraqtar da jeterlik. Árkimniń óz ómirinen úzilip túser japyraq-jazbalary bar. Al sizdiń ómir dápterińizde ne jazylǵan? Urpaǵyńa aıtar amanatyńyz qandaı? Ul-qyzyńyzǵa qaldyrar murańyz ne?