Geografııa pániniń kúrdeli jaǵdaıy

Qazirgi kezde el mektepterinde 5-6-synyptarynda Jaratylystaný, al 7-11-synyptarda Geografııa páni oqytylady. Respýblıkanyń Geografııa páni muǵalimderiniń qaýymdastyǵy 8-synypta Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy, 9-synypta Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne  áleýmettik geografııasy baǵdarlamadan tys qalyp qoıǵandyǵyna, sonymen qatar jańartylǵan oqý baǵdarlamasy negizinde shıyrshyq ádisimen oqytýdyń tıimsiz tustaryna alańdaýshylyq bildirip keledi.

Geografııadan respýblıkalyq ataý­ly mektep jetekshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Uljalǵas Esnazarova atalǵan máseleni baspasóz betinde jıi kóterip, keıingi jıyrma bes jylda júıeli túrde oqytylyp kelgen Geografııa páni jańartylǵan baǵdarlama aıasynda ózgeriske ushyraǵanyn aıtady.

– Jańartylǵan baǵdarlamada geo­gra­­­fııa ǵylymdarynda qalyptasqan geo­­gra­fııa pánin oqytýdyń ǵylymı júıesi bir­jola buzyldy. Búginde biz­den ózge post­ke­ńestik elderdiń bar­ly­ǵynda derlik óz Otany­nyń geografııasy jeke pán retinde oqy­ty­­lady. Mysaly, Qyrǵyzstan, О́z­bek­stan sııaqty kórshilerimiz egemendi el­ retinde óz geografııasyn oqytyp jat­sa, Anglııada oqylatyn mindetti bes pán­niń biri – Geografııa. Jer kólemi sha­ǵyn ǵana Izraıl elinde Geografııa­ny­ eki jyl qatarynan oqytý úrdisi qalyp­tas­qan. Qazaqstan sııaqty baıtaq eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geo­gra­fııa­­syn zerdelep oqytý, el da­­mýyna­ qa­tysty materıal­dardy oqý­shylardyń keń kólemde ıgerýi ázirge múmkin bolmaı otyr, – deıdi U.Esnazarova.

Osylaısha, Geografııa pánin oqytýdy júıe­leýdi basshylyqqa alǵan ustazdar qaýy­my «Qazaqstan Respýblıkasy jalpy­ orta bilim beretin mektepterde geo­gra­fııalyq bilim berýdiń ulttyq modeli» tu­jyrymdamasyn jasap, Y.Altynsarın atyn­daǵy Bilim akademııasyna usynǵan edi.­ Osy oraıda Oqý-aǵartý mınıstrligi tara­pynan jaýap almadyq degen birqatar us­taz usynys-pikirin ortaǵa salǵan edi.

Atyraý oblysy Jańa Qaraton aýyly­ №22 orta mekteptiń Geografııa páni muǵa­li­mi ­Aınagúl Shaıhınanyń aıtýynsha, jalpy­ orta bilim berý oshaqtarynda 8-9-synyp­tarda «Qazaqstannyń fızıka­lyq­ geografııasy» jáne «Qazaqstannyń eko­no­mıkalyq geografııasyn» oqytýdy qaı­ta qolǵa alý qajet.

– Osy máseleni byltyr sáýir aıynda Túrkistan qalasynda Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetinde ótken «Geografııalyq bilim berýdegi ozyq oı jáne zamanaýı kózqaras» taqyrybyndaǵy Geografııa páni muǵalimderiniń respýblıkalyq sezine qatysqan delegattar jan-jaqty talqylaǵan bolatyn. Biraq sezde aıtylǵan máseleler áli sheshimin tappaı keledi. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, Geografııany sońǵy 7 jyl oqyǵan oqýshylar elimizdiń 5 óńirine jáne oblystarǵa qatysty qarapaıym suraqtarǵa jaýap bere almaıdy. Qazirgi ýaqytta saǵattardyń barlyǵy qysqartylǵandyqtan, materıaldy tolyq ıgerý múmkin emes. Bul muǵalimge de, oqýshyǵa da ońaıǵa soqpaı otyr. Muǵalim baǵdarlamadan qalys qalmaýdy ári oqýshynyń tez qabyldaýyn qalaıdy. Saldarynan oqýshynyń pánge degen qyzyǵýshylyǵy joǵalsa, muǵalimniń ótken materıalǵa qaıta oralýǵa ýaqyty jetpeıdi. Bul bilim sapasynyń, sondaı-aq ulttyq biryńǵaı testileýde oqýshy kórsetkishiniń tómendeýine ákeledi. «Geografııa» oqýlyǵynda taqyryptyń, materıaldardyń berilýinde júıelilik jetispeıdi, qate kóp. Materıaldar ár synypta qaıtalanyp keletindikten, shıryqshyqty ádispen berilgen tapsyrmalardy meńgerý jemisin bermeı otyr.Tájirıbelik tapsyrmalar aza­ıyp ketken. Baǵdarlamada materıkter, muhıttar, jekelegen memleketterdi aımaq boıynsha retimen meńgerýge qatysty materıaldar az. Paıdaly qazbalar, ken oryndary, daıyn ónim alýǵa qatysty taqyryptar shashyrańqy. Geografııa pánin jete meńgergen oqýshy úshin mysaly, bıologııa sabaǵynda janýarlar, ósimdikter álemin meńgerýi de ońaıǵa túsedi, – deıdi A.Shaıhına.

Aqtóbe qalasyndaǵy №31 qazaq orta­ mektebiniń muǵalimi Nurgúl Qor­­ǵanbaevanyń aıtýynsha, álemniń kóp­te­gen­ elinde Geografııa pánin oqytýdyń ǵa­syr­lyq­ júıesi qalyptasqan. Jańartylǵan oqý­ baǵdarlamasy engizilgennen keıin geo­grafııany oqytýdyń ǵylymı júıesi múldem buzylǵan.

– 6-synyptaǵy bastapqy kýrsta jer sha­ry jáne geografııalyq qabyqtar to­lyq qamtylyp kelse, 7-synyptaǵy «Mate­rıkter men muhıttar geografııa­sy» kýrsynda árbir materık pen mu­hıt, tabıǵat erekshelikteri, memle­ket­terge jeke toqtalatyn tolyq geo­gra­fııalyq bilim beretin júıeniń joıy­lǵany qynjyltady. О́z elimizdiń tabı­ǵat erekshelikterin, ekonomıkasy­ men­ áleýmettik máselelerin tolyq oqy­ta­tyn 8-synyptaǵy Qazaqstannyń fızı­ka­lyq geografııasy, 9-synyptaǵy Qazaq­stannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geo­grafııasy páni kýrstarynyń oqytý júıe­si múldem ózgerdi. Oqýlyqtarda túsi­niksiz tapsyrmalar kóp. Tabıǵat erek­she­likterin sıpattaıtyn fızıkalyq aýdan­dan­dastyrý men el ekonomıkasynyń erek­sheligin oqytatyn saǵattar qysqaryp qal­dy. Osy oraıda oqýshylardyń dúnıe­ta­nymy, oqý úrdisinde ulttyq tárbıe jumysyn jandandyrýda Geografııa páni qarastyratyn múmkindikterdiń barlyǵyn tıimdi paıdalanýdyń mańyzy erekshe, – deıdi N.Qorǵanbaeva.

Pavlodar oblysy Ertis aýdany M.Gor­kıı mektebiniń geografııa pániniń muǵa­limi Dáýren Ilııasovtiń pikirinshe, jal­py geografııalyq bilimniń dástúrli ult­tyq, rýhanı, saıası qundylyqtar jáne­ oqýshynyń sana-sezimin qalyp­tas­ty­rý­da­ǵy­ róli zor.

– Geografııa pánine qosymsha kýrs re­tinde О́lketaný, Týǵan jer geog­ra­fııa­s­y sabaqtaryn ótkizý pán boıyn­sha saǵat jetpeı qalǵan taqyryp­tar­dy ıgerýge yqpal etedi. Geografııa páni muǵalimderiniń shyǵarmashylyq qyzy­ǵýshylyǵyn oıatý maqsatynda dáp­ter jáne balalardyń kartada jasaǵan jumys­ta­ryn tekserýin yntalandyrý da qaperge ala­tyn jaıt. Sonymen birge saǵattar sany­nyń azdyǵyna baılanys­ty geogra­fııa mamandyǵyna baratyn túlekter kór­setkishi tómen. Maman tapshylyǵynan bir­qatar mektepte bul pándi bıologııa, tarıh­ pánderiniń muǵalimderi júrgizedi. О́z isiniń maman­da­ry oqytpaǵandyqtan, geografııa páni­ ózektiligin joǵaltý ústinde. Eger joǵa­ryda aıtylǵan máseleler sheshimin tapsa, Qazaqstan geografııasy páni zamanǵa saı qaıta jandanyp, negizgi pánniń birine aınalatyny anyq, – deıdi D.Ilııasov.

Túrkistan oblysy Ordabasy aýdany Amangeldi atyndaǵy orta mekteptiń geografııa pániniń muǵalimi Gúlnar Shotaı da óz pikirimen bólisti.

– Mektep oqýshylaryn jańartylǵan oqý baǵdarlamasy boıynsha sońǵy jeti jyl kóleminde oqytyp kelemiz. Osy ýaqyt ishinde ustazdar men bilim alýshylar birshama qıyndyqqa tap boldy deýge negiz bar. Birinshiden, geografııanyń álipbıi sanalatyn kartany 6-synypta Jaratylystaný páni sheńberinde bıolog, hımık mamandar oqytyp júrgeni jasyryn emes. Sondyqtan Geografııa pánin 6-synyptan oqytýdy qaıtarý kerek. Ekinshiden, shıyrshyqtalǵan oqytý modeli boıynsha 7-synyptan bastap sol kartamen jumysty ıgermegen bala geografııa ǵylymynyń barlyq salasyn bir jylda sholyp shyǵady. 8-synypqa kelgende sol oqý maqsattary sál kúrdelenip qaıtalanyp keledi. Bala aldyńǵy bilimine súıenip, bilimi men daǵdylaryn arttyrýy kerek. Alaıda bilim alýshylardyń kóbisi bir jyl turmaq bir toqsan buryn ıgergen oqý materıaldaryn umytyp, qaıtalaýǵa týra keledi. Sondyqtan geografııa pánin oqytýdyń bul modeli tıimsiz bolǵandyqtan, 6-7-synyptarda bastapqyda materıktermen muhıttar geo­grafııasyn oqytyp, ǵylymnyń negizgi uǵym­daryn, tabıǵattaǵy qubylystar men úderisterdiń zańdylyqtaryn uǵyn­dy­ryp, bazalyq bilimdi qalyptastyrý qajet. Kelesi qadam: 8-synypta­ negizgi baza­lyq bilim, daǵdylar qalyptasqan bilim alýshylarǵa týǵan jeriniń erek­she­likterin geografııalyq zań­dy­lyqtarǵa súıenip ıgerýge jol ashylady. Qazirgi baǵ­darlama boıynsha 9-synypta bó­lin­­gen saǵat sany materıal­dy­ zertteýge­ jetkiliksiz. Sebebi ıgerý­ge tıisti materıaldyń kóptiginen bilim alýshylardyń ózindik jumysy (saramandyq jumystar) múmkindik bermeıdi. 9-synypta týǵan jeriniń tabıǵat erekshelikterin tolyq ıgergen balaǵa adamı jáne tabıǵı resýrstardan bastap áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııasyn oqytý qajet, – deıdi ol.

Túrkistan oblysy Jetisaı aýdany Ál-Farabı atyndaǵy №12 orta mekteptiń Geografııa páni muǵalimi Raýshan Ákimshaeva: «Qazirgi kezdegi jańartylǵan bilim berý negizinde oqý úrdisin uıymdastyrýda jeke­ tulǵa­nyń ózin-ózi tanytý tetik­te­rin, ǵylymı oılaý ádisterin, zertteý­ mádenıetiniń negizderin ıgerýdi, kásibı maqsattaryn qalyptastyrýdy qamtamasyz etý qajettiligi birinshi orynda. Odan bólek tulǵanyń rýhanı-adamgershilik tárbıelenýi de ózekti. Sol sebepti mektep baǵdarlamasyna Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy men Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn qaıta engizgen jón. Sonda oqýshylardyń otanymyzdyń geografııasyn, tabıǵat jaǵdaılaryn, alýan túrli resýrs­taryn, ulan-baıtaq aýmaǵyndaǵy qubylystar men úderisteri týraly túsinikteri molaıady. Qazaqstannyń fızıkalyq geogra­fııa­symen qatar ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik geografııasyn meńgergen oqýshy qan­daı mamandyqty tańdasa da ómirlik qa­jetine jarata alady», degen pikirin jetkizdi.

 – Jańartylǵan mazmundaǵy baǵ­dar­la­maǵa geografııanyń barlyq salasy­ kirik­tirilgendikten, geografııalyq zań­dy­lyqtardyń júıesi eskerilmeı qalǵan. Jara­tylystaný bilimin ıntegrasııalap oqy­tý­dyń alǵashqy kezeńinde tabıǵat qu­by­lystary týraly durys, birtutas túsi­nik qalyptastyrýǵa múmkindik berip, tabı­ǵat týraly ǵylymdardy odan ári saralaı oqyp úırenýge negiz qalaıdy. Alaıda kiriktirilgen ǵylym salasy­ bol­ǵandyqtan, 5-6-synyptardaǵy jara­ty­­lystaný pánin respýblıka mek­tep­terinde bıologııa, júktemesi az bolsa,­ tipti hımııa pániniń muǵalimderi de oqy­typ júrgeni qynjyltady, – deıdi Jam­byl oblysy Merki aýdany №44 orta­ mekteptiń Geografııa páni muǵalimi Gúlmıra Naızabekova.

Almaty oblysy Qarasaı aýdany­ ­Sha­­­malǵan jańa qazaq orta mekte­bi­niń­ Georafııa páni muǵalimi Gúlzıra Álıakbarovanyń aıtýynsha, jańar­tyl­­ǵan­ baǵdarlama mazmuny óte kúr­de­li. «Oqý­­lyqta da júıesizdikter kez­de­sedi. Geo­­grafııa respýblıkalyq ataýly­ mektep qaýym­dastyǵy ázir­le­gen­ tujyrymdama joba­synda kór­se­til­gendeı, baǵdarlamada eske­ril­me­gen,­ oqý­lyqta jetildiretin tus­tar­ǵa naz­ar­ aý­darǵan jón. Oqýshyǵa geo­grafııa­dan tııa­naqty bilim berý úshin fı­zıka­lyq, ekonomıkalyq, áleýmettik ta­qyryp­tar­dy oqytý ýaqyt kúttirmeıdi. О́z­ eli týra­ly málimetterge qanyq ósken oqý­shy­nyń da alǵa qoıǵan maqsaty, bola­shaq­­ta tańdaıtyn mamandyǵy da naqty bola­tyny sózsiz», deıdi ol.

TÚIIN:Táýelsiz elder tájirıbesin paı­dalanýmen qatar kóptegen jyl boıy ýa­qyt synynan ótken geografııa pánin oqy­týdyń otandyq ádistemesin zamanaýı­ bi­lim júıesine ıkemdeýdiń mańyzdy eke­nin atap ótken ustazdar qaýymy ja­ńar­tylǵan baǵdarlama mazmunyn baıytý­men­ qatar oqýlyqtardy da jetildirý qa­jettigin alǵa tartty. Osy oraıda ult­jandy urpaq tárbıesinde Geografııa­ pánin oqytýdyń ulttyq modelin iske asy­rýdyń mańyzdylyǵyna mán bere oty­ryp, geografııalyq ǵylymnyń beı­be­reketsizdigine jol bermeý qajet degen ustanymdaryn bildirdi.